OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú là gì: loài và đời sống đàn

Ong chúa, ong thợ, ong đực trong đàn ong dú: ai làm việc gì

Một đàn ong dú có một ong chúa đẻ trứng, hàng nghìn ong thợ chia việc theo tuổi và những ong đực chỉ sống để giao phối. Cách nhận ra từng hạng khi quan sát tổ.

Macro view inside a stingless bee nest showing a swollen pale queen bee surrounded by small dark workers on brood cells, gentle diffused light, shallow depth of field

Một đàn ong dú có ba hạng ong. Ong chúa là con duy nhất đẻ trứng thụ tinh, bụng phình to, gần như không rời tổ sau khi bắt đầu đẻ. Ong thợ là ong cái không đẻ trứng thụ tinh, chiếm gần hết đàn, làm mọi việc từ xây ô, nuôi con, chế biến mật đến gác cửa và đi lấy hoa, nhựa. Ong đực sinh ra từ trứng không thụ tinh, không làm việc nhà đáng kể, rời tổ đi tìm chúa tơ để giao phối.

Nghe thì giống ong mật, nhưng cách ba hạng ong dú sống với nhau có nhiều nét riêng: ong chúa không bay theo khi chia đàn, đàn thường nuôi sẵn chúa tơ dự phòng, ong thợ có khi đẻ trứng để làm thức ăn. Bài này giải thích từng hạng ong, cách chúng chia việc, và những điều người nuôi vài tổ ở Tây Ninh rút ra được khi quan sát.

Ba hạng ong trong một đàn và tỉ lệ của chúng

Trong một đàn ong dú khoẻ của các loài nhỏ hay nuôi ở Nam Bộ, tuyệt đại đa số là ong thợ, tính bằng hàng nghìn con. Ong đực xuất hiện theo đợt, lúc nhiều lúc gần như không thấy. Ong chúa đẻ thì chỉ có một. Ngoài ra, nhiều đàn còn giữ vài con chúa tơ, tức ong chúa non chưa giao phối, sống lặng lẽ ở rìa tổ như một lực lượng dự phòng.

Ba hạng ong khác nhau từ khi còn là ấu trùng. Ong chúa và ong thợ đều nở từ trứng thụ tinh; điều quyết định một ấu trùng thành chúa hay thành thợ, ở những loài thường nuôi tại châu Á, chủ yếu là lượng thức ăn nó được nhận: ô nuôi chúa lớn hơn hẳn, chứa nhiều thức ăn hơn, thường nằm ở mép khu bánh nhộng. Ở một nhóm ong không ngòi châu Mỹ, yếu tố di truyền cũng góp phần; với ong dú vườn nhà mình, cách giải thích theo lượng thức ăn là đủ dùng.

Ong đực thì khác hẳn: nó nở từ trứng không thụ tinh. Đây là cách xác định giới tính chung của họ ong, không riêng ong dú. Hệ quả thú vị là ong đực không có cha, chỉ có mẹ, và mẹ của nó có thể là ong chúa hoặc là một ong thợ.

Ong chúa: cỗ máy đẻ trứng không còn bay được

Ong chúa tơ mới nở trông gần giống ong thợ, chỉ to hơn chút. Sau khi bay ra giao phối với ong đực và trở về, buồng trứng của nó phát triển mạnh, bụng căng phồng lên gấp nhiều lần, màu bụng nhạt dần, có khi vàng kem hoặc trắng ngà, các đốt bụng giãn ra thấy rõ lớp màng giữa. Người nuôi gọi đó là "chúa đẻ". Tới mức này, ong chúa không bay được nữa, và cả đời còn lại nó ở trong tổ.

Việc chính của ong chúa là đẻ trứng theo nhịp mà ong thợ dọn sẵn: ong thợ xây ô, đổ thức ăn vào, ong chúa đến kiểm tra rồi đẻ một quả trứng, ô được đóng lại. Ngoài đẻ trứng, ong chúa tiết ra mùi đặc trưng lan khắp tổ. Mùi này cho đàn biết "nhà vẫn còn chúa", giữ trật tự chung và kìm buồng trứng của ong thợ.

Vì ong chúa đã đẻ không bay được, đàn ong dú không thể bỏ tổ chạy đi nguyên đàn một cách dễ dàng như ong mật. Đây là một lý do quan trọng khiến đàn ong dú gắn chặt với chỗ ở: thùng được đặt ổn định thì đàn thường ở lâu năm. Nó cũng lý giải vì sao khi chia đàn, chính chúa tơ mới là con dọn đi, còn chúa già ở lại.

Chúa tơ dự phòng: bảo hiểm của đàn

Ở nhiều loài ong dú, đàn nuôi chúa tơ gần như liên tục chứ không chỉ khi cần. Phần lớn chúa tơ không bao giờ được lên ngôi: có con bị ong thợ loại bỏ, có con sống vài tuần ở rìa tổ rồi chết. Nghe có vẻ phí, nhưng đó là cái giá cho sự an toàn. Khi chúa già yếu hoặc chết đột ngột, đàn có sẵn ứng viên để thay mà không phải đợi nuôi từ đầu.

Khi đàn chuẩn bị lập tổ con, một chúa tơ cùng nhóm ong thợ sẽ dọn sang tổ mới đã được chuẩn bị trước, rồi mới bay ra giao phối. Ong đực tụ thành đám chờ quanh khu vực có tổ mới. Sau khi giao phối thành công, chúa tơ trở về, bụng bắt đầu phình và tổ con chính thức có chủ.

Ở một số loài ong không ngòi, người ta quan sát thấy ong thợ nhốt chúa tơ trong những ngăn nhỏ bằng keo, chỉ thả ra khi cần. Hiện tượng này được mô tả trong tài liệu ở vài loài châu Mỹ; với ong dú ở vườn Tây Ninh, anh chị có thể thấy hoặc không. Điều đáng nhớ chung là: thấy vài con ong to hơn, thân sáng màu chạy quanh rìa tổ khi mở nắp, đó thường là chúa tơ, đừng nhầm là ong lạ.

Ong thợ chia việc theo tuổi

Ong thợ không làm một việc suốt đời mà đổi việc dần theo tuổi, từ trong tổ ra ngoài. Ranh giới giữa các giai đoạn không cứng và thay đổi theo nhu cầu của đàn; bảng dưới là trình tự thường được mô tả ở ong không ngòi:

Giai đoạnViệc thường làmNgười nuôi nhìn thấy gì
Ong mới nởNghỉ, ăn phấn mật, thân còn nhạt màu, cứng dần trong vài ngàyNhững con ong màu xám nhạt, chậm chạp trên bánh nhộng
Ong trẻTiết sáp, xây ô và bầu, đổ thức ăn vào ô, dọn ô cũ, chăm ong chúaOng bám dày trên rìa khu bánh nhộng khi mở tổ
Ong tuổi giữaNhận mật từ ong đi làm, làm đặc mật, cất vào bầu, dọn rác, xử lý keoOng đi lại giữa các chùm bầu, nhiều con ở góc rác
Ong gácĐứng miệng ống, kiểm tra mùi, chặn kiến và ong lạVài con quay đầu ra ngoài ở cửa tổ
Ong đi làmLấy mật hoa, phấn, nhựa cây, nước, có khi cả đất sét, mùn gỗOng bay ra vào cửa, chân mang phấn vàng hoặc cục nhựa bóng

Đi lấy hoa là việc cuối đời, cũng là việc nguy hiểm nhất: ong thợ chết ngoài trời vì chim, nhện, thuốc trừ sâu, mưa giông. Khi đàn bị mất nhiều ong đi làm, ong trẻ hơn sẽ ra ngoài sớm để bù, đổi lại việc trong tổ chậm đi. Sự linh hoạt này giúp đàn chống chịu, nhưng có giới hạn.

Ong đực: sống để giao phối

Ong đực ong dú trông khá giống ong thợ, nhiều người không phân biệt được bằng mắt thường. Ở một số loài, ong đực có mặt hơi khác màu, râu dài hơn chút. Ong đực không có giỏ phấn ở chân sau như ong thợ, nên không mang phấn về. Chúng ăn mật trong tổ một thời gian rồi rời đi, thường không quay về nữa.

Hiện tượng người nuôi dễ thấy nhất là những đám ong đực tụ lại ngoài trời: bám thành cụm trên vách thùng, trên lá cây gần đó, hoặc bay lượn thành đám trước một tổ nào đó. Đàn đực có thể đến từ nhiều tổ xung quanh, tụ về nơi có chúa tơ sắp bay giao phối. Thấy đám ong bám ngoài thùng vào buổi chiều, đừng vội nghĩ đàn bỏ tổ hay sắp chia đàn; nhiều khi đó chỉ là ong đực đang chờ.

Không phải mùa nào cũng thấy nhiều ong đực. Đàn thường sinh ong đực nhiều hơn khi đang mạnh, dự trữ dồi dào, có khả năng lập tổ con. Vì thế, đám ong đực xuất hiện quanh vườn cũng là một dấu hiệu gián tiếp rằng các đàn trong vùng đang khoẻ, nguồn hoa đang tốt. Ngược lại, một mùa dài không thấy đám ong đực nào có thể là mùa các đàn đều đang co lại vì thiếu ăn.

Ong đực chỉ giao phối một lần trong đời. Chúa tơ giao phối với một ong đực, có khi vài con tuỳ loài, rồi trữ tinh trùng dùng cho cả đời đẻ trứng. Vì vậy, một vùng có nhiều tổ ong dú gần nhau, có đàn đực từ nhiều nguồn khác nhau, là điều kiện tốt cho chúa tơ giao phối thành công và đàn con khoẻ.

Khi ong thợ cũng đẻ trứng

Trứng làm thức ăn cho chúa. Ở nhiều loài ong không ngòi, ong thợ đẻ một loại trứng không phát triển thành ong, đặt cạnh ô đang được đổ thức ăn, và ong chúa ăn quả trứng ấy. Các nhà nghiên cứu gọi đó là trứng dinh dưỡng. Đây là nét rất khác ong mật, cho thấy quan hệ chúa và thợ ở ong dú gắn bó chặt hơn nhiều.

Trứng thành ong đực. Ong thợ không giao phối nên trứng nó đẻ, nếu nở được, chỉ thành ong đực. Trong đàn có chúa khoẻ, việc này bị kìm lại. Ở một số loài, ong thợ vẫn góp một phần nhỏ ong đực ngay cả khi có chúa.

Dấu hiệu đàn mất chúa lâu. Khi đàn mất chúa mà không có chúa tơ thay, mùi chúa nhạt dần, nhiều ong thợ bắt đầu đẻ trứng đực. Đàn khi ấy chỉ sinh ra ong đực, ong thợ già dần chết mà không có lớp thay thế, đàn tàn trong vài tháng. Người nuôi thấy khu bánh nhộng nhỏ đi, ô mới lộn xộn, đàn lèo tèo dần.

Người nuôi vài tổ rút ra được gì

Hiểu ba hạng ong không chỉ để biết cho vui. Nó dẫn tới vài cách làm cụ thể khi chăm tổ ở nhà:

  • Ong chúa là tài sản lớn nhất của đàn và rất dễ tổn thương vì không bay được. Mỗi lần mở tổ, tách tầng, tránh đè, cắt hay để rơi khu bánh nhộng là đang bảo vệ chúa.
  • Đừng lục tìm ong chúa chỉ để nhìn. Thấy ô mới đều đặn ở rìa bánh nhộng là đủ biết chúa còn và đang đẻ.
  • Chúa tơ chạy quanh khi mở tổ là bình thường. Không bắt, không giết; đàn tự quyết giữ hay loại.
  • Đám ong đực bám ngoài thùng thường vô hại. Chúng sẽ tản sau vài ngày; không xịt nước, không đuổi.
  • Đàn mất nhiều ong đi làm sẽ yếu nhanh, nên những gì giết ong ngoài vườn (thuốc xịt, nhện giăng ngay cửa, đèn bẫy côn trùng) đều đáng để ý.
  • Đàn mất chúa cần được phát hiện sớm. Ghi chép định kỳ khu bánh nhộng giúp thấy sự thay đổi trước khi quá muộn.

Phần kỹ thuật như xử lý đàn mất chúa, khi nào tính tới chia đàn được bàn ở mục chăm đàn theo mùa; ở đây chỉ cần nắm vai trò của từng hạng ong để đọc đàn cho đúng.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao nhận ra ong chúa ong dú khi mở tổ?

Ong chúa đã đẻ to hơn ong thợ nhiều lần, bụng phình tròn, màu sáng như vàng kem, di chuyển chậm trên khu bánh nhộng, thường có một vòng ong thợ quây quanh. Không nên cố tìm mỗi lần mở tổ; chỉ cần thấy ô mới được xây và đóng đều là biết chúa còn.

Một đàn ong dú có thể có hai ong chúa đẻ cùng lúc không?

Thông thường mỗi đàn chỉ có một ong chúa đẻ. Chúa tơ có thể có vài con nhưng chưa đẻ. Trường hợp hai chúa đẻ cùng tồn tại được ghi nhận như ngoại lệ hiếm, thường trong giai đoạn chuyển giao ngắn. Người nuôi vài tổ hầu như không gặp.

Ong chúa ong dú sống được bao lâu?

Tài liệu thường mô tả ong chúa ong không ngòi sống lâu hơn ong thợ nhiều, từ khoảng một năm tới vài năm tuỳ loài và điều kiện. Tuổi thọ cụ thể khó đo vì ong chúa được thay lặng lẽ trong tổ. Đàn sống lâu hơn tuổi một con chúa nhờ được thay chúa liên tục.

Thấy cả đám ong bám ngoài thùng buổi chiều có phải đàn sắp bỏ đi không?

Thường là không. Đó hay là đám ong đực tụ lại chờ chúa tơ, hoặc ong ra ngoài hóng mát vào ngày rất nóng. Đàn ong dú hiếm khi bỏ tổ nguyên đàn vì chúa đẻ không bay được. Hãy nhìn thêm cửa tổ: ong vẫn ra vào đều là đàn ổn.

Ong thợ ong dú sống bao lâu?

Ong thợ thường sống từ vài tuần tới hơn một tháng sau khi nở, đôi khi lâu hơn tuỳ loài và mùa. Ong đi làm nhiều ngoài trời chết sớm hơn. Vì đời ong thợ ngắn, đàn phải liên tục nuôi lớp mới; ngưng đẻ vài tuần là đàn hụt sức rõ.

Có cần thay chúa cho đàn ong dú như nuôi ong mật không?

Người nuôi vài tổ ong dú gần như không thay chúa thủ công. Đàn tự nuôi chúa tơ và tự thay khi cần. Việc của người nuôi là giữ đàn đủ ăn, đủ yên, chống kiến tốt để quá trình tự thay chúa diễn ra suôn sẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68