Ong dú không đốt được người. Kim chích của ong không ngòi đã tiêu giảm chỉ còn dấu vết, không xuyên qua da. Khi tổ bị động, ong dú tự vệ bằng cách ùa ra bám vào tóc, lông mày, chui vào tai mũi, cắn nhẹ bằng hàm và trát nhựa dính lên kẻ xâm nhập nhỏ như kiến. Với người, phản ứng này gây phiền và ngứa nhẹ chứ hiếm khi nguy hiểm.
Câu hỏi "ong dú có đốt không" thường đến từ hai nhóm người: phụ huynh thấy hàng xóm đặt tổ ong trong vườn, và người đang tính nuôi vài tổ mà sợ ong. Bài này giải thích ong dú tự vệ bằng những cách nào, mức độ khó chịu tới đâu, lúc nào đàn dữ hơn, và vài việc nhỏ giúp mở tổ hay cho trẻ lại gần quan sát mà không ai bị phiền.
Vì sao ong dú không có ngòi đốt
Ở ong mật, kim chích là một ống đẻ trứng biến đổi, nối với túi nọc; ong thợ đốt xong để lại kim có ngạnh trong da và chết. Tổ tiên của ong không ngòi cũng có kim như vậy, nhưng theo thời gian tiến hoá, bộ phận này ở nhóm Meliponini thu nhỏ dần đến mức chỉ còn dấu vết, không còn dùng để tự vệ.
Các nhà sinh học vẫn bàn vì sao ong không ngòi bỏ được vũ khí ấy mà vẫn sống thành công khắp vùng nhiệt đới. Cách giải thích hay gặp là ong dú chuyển sang những chiến thuật khác hiệu quả hơn với kẻ thù chính của chúng, vốn là kiến, ruồi, ong lạ cướp mật, chứ không phải động vật lớn. Một cửa tổ nhỏ, dính keo, có lính gác thì chặn kiến tốt hơn một cây kim. Đây là cách giải thích hợp lý, chưa phải kết luận khép lại; điều chắc chắn là ong dú không còn khả năng đốt.
Năm cách ong dú giữ tổ
Cửa tổ hẹp và lính gác. Mỗi đàn có một nhóm ong thợ chuyên đứng ở cửa, thường là ong ở tuổi trung niên. Chúng kiểm tra mùi từng con bay về; ong lạ, kiến, côn trùng nhỏ bị chặn lại ngay tại miệng ống. Nhiều loài thu hẹp cửa vào ban đêm hoặc khi đàn yếu, có loài trát kín cửa bằng keo mỏng rồi mở lại sáng hôm sau.
Keo dính quanh cửa. Ở một số loài, miệng ống cửa có lớp nhựa còn ướt, dính. Kiến bò lên dễ bị dính chân, ong gác lại trát thêm nhựa lên mình kẻ lạ. Người nuôi hay thấy xác kiến bị bọc keo nằm quanh cửa tổ, đó là dấu hiệu đàn còn sức giữ nhà.
Bám và chui vào chỗ kín. Khi tổ bị mở hay bị rung mạnh, ong dú bay ra bám vào chỗ tối, có lông: tóc, lông mày, lông tay, chui vào tai và lỗ mũi. Kiểu tự vệ này nhắm vào động vật có vú đến phá tổ, khiến kẻ phá thấy phiền mà bỏ đi.
Cắn bằng hàm. Ong dú có hàm khoẻ so với thân hình. Chúng cắn vào da, tóc, kéo giật. Với người, vết cắn thường chỉ hơi nhói, có khi đỏ nhẹ rồi hết. Một số loài nhiệt đới ở châu Mỹ tiết chất gây rát khi cắn, nhưng những loài nhỏ hay nuôi ở Nam Bộ không thuộc nhóm đó theo những gì tài liệu phổ biến ghi nhận.
Mùi báo động và số đông. Khi bị động, ong dú phát mùi báo động khiến cả đàn cảnh giác. Sức mạnh của chúng nằm ở số đông chứ không ở từng con; một tổ khoẻ có thể tung ra vài trăm con cùng lúc, đủ làm người không quen hoảng.
Bị ong dú bám, cắn thì cảm giác thế nào
Người mở tổ lần đầu thường bất ngờ vì số ong bay ra, hơn là vì đau. Cảm giác hay gặp là nhột, ngứa ở da đầu, ong kêu vo vo trong tai, vài vết cắn nhói ở vành tai, cổ, mu bàn tay. Phiền nhất là ong chui vào tóc dài và lông mày, gỡ ra mất công; ong bị kẹt trong tóc cũng dễ chết, tổn hại cho đàn.
Đa số người không bị sưng sau vài vết cắn của ong dú. Tuy vậy, cơ địa mỗi người khác nhau: người có tiền sử dị ứng côn trùng, da nhạy cảm vẫn có thể đỏ, ngứa lâu hơn. Nếu sau khi bị nhiều con cắn mà thấy khó thở, sưng môi mắt, nổi mề đay lan rộng, choáng váng, cần đến cơ sở y tế ngay, đừng chủ quan vì nghĩ "ong dú hiền". Trường hợp này hiếm, nhưng biết trước để không bị bất ngờ.
Lúc nào ong dú hiền, lúc nào dữ hơn
Cùng một tổ nhưng có lúc ong bay ra lặng lẽ, có lúc bùng lên. Người nuôi lâu năm ở Nam Bộ thường để ý mấy tình huống dưới đây:
| Tình huống | Đàn phản ứng | Vì sao |
|---|---|---|
| Buổi sáng nắng nhẹ, ong đang đi làm | Hiền, ít ong ra phản ứng | Phần lớn ong thợ đã ra ngoài, đàn bận lấy hoa |
| Trời oi, sắp mưa giông | Nóng nảy hơn | Ong về tổ đông, áp suất và độ ẩm thay đổi |
| Tổ vừa bị di chuyển, rung lắc | Bùng ra nhiều | Đàn bị xáo trộn, mùi báo động lan nhanh |
| Mở tổ, cắt bầu mật, mật chảy | Rất đông ong bay ra | Mùi mật kích thích cả đàn và đàn khác đến |
| Đàn mạnh, đông ong | Phản ứng mạnh hơn đàn yếu | Nhiều ong gác, nhiều ong sẵn sàng giữ nhà |
| Ban đêm, chiếu đèn vào cửa | Ong bò ra, bám vào tay | Ong không bay tốt trong tối, bò theo ánh sáng |
Từ bảng này, giờ mở tổ dễ chịu nhất thường là sáng nắng nhẹ, khô ráo, lúc ong đang đi làm đông. Tránh mở tổ khi trời sắp mưa hay sau khi vừa dời tổ.
Mở tổ, lấy mật mà không bị phiền: những việc nhỏ mà hiệu quả
Ong dú không đốt nên không cần bộ đồ bảo hộ kín như nuôi ong mật. Nhưng vài chuẩn bị nhỏ giúp anh chị làm việc nhẹ nhàng hơn, ong cũng ít chết hơn:
- Đội nón vải hoặc buộc khăn kín tóc, nhất là tóc dài. Ong mắc trong tóc là phiền cho cả người lẫn ong.
- Đeo kính, hoặc tối thiểu một lưới che mặt mỏng, để ong không bay vào mắt.
- Mặc áo tay dài màu sáng, tránh vải lông. Không xức nước hoa, dầu gió nồng ngay trước khi mở tổ.
- Làm nhẹ tay, chậm rãi; nhấc nắp từ từ, không gõ, không đập thùng. Mỗi lần mở chỉ làm đúng việc cần làm.
- Lấy mật xong lau sạch mật chảy trên thùng và quanh chỗ làm, tránh thu hút ong lạ, kiến.
- Gặp ong bám nhiều thì bước ra chỗ sáng, cách xa tổ vài bước, đứng yên một lúc; ong sẽ tự bay về.
Đừng đập ong trên người. Mỗi con bị đập nát lại toả mùi báo động, kéo thêm ong khác tới.
Ong dú, trẻ nhỏ và hàng xóm
Nhờ không đốt, ong dú là lựa chọn được nhiều gia đình có con nhỏ ở Tây Ninh ưa thích để đặt trong vườn. Trẻ có thể đứng cách cửa tổ một khoảng để xem ong mang phấn vàng ở chân bay về, xem ong gác đứng ở miệng ống. Dặn trẻ không chọc que vào cửa tổ, không gõ thùng, không mở nắp khi không có người lớn. Đặt tổ cao ngang tầm ngực người lớn, xa lối chạy chơi, là đủ để hai bên sống hoà bình.
Với hàng xóm, nên nói trước một câu khi đặt tổ gần ranh đất. Người chưa biết ong dú thường sợ theo phản xạ, thấy ong là nghĩ đến ong vò vẽ, ong mật. Giải thích rằng đây là ong không ngòi, bay không xa và không đốt, thường đủ để hàng xóm yên tâm. Ngược lại, anh chị cũng có thể nhờ hàng xóm báo trước khi họ phun thuốc, đốt rác, để kịp che chắn tổ.
Bị đốt gần tổ ong dú: thường là một con khác
Không ít lần người ta kể "bị ong dú đốt sưng tay", nhưng khi hỏi kỹ thì kẻ gây chuyện là một loài khác cũng lui tới vườn. Quanh một khu vườn Tây Ninh có rất nhiều côn trùng nhỏ biết đốt: ong ruồi (một loài ong mật Apis rất nhỏ, làm một tấm bánh tổ trơ trọi trên cành cây thấp), ong nội lạc đàn đến hút mật đổ, ong vò vẽ và ong bắp cày đến rình bắt ong dú hoặc kiếm mật rơi, chưa kể kiến lửa bò lên tay khi anh chị chạm vào chân giàn. Ong ruồi đặc biệt dễ bị nhầm vì nhỏ cỡ ong dú lớn, nhưng nó vẫn có kim và đốt thật.
Cách phân biệt nhanh: ong dú gần như không bao giờ đậu yên trên da rồi gập bụng xuống; chúng bò, cắn, chui vào tóc. Con nào cong bụng chích, để lại một chấm đỏ đau buốt rồi sưng lên trong vài phút thì gần như chắc chắn không phải ong dú. Ong vò vẽ thân dài, eo thắt rõ, màu vàng đen hoặc nâu đỏ, bay vờn trước cửa tổ ong dú để bắt ong đi làm về. Ong nội thân có khoang vàng nâu, to hơn ong dú nhiều.
Biết phân biệt giúp anh chị trả lời đúng khi hàng xóm phàn nàn, và quan trọng hơn là xử lý đúng: vết đốt của ong có ngòi cần rút kim (nếu có), chườm lạnh và theo dõi dị ứng; còn tổ ong vò vẽ làm gần giàn ong dú thì nên nhờ người có kinh nghiệm dời đi, vì nó là mối đe doạ cho đàn ong dú chứ không chỉ cho người.
Phòng thủ của ong dú nhắm vào ai
Kiến là đối thủ chính. Gần như toàn bộ "vũ khí" của ong dú, từ ống cửa hẹp, keo dính đến lính gác, đều có tác dụng nhất với kiến. Một bầy kiến đen hay kiến vàng lọt vào được tổ là ăn sạch ấu trùng, nhộng và mật trong ít ngày. Vì vậy người nuôi giúp đàn đúng chỗ khi làm chân chống kiến, chứ không phải khi che chắn cho người.
Ong lạ đến cướp mật. Mùa thiếu hoa, đàn mạnh có thể kéo sang tổ yếu để lấy mật. Hai bên vật nhau ở miệng ống, cắn giữ chân, cánh, có khi chết hàng trăm con. Cửa hẹp giúp đàn bị cướp chỉ phải chặn từng con một. Đây là lý do không nên khoét lỗ cửa thùng quá rộng.
Ruồi nhỏ đẻ trứng trong tổ. Một số loài ruồi nhỏ tìm cách lọt vào tổ để đẻ trứng lên phấn, mật. Ong gác trát keo lên ruồi, đàn khoẻ còn bọc kín chỗ có trứng lạ. Đàn yếu thì thua, nên khe hở trên thùng là cửa sau nguy hiểm.
Động vật lớn phá tổ. Với khỉ, chồn, gấu ở rừng nhiệt đới hay con người, ong dú chỉ còn cách bám, chui và cắn để kẻ phá thấy phiền. Cách này không đủ ngăn ai quyết tâm lấy tổ, nên trong vườn nhà, việc giữ tổ khỏi bị phá là phần của người nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú cắn có độc không?
Những loài ong dú nhỏ thường nuôi ở Nam Bộ cắn bằng hàm, không bơm nọc như ong mật đốt. Vết cắn thường chỉ hơi nhói và đỏ nhẹ rồi hết. Người có cơ địa dị ứng vẫn nên để ý; nếu có dấu hiệu bất thường như khó thở, sưng môi mắt thì đi khám ngay.
Có cần mặc đồ bảo hộ khi nuôi ong dú không?
Không cần bộ đồ kín như nuôi ong mật. Một chiếc nón trùm tóc, kính hoặc lưới che mặt mỏng và áo tay dài là đủ cho việc mở tổ, lấy mật. Mục đích chính là để ong không chui vào tóc, mắt, tai, chứ không phải để chống đốt.
Ong dú có đuổi theo người như ong vò vẽ không?
Thường không. Ong dú phản ứng quanh tổ khi bị động, bám vào người đứng gần rồi tự quay về khi người đó lùi ra xa. Chúng không truy đuổi xa như một số loài ong vò vẽ hay ong mật bị kích động. Đứng yên ở chỗ sáng cách tổ vài mét là ong tản dần.
Con nhà nuôi ong dú bị ong bám vào tóc thì làm sao?
Bình tĩnh dẫn trẻ ra xa tổ, đứng ở chỗ sáng, dùng tay nhẹ nhàng vuốt ong ra khỏi tóc hoặc chờ ong tự bò ra. Không đập, không vò tóc mạnh vì làm ong chết và toả mùi báo động. Lần sau buộc tóc, đội nón cho trẻ khi lại gần tổ.
Vì sao có tổ ong dú hiền, có tổ dữ?
Mỗi loài, mỗi đàn có tính khí khác nhau. Đàn đông ong, đàn vừa bị dời chỗ, đàn đang bị kiến hay ong lạ quấy thường phản ứng mạnh hơn. Thời tiết oi, sắp mưa cũng làm ong nóng nảy. Nếu một tổ bỗng dữ bất thường, nên quan sát xem có kẻ phá quanh tổ không.