OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú là gì: loài và đời sống đàn

Bên trong một tổ ong dú: bánh nhộng, bầu mật, bầu phấn nằm ở đâu

Mở một tổ ong dú sẽ thấy cửa ống keo, khu bánh nhộng ở giữa, bầu mật và bầu phấn bao quanh. Giải thích từng phần, cách đọc sức đàn và những gì không nên đụng.

Top-down view of an opened wooden stingless bee box showing a central spiral brood comb wrapped in thin dark wax sheets, clusters of round amber honey pots around it, natural daylight

Một tổ ong dú có bốn phần chính: cửa tổ dạng ống keo dẫn vào trong; khu bánh nhộng ở giữa gồm những ô nhỏ chứa trứng, ấu trùng, nhộng; lớp màng bao mỏng bằng sáp quấn quanh khu bánh nhộng để giữ ấm; và vòng ngoài là các bầu mật, bầu phấn tròn hoặc hình trứng. Ngoài ra còn những cục keo dự trữ và trụ keo nối các phần lại với nhau.

Hiểu bản đồ bên trong tổ giúp anh chị mở tổ đúng chỗ, lấy mật không chạm vào ổ trứng và nhìn một lần là biết đàn đang khoẻ hay yếu. Bài này đi từ cửa vào trong, mô tả từng phần như một người dẫn đường, kèm những điều không nên đụng vào.

Cửa tổ và đường hầm dẫn vào

Cửa tổ là phần anh chị thấy hằng ngày. Ở nhiều loài, ong xây một ống bằng keo nhô ra khỏi thùng hoặc hốc cây, ngắn hay dài, mềm hay cứng tuỳ loài. Từ miệng ống, một đường hầm hẹp chạy vào trong tổ. Đường hầm hẹp giúp vài con ong gác giữ được cả lối vào, gió lạnh và nước mưa cũng khó lọt.

Trong thùng nuôi, phía sau lỗ cửa thường có một khoảng trống nhỏ trước khi tới khu bánh nhộng. Ong dùng khoảng này như tiền sảnh: ong về đứng tạm, ong gác tụ lại khi có động. Khi mở thùng, đừng cạy phá phần ống cửa phía ngoài, vì xây lại tốn nhiều keo và công sức của đàn.

Ở nhiều đàn, mặt trong quanh lỗ cửa được trát một vòng keo dày hơn hẳn chỗ khác, có khi kéo thành rãnh dẫn thẳng tới khu bánh nhộng. Đó là "hành lang" ong dùng nhiều nhất. Khi đặt nắp hay tầng thùng trở lại, chú ý đừng để mép gỗ đè lên hành lang này, vì ong sẽ phải đục một lối khác và cửa tổ bị lệch.

Khu bánh nhộng: trái tim của tổ

Ở chính giữa tổ là khu nuôi con. Với nhiều loài nhỏ hay nuôi ở Nam Bộ, các ô nuôi con được xếp thành những tầng ngang chồng lên nhau, có khi xoắn như cầu thang; một số loài khác xếp ô thành chùm như chùm nho nhỏ. Mỗi ô chỉ chứa một con: ong thợ đổ thức ăn, ong chúa đẻ một trứng, ô được đóng lại. Ô mới xây thường ở rìa trên hoặc rìa ngoài, màu sẫm; ô cũ đã có nhộng sắp nở thì màu nhạt dần do ong thợ gỡ bớt lớp sáp bên ngoài.

Nhìn khu bánh nhộng, người nuôi đọc được nhiều điều. Có nhiều ô mới màu sẫm ở rìa nghĩa là ong chúa đang đẻ đều. Khu bánh nhộng to, chặt, nhiều tầng là đàn mạnh. Khu bánh nhộng teo nhỏ, có khoảng trống lỗ chỗ, ô cũ không được thay là dấu hiệu đàn đói, mất chúa hoặc đang bị ruồi, kiến quấy. Không nên cắt, cạy vào khu này; mỗi lần chạm vào là mất một phần thế hệ ong kế tiếp.

Màng bao: tấm chăn mỏng giữ ấm

Quấn quanh khu bánh nhộng là một hoặc nhiều lớp màng mỏng bằng sáp trộn nhựa, người nuôi gọi là màng bao hay vỏ bọc (tiếng Anh: involucrum). Màng bao tạo một túi khí kín giúp giữ nhiệt và độ ẩm ổn định cho ấu trùng, nhộng. Ở vùng nóng như Tây Ninh, màng bao còn giúp giảm sốc nhiệt khi trời nắng gắt buổi trưa rồi hạ nhanh về đêm.

Màng bao không cố định: khi khu bánh nhộng lớn lên, ong gỡ lớp trong cùng để lấy chỗ và xây thêm lớp mới bên ngoài; khi đàn co lại, màng bao cũng thu vào theo. Vật liệu gỡ ra được tái dùng để xây ô mới, bầu mới, nên trong tổ ong dú gần như không có gì bỏ phí.

Đàn khoẻ thường giữ màng bao dày, nhiều lớp. Khi anh chị mở nắp thùng và thấy những tấm sáp mỏng, mềm như giấy nâu che khu giữa, đó là màng bao. Nếu cần nhìn bánh nhộng để kiểm tra, chỉ nên vén nhẹ một góc rồi trả lại vị trí cũ. Đàn yếu hoặc vừa trải qua nắng nóng nặng có thể có màng bao mỏng, thủng; đây là một dấu hiệu nên xem lại chỗ đặt tổ.

Bầu mật và bầu phấn: kho lương thực vòng ngoài

Ra phía ngoài màng bao, quanh khu bánh nhộng và thường dồn lên phía trên hoặc hai bên, là các bầu chứa thức ăn. Bầu làm bằng cerumen, hình tròn hoặc hình trứng, kích cỡ từ hạt đậu xanh đến hạt nho lớn tuỳ loài. Bầu đầy được ong niêm kín, bầu đang dùng để hở. Hai loại bầu chứa hai thứ khác nhau: bầu mật đựng mật, khi chọc thủng thấy chất lỏng màu hổ phách chảy ra; bầu phấn đựng phấn hoa trộn mật đã lên men, màu vàng, cam hoặc nâu, sệt như bột nhão.

Người mới hay nhầm hai loại bầu. Cách phân biệt đơn giản là ấn nhẹ: bầu mật mềm, căng chất lỏng; bầu phấn chắc hơn, nặng hơn. Bầu phấn thường nằm gần khu bánh nhộng hơn vì phấn là nguồn đạm để làm thức ăn cho ấu trùng. Khi lấy mật, chỉ nhắm vào chùm bầu mật đã niêm, để nguyên bầu phấn cho đàn.

Keo, trụ keo và những phần ít ai để ý

Cục keo dự trữ. Trên vách thùng, góc tổ thường có những cục nhựa dính, màu đen hoặc nâu đỏ. Đây là kho vật liệu: ong lấy dần để xây ô, vá chỗ hở, trát kẻ lạ. Đừng cạo sạch, đàn sẽ phải đi lấy lại từ đầu.

Trụ và dây keo. Những sợi keo mảnh nối khu bánh nhộng với vách thùng, nối các bầu với nhau, giữ cho cả cấu trúc không đổ khi thùng nghiêng. Khi nhấc nắp hoặc tách tầng, các trụ này bị đứt; ong sẽ nối lại sau vài ngày.

Lớp lót vách. Ong trát một lớp keo mỏng lên mặt trong thùng, bịt mọi khe nứt. Thùng mới mà ong trát kín vách nhanh là dấu hiệu đàn chấp nhận nhà mới.

Bãi rác. Nhiều đàn dồn xác ong, vỏ ô cũ, cặn phấn vào một góc dưới đáy hoặc mang ra ngoài cửa. Thấy rác tích nhiều mà không được dọn có thể là đàn yếu, ít ong làm việc.

Mở tổ ra, đọc nhanh sức đàn

Mỗi lần mở tổ, anh chị chỉ cần vài chục giây để ghi nhận những điều dưới đây, rồi đóng lại:

Thấy gìCó thể hiểu làNên làm
Nhiều ô mới màu sẫm ở rìa khu bánh nhộngOng chúa đẻ đều, đàn đang lớnĐóng tổ, không cần can thiệp
Bầu mật đầy, niêm kín, nhiềuĐàn có dự trữ tốtCó thể tính lấy bớt mật nếu đàn mạnh
Bầu trống, rỗng nhiềuĐàn đang đói hoặc giao mùa thiếu hoaKhông lấy mật, xem nguồn hoa quanh vườn
Khu bánh nhộng teo, ô cũ không được thayĐàn yếu, có thể mất chúaTheo dõi sát, hỏi người có kinh nghiệm
Ấu trùng nhỏ màu trắng bò lổm ngổm, mùi chua lạCó thể bị ruồi đẻ trứng trong tổXử lý ngay, dọn phần hỏng
Ẩm ướt, nấm mốc trắng trên bầuNước mưa lọt vào hoặc thùng ẩmKiểm tra mái che, khe hở, thông thoáng

Ghi lại những gì thấy vào sổ hoặc điện thoại, kèm ngày. Sau vài lần, anh chị sẽ nhận ra nhịp lớn lên, co lại của đàn theo mùa hoa Tây Ninh.

Tổ trong hốc cây tự nhiên khác thùng nuôi ở chỗ nào

Thùng gỗ chỉ là một cái hốc do người làm, còn bố cục tổ thì ong mang theo từ tự nhiên. Trong một thân cây rỗng, ong dú thường chiếm một đoạn hốc dài và hẹp. Việc đầu tiên đàn làm là bít hai đầu đoạn hốc bằng những vách keo dày, cứng, có khi lẫn cả mùn gỗ, đất; tài liệu nước ngoài gọi lớp này là batumen. Nhờ vách bít, cả đàn có một căn phòng kín chỉ thông ra ngoài qua đúng ống cửa.

Bên trong phòng, khu bánh nhộng nằm ở đoạn giữa, chỗ ấm và ổn định nhất; các chùm bầu mật, bầu phấn dồn về hai đầu, sát vách bít. Ở một số đàn, bầu phấn tụ gần cửa, bầu mật dồn vào sâu bên trong. Người đi bắt tổ trong rừng ngày trước chỉ cần cưa đúng đoạn có chùm bầu ở hai đầu là lấy được mật mà không chạm bánh nhộng; kinh nghiệm đó cũng là ý tưởng gốc của các kiểu thùng nhiều tầng hiện nay, tầng giữa để ong nuôi con, tầng trên dành cho mật.

Hốc tự nhiên có lợi thế là thành gỗ dày, cách nhiệt tốt, nên đàn trong thân cây sống ở vườn Tây Ninh thường chịu nắng giỏi hơn đàn trong thùng gỗ mỏng đặt giữa trời. Điểm yếu của nó là người không mở ra xem được, cũng không lấy mật được nếu không phá. Khi tự đóng hay mua thùng, anh chị đang cố tái tạo lại căn phòng kín, ấm và yên ấy; thùng càng gần với hốc tự nhiên về độ dày, độ kín, đàn càng dễ ổn định.

Tổ thay đổi theo mùa: lúc đầy bầu, lúc rỗng ruột

Bản đồ trong tổ không đứng yên. Vào mùa nhiều hoa, thường là những tháng khô khi vườn cây trái ở Tây Ninh đồng loạt trổ bông, ong xây thêm bầu mới chồng lên bầu cũ, có khi lấn ra mọi khoảng trống trong thùng, kể cả sát nắp. Khu bánh nhộng cũng nở to, thêm tầng mới ở rìa. Người mở tổ lúc này thấy một khối chật kín, bầu niêm nhiều, mùi mật thơm.

Vào giai đoạn thiếu hoa hay mưa dầm nhiều ngày ong không ra được, đàn rút dần dự trữ. Bầu mật bị mở và để trống, sau đó ong gỡ vật liệu ở bầu rỗng đem đi dùng lại ở chỗ khác. Khu bánh nhộng co về phía trong, số ô mới ít đi. Một thùng tháng trước chật kín, tháng sau có thể trống một góc; đó là nhịp bình thường của đàn, không phải dấu hiệu đàn sắp chết, miễn là khu bánh nhộng vẫn có ô mới và ong vẫn ra vào đều.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là bầu phấn. Mùa nhiều hoa, bầu phấn đầy và nằm sát khu bánh nhộng; khi bầu phấn cạn trong khi bầu mật vẫn còn, đàn vẫn giảm đẻ, vì ấu trùng cần đạm từ phấn chứ không chỉ cần đường từ mật. Người chỉ nhìn bầu mật để đánh giá đàn đủ ăn hay không sẽ đánh giá sai. Nhìn cả hai loại bầu, so với độ rộng khu bánh nhộng, mới ra bức tranh đúng.

Hiểu nhịp này giúp anh chị chọn đúng lúc lấy mật: khi tổ đầy bầu niêm và đàn đang mạnh, chứ không phải đúng tháng quen của người khác. Nó cũng giúp không hoảng khi thấy tổ vơi đi giữa mùa mưa. Ghi lại vài tấm ảnh nhìn từ trên xuống theo từng tháng là cách đơn giản để thấy đàn của mình phình ra, co lại theo năm.

Câu hỏi thường gặp

Mở tổ ong dú có làm đàn bỏ đi không?

Mở đúng cách, nhẹ tay, vào giờ thuận lợi thì hiếm khi làm đàn bỏ tổ. Nhưng mở quá thường xuyên, làm vỡ bánh nhộng, đổ mật lênh láng thì đàn có thể yếu đi, bị kiến và ruồi tấn công. Người nuôi vài tổ nên mở khi có lý do rõ ràng.

Vì sao bầu mật ong dú có màu sẫm?

Vì bầu được làm bằng cerumen, tức sáp trộn nhựa cây, nên có màu nâu đến đen. Mật bên trong thì có thể vàng nhạt đến hổ phách đậm tuỳ nguồn hoa. Màu vỏ bầu thay đổi theo loại nhựa cây quanh vườn mà ong thu được.

Ong chúa ong dú nằm ở đâu trong tổ?

Ong chúa thường ở trong khu bánh nhộng, di chuyển ở rìa nơi ô mới đang được xây và đổ thức ăn để đẻ trứng. Ong chúa đã đẻ có bụng phình to, di chuyển chậm. Không nên lục tìm ong chúa mỗi lần mở tổ vì dễ làm tổn thương bánh nhộng.

Có thể lấy bầu phấn để ăn không?

Bầu phấn là nguồn đạm nuôi ấu trùng, lấy đi nhiều sẽ làm đàn chậm lớn. Một số người thu phấn ong dú với lượng nhỏ từ đàn mạnh, nhưng với người nuôi vài tổ, nên để phấn lại cho đàn. Ai muốn dùng phấn ong cần lưu ý chuyện dị ứng.

Vì sao trong tổ có mùi chua?

Tổ ong dú khoẻ có mùi thơm hăng của nhựa và mùi chua nhẹ của phấn, mật lên men tự nhiên. Mùi chua nồng, khó chịu kèm ấu trùng lạ, chất nhầy thì khác: đó thường là dấu hiệu ruồi đẻ trứng hoặc bầu mật vỡ bị hỏng, cần xử lý sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68