Ong dú lấy nhựa từ những chỗ cây tự tiết ra để bịt vết thương hoặc bảo vệ chồi non. Ở Tây Ninh, các nguồn quen thuộc là cây dầu và cây sao ven đường, vườn; xoài, điều trong vườn cây trái; keo, bạch đàn ở bờ ranh và rừng trồng; cùng nhiều cây bụi, cây rừng ở chân núi. Một vườn có vài cây lớn có nhựa trong tầm bay ngắn là đàn ong dú có keo đủ dùng.
Nhựa với ong dú quan trọng không kém hoa: không có nhựa thì không có keo, không có keo thì cửa tổ yếu, kiến dễ vào, bầu và bánh nhộng khó xây. Bài này đi qua những cây nhựa quen trong vườn và ven đường Tây Ninh, vùng nào nhiều, vùng nào thiếu, và cách người nuôi giữ nguồn nhựa cho đàn. Keo được dùng thế nào bên trong tổ được bàn ở mục keo ong, phấn ong.
Vì sao nguồn nhựa là một tiêu chí chọn chỗ nuôi
Khi chọn chỗ đặt tổ, người ta hay nghĩ tới hoa trước tiên. Nhưng một đàn ong dú khoẻ dùng rất nhiều nhựa: trộn với sáp để xây ô, bầu, màng bao; trát lớp lót vách; dựng ống cửa; tích thành cục dự trữ; trát lên kiến, ruồi lọt vào. Đàn mới chuyển thùng, đàn đang lớn, đàn vừa bị kiến tấn công là những lúc cần nhựa nhiều nhất.
Ở vùng thiếu nhựa, đàn phải bay xa hơn, tốn nhiều ong đi làm cho việc lấy keo hơn là lấy hoa. Cửa tổ của những đàn này thường mỏng, ngắn, lớp keo dính ít; người nuôi hay thấy chúng bị kiến quấy nhiều hơn. Ngược lại, vùng có nhiều cây nhựa, cửa tổ dày, có lớp keo ướt bóng, đàn phòng thủ chủ động.
Vì vậy, khi khảo sát quanh nhà, ngoài câu hỏi "có hoa không", hãy hỏi thêm "trong vài trăm mét có cây lớn nào chảy nhựa không". Một hàng cây dầu già ven đường làng có thể là tài sản quý với đàn ong dú hơn cả một vạt cây cảnh nhiều hoa.
Những cây nhựa quen ở Tây Ninh
Bảng dưới liệt kê các nhóm cây nhựa người nuôi ong dú ở Tây Ninh hay để ý thấy ong bâu. Mức độ ong ưa thích mỗi loại là nhận xét chung của người nuôi, không phải kết quả đo đạc:
| Nhóm cây | Nhựa ở đâu | Gặp nhiều ở | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Dầu rái | Vết thương, vết khoét trên thân, nhựa đặc thơm | Ven đường làng, sân đình, vườn cũ | Nhựa từng được dùng trét ghe; ong rất chuộng |
| Sao đen | Vết nứt vỏ, chỗ gãy cành | Đường phố, khuôn viên công cộng, vườn cũ | Cây lâu năm, nguồn nhựa ổn định |
| Xoài | Vết cắt cành, vết nứt thân, cuống trái | Vườn nhà khắp nơi | Nguồn gần nhất với nhiều tổ trong vườn |
| Điều | Vết thương trên thân, cành tỉa | Vườn điều còn sót, vùng đất xám | Cây cùng họ với xoài |
| Keo (keo lá tràm, keo lai) | Giọt nhựa trên thân, cành | Rừng trồng, bờ ranh, hàng rào | Hoa keo cũng cho phấn |
| Bạch đàn | Vết nứt vỏ chảy nhựa đỏ sẫm | Bờ ranh, rừng trồng nhỏ | Hoa bạch đàn cũng cho mật |
| Cây rừng ở chân núi | Nhiều loại nhựa thơm | Quanh núi Bà Đen, ven rừng còn lại | Đa dạng nhất, khó gọi tên từng loài |
Màu keo của đàn thường phản ánh nguồn nhựa chính quanh tổ: keo đen sẫm, nâu đỏ hay vàng trong. Hai đàn cùng loài đặt ở hai vườn khác nhau có thể có cửa tổ khác màu hẳn.
Cây dầu, cây sao: những kho nhựa già ven đường
Ở nhiều vùng quê Tây Ninh và Nam Bộ, cây dầu, cây sao là những cây cổ thụ quen thuộc ven đường làng, trong sân đình, sân trường cũ, vườn nhà lâu đời. Thân cao, vỏ dày, khi bị thương thì tiết nhựa để tự bịt. Người xưa khoét thân cây dầu lấy nhựa trét ghe, làm đuốc; ngày nay những vết khoét cũ, vết gãy cành do giông vẫn rỉ nhựa, và ong dú tìm tới.
Một cây dầu già có thể là nguồn nhựa cho nhiều đàn ong dú trong cả xóm. Người nuôi ong dú để ý sẽ thấy vào buổi sáng nắng ráo, những con ong nhỏ bâu quanh vết nhựa trên thân, cắn từng mẩu cho vào giỏ chân rồi bay về. Nhựa dầu đặc, thơm, khi về tổ trở thành lớp keo sẫm màu, dẻo.
Đáng tiếc là những hàng cây này đang ít dần khi đường mở rộng, đất chia lô. Nếu nhà anh chị còn cây dầu, cây sao trong vườn, đó không chỉ là bóng mát mà còn là thứ giữ cho đàn ong dú của cả xóm có keo. Giữ lại, đừng đốn chỉ vì lá rụng nhiều.
Xoài, điều và cây trong vườn nhà
Với phần lớn tổ ong dú nuôi trong vườn nhà, nguồn nhựa gần nhất là cây xoài. Xoài chảy nhựa ở vết cắt khi tỉa cành, ở vết nứt thân, ở cuống trái khi hái. Ong dú bâu vào những vết này khá thường, nhất là sau đợt tỉa cành tạo tán. Cây điều, cùng họ với xoài, cũng có nhựa ở vết thương trên thân và cành.
Nhiều người nuôi để ý rằng sau khi tỉa cành xoài vào đầu mùa mưa, ong dú trong vườn có thêm nguồn nhựa mới trong vài tuần. Không cần cố ý làm vết thương cho cây để lấy nhựa cho ong; những việc chăm vườn bình thường như tỉa cành, cắt chồi đã tạo đủ nguồn. Điều nên tránh là quét sơn, quét vôi, bôi thuốc lên mọi vết cắt ngay lập tức nếu không cần thiết, vì như vậy ong mất nguồn nhựa sạch.
Mít cũng chảy mủ trắng khi bị thương, nhưng mủ mít dính, khô nhanh và khác loại nhựa ong dú thường dùng. Có người thấy ong dú đậu ở vết mủ mít, cũng có ong bị dính chết trong đó. Đây không phải nguồn chính và cũng không nên dựa vào.
Keo, bạch đàn và rừng trồng
Ở những vùng có rừng trồng, bờ ranh, hàng rào bằng keo lá tràm, keo lai hay bạch đàn, ong dú có thêm một nguồn nhựa đáng kể. Thân keo khi bị thương rỉ ra những giọt nhựa trong, sau sẫm lại. Bạch đàn có vết nứt vỏ chảy nhựa màu đỏ sẫm. Cả hai cũng cho hoa: hoa keo nhiều phấn, hoa bạch đàn có mật; vì thế những dải cây này vừa là nguồn hoa vừa là nguồn nhựa.
Ong dú lấy nhựa keo, bạch đàn ở những giọt đã rỉ ra ngoài vỏ, còn mềm; giọt khô cứng thì ít dùng được. Sau những trận mưa, nhựa rỉ mới thường xuất hiện, ong lại kéo tới. Người đi ngang những hàng cây này vào sáng nắng sau mưa dễ bắt gặp cảnh ong dú bâu quanh giọt nhựa trên thân.
Rừng trồng keo, bạch đàn thường được khai thác theo chu kỳ, cả vạt cây có thể bị đốn trong một mùa. Đàn ong dú đang dựa vào nguồn nhựa đó sẽ phải tìm chỗ khác. Đây là một lý do để không đặt hết hy vọng vào một nguồn duy nhất: vườn có cả xoài, có cả hàng keo bờ ranh, có cây dầu đầu ngõ thì đàn ít bị hụt keo khi một nguồn biến mất.
Nhựa theo mùa: lúc nào đàn cần keo nhiều nhất
Nhu cầu nhựa của đàn ong dú không đều trong năm. Mùa khô, khi hoa nhiều, đàn xây thêm bầu, mở rộng khu bánh nhộng, nên cần nhiều vật liệu xây dựng; người nuôi thấy ong mang nhựa về dày hơn. Đầu mùa mưa, khi mưa giông bắt đầu và kiến hoạt động mạnh, đàn lại cần keo để bịt khe, làm dày cửa tổ, trát kẻ lạ. Đây là hai đỉnh nhu cầu mà người nuôi nên chú ý.
Về phía cây, nhiều vết thương mới xuất hiện vào đầu mùa mưa: nhà vườn tỉa cành tạo tán sau thu hoạch, giông gió làm gãy cành, cây ra đọt non. Đó cũng là lúc nguồn nhựa dồi dào nhất. Giữa mùa mưa kéo dài, nhựa trên thân cây ướt, ong khó lấy; những ngày nắng xen giữa các đợt mưa, ong tranh thủ ra lấy keo nhiều hơn hẳn.
Một đàn vừa chuyển sang thùng mới, hay vừa bị kiến làm hỏng cửa, cần nhựa nhiều bất kể mùa nào. Nếu có thể, hãy chọn thời điểm chuyển thùng trùng với giai đoạn quanh vườn đang có nhiều nhựa, để đàn sớm hoàn thiện lớp lót vách và ống cửa.
Vùng thiếu nhựa: ruộng mía, ruộng lúa, khu nhà mới
Không phải nơi nào ở Tây Ninh cũng sẵn nhựa. Vùng chỉ có ruộng lúa, ruộng mía, ruộng mì rộng thẳng cánh, nhà mới xây với vài cây cảnh nhỏ, gần như không có cây lâu năm nào chảy nhựa. Đàn ong dú ở đó phải bay ra rìa vùng, tìm vài cây bụi, cây dại, hàng rào xa, tốn công hơn nhiều. Khu đô thị mới, khu nhà xưởng với cây xanh còn non cũng vậy.
Ở những nơi này, ong có khi tìm tới những thứ không phải nhựa cây: sơn chưa khô, keo dán, nhựa đường mềm dưới nắng, cao su của dép, ống nước. Những thứ đó không phải là vật liệu tốt cho tổ, có thể chứa chất độc và làm ong chết dính. Thấy ong bâu vào sơn, nhựa đường quanh nhà là dấu hiệu khu vực đang thiếu nhựa cây.
Một số người thử đặt sẵn một ít keo ong dú cũ gần tổ để đàn dùng lại. Cách này có thể giúp đàn mới chuyển nhà trong vài ngày đầu, nhưng không thay được nguồn nhựa tươi lâu dài.
Cách bù hiệu quả nhất là trồng cây lâu năm có nhựa ngay trong vườn hoặc quanh xóm: một cây xoài, một cây dầu, một hàng keo bờ ranh. Cây cần vài năm mới cho nhựa đáng kể, nên trồng càng sớm càng tốt, kể cả trước khi bắt đầu nuôi ong.
Giữ nguồn nhựa cho đàn ong dú
Vài việc nhỏ người nuôi có thể làm để đàn luôn có keo:
- Giữ lại cây lớn lâu năm trong vườn và đầu ngõ, đặc biệt là dầu, sao, xoài, điều.
- Tỉa cành cây ăn trái theo lịch bình thường; vết cắt mới là nguồn nhựa sạch cho ong trong vài tuần.
- Không quét sơn, vôi, thuốc lên mọi vết cắt nếu cây không cần; chỉ bôi khi vết cắt lớn có nguy cơ nấm bệnh.
- Khi sơn sửa nhà, đóng thùng, quét dầu gỗ, làm xa tổ và để vật liệu khô hẳn trước khi ong đi ngang.
- Trồng thêm vài cây có nhựa nếu vườn chỉ có cây bụi, cây cảnh nhỏ.
- Khi lấy keo từ tổ, chỉ lấy phần dư ở vách và nắp, để lại cục keo dự trữ và ống cửa cho đàn.
Nhìn chân ong bay về vào giữa buổi sáng: thấy nhiều con mang cục nhựa bóng nghĩa là quanh vườn có nhựa và đàn đang dùng. Một đàn lâu ngày không thấy mang nhựa về, cửa tổ khô nứt, nên xem lại nguồn nhựa quanh nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có dùng mủ cao su làm keo không?
Mủ cao su là chất lỏng trắng, khô nhanh và khác loại nhựa ong dú thường dùng, nên không phải nguồn keo chính. Trong vườn cao su, ong dú lấy nhựa từ cây bụi, cây dại ven lô và vết thương trên cành của các cây khác.
Có nên khoét thân cây để tạo nhựa cho ong dú không?
Không cần và không nên. Những việc chăm vườn bình thường như tỉa cành, cắt chồi, cùng vết gãy tự nhiên đã cho đủ nhựa. Khoét thân làm cây yếu, dễ sâu bệnh. Cách tốt hơn là giữ và trồng thêm cây lâu năm có nhựa quanh vườn.
Vì sao keo ở cửa tổ ong dú nhà mình màu khác nhà bên?
Màu keo phản ánh nguồn nhựa chính quanh mỗi tổ. Vườn nhiều xoài, vườn gần hàng dầu, vườn có bạch đàn sẽ cho keo khác màu, khác mùi. Loài ong và tuổi đàn cũng ảnh hưởng. Khác màu không có nghĩa đàn nào tốt hơn.
Ong dú bâu vào sơn chưa khô có sao không?
Có hại. Ong có thể bị dính chết, và mang về tổ chất không phù hợp, có thể độc. Đó cũng là dấu hiệu quanh nhà thiếu nhựa cây. Khi sơn sửa, làm xa tổ, che chắn và để khô hẳn; về lâu dài nên trồng thêm cây có nhựa.
Trồng cây gì để có nhựa cho ong dú?
Những cây lâu năm quen ở Tây Ninh như xoài, điều, dầu, sao, keo đều có nhựa ong dùng được. Xoài vừa có trái, vừa có hoa, vừa có nhựa nên hợp với vườn nhà. Cây dầu, sao hợp với đất rộng, đầu ngõ. Cây cần vài năm mới cho nhựa đáng kể.