OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú Tây Ninh: vùng nuôi và nguồn hoa

Nuôi ong dú gần ruộng mía, ruộng mì: thuốc bảo vệ thực vật và cách giữ đàn

Mía, mì cho ong dú rất ít hoa, nhưng ruộng mía, mì quanh vườn Tây Ninh có mùa phun thuốc, xịt cỏ, đốt lá. Rủi ro theo mùa vụ và cách đặt tổ, che chắn để giữ đàn.

Edge of a cassava field next to a rural house garden in Tay Ninh, a hedge of trees separating the field from two small wooden bee boxes under a tin roof, dry season haze

Mía và mì là hai cây trồng lớn của Tây Ninh nhưng cho ong dú rất ít: mía thụ phấn nhờ gió, gần như không có mật hoa; mì có hoa nhỏ cho chút mật, phấn khi cây đủ tuổi ra hoa. Cái đáng lo hơn là rủi ro từ canh tác: thuốc trừ sâu khi có dịch hại, thuốc diệt cỏ trên ruộng và bờ, khói đốt lá mía mùa thu hoạch. Nuôi được nếu tổ đặt trong vườn có hàng cây chắn, cách ruộng một quãng, và người nuôi nắm lịch canh tác xung quanh.

Ở nhiều xã của Tây Ninh, nhà ở nằm giữa những cánh đồng mía, mì rộng. Người muốn nuôi vài tổ ong dú ở đó thường hỏi: có đủ hoa không, thuốc có hại không. Bài này trả lời hai câu đó, giải thích rủi ro theo từng giai đoạn mùa vụ và gợi ý cách đặt tổ, che chắn, làm việc với hàng xóm để đàn sống được giữa vùng cây công nghiệp.

Mía và mì cho ong dú được gì

Cây mía thuộc họ lúa, ra cờ vào một số thời điểm nhưng thụ phấn nhờ gió, hoa gần như không có mật. Ruộng mía vì thế không phải nguồn thức ăn cho ong dú. Bù lại, những ruộng mía lớn thường có bờ, mương, đường lô với cỏ hoa, cây bụi mọc tự nhiên; phần này mới có ích cho ong, nếu không bị xịt cỏ.

Cây mì khi đủ tuổi có thể ra những chùm hoa nhỏ, có mật và phấn, ong mật và một số loài ong khác ghé lấy. Ong dú đặt gần ruộng mì có thể tận dụng được phần nào trong thời gian cây ra hoa. Tuy nhiên, nhiều ruộng mì được thu hoạch theo nhu cầu nhà máy, chu kỳ trồng khác nhau giữa các lô, nên khó coi là một mùa hoa ổn định.

Tóm gọn theo cách người nuôi hay nói: sống cạnh ruộng mía, ruộng mì, đàn ong dú phải trông vào vườn nhà và bờ ruộng chứ không trông vào ruộng. Nếu quanh nhà trong vài trăm mét chỉ toàn mía và mì, không có vườn tạp, hàng cây, bờ cỏ hoa, đàn sẽ đói phần lớn thời gian trong năm.

Rủi ro theo giai đoạn canh tác

Mỗi giai đoạn của ruộng mía, mì mang một kiểu rủi ro riêng cho đàn ong dú gần đó. Bảng dưới là khung chung; lịch thực tế phụ thuộc từng lô, từng chủ ruộng:

Giai đoạnRuộng míaRuộng mìRủi ro cho ong dú
Làm đất, trồng mớiCày xới, có khi xịt cỏ trước trồngCày xới, xịt cỏThuốc diệt cỏ trên bờ làm mất cỏ hoa; bụi đất
Cây con, làm cỏXịt cỏ giữa hàngXịt cỏ giữa hàngMất nguồn hoa bờ ruộng, sương thuốc bay sang vườn
Cây lớn, có sâu bệnhPhun khi có sâu đục thân, rệpPhun khi có bọ phấn trắng, rệp sápThuốc trừ sâu độc với ong đi làm
Thu hoạchCó ruộng đốt lá trước hoặc sau khi chặtNhổ, chở củKhói, tro bay vào tổ; mất bóng mát hàng rào mía
Đất nghỉĐốt gốc, dọn ruộngĐể trống hoặc trồng vụ khácKhói đốt đồng mùa khô

Thuốc diệt cỏ thường ít độc trực tiếp với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng nó lấy đi những bụi cỏ hoa mà đàn ong dú dựa vào. Thuốc trừ sâu thì nguy hiểm trực tiếp, nhất là khi phun lúc ong đang đi làm.

Bọ phấn trắng, rệp sáp và những đợt phun trên ruộng mì

Ruộng mì ở Tây Ninh mấy năm qua gặp bệnh khảm lá, một bệnh do virus mà côn trùng nhỏ như bọ phấn trắng truyền từ cây này sang cây khác. Trước đó cũng từng có những đợt rệp sáp hại mì. Khi dịch hại lan, nhiều chủ ruộng phun thuốc trừ côn trùng để chặn bọ phấn, rệp; một số đợt phun trên diện rộng, nhiều ruộng cùng lúc.

Với đàn ong dú gần đó, những đợt phun này nguy hiểm nhất khi phun vào giữa buổi sáng, lúc ong ra ngoài đông, hoặc khi thuốc bay theo gió vào vườn nhà, đọng trên hoa, trên mặt nước ong uống. Ong dú nhỏ, chỉ một lượng thuốc rất ít đã đủ làm ong đi làm chết ngoài đồng hoặc bò về tới cửa rồi chết.

Người nuôi không cần biết tên thuốc, chỉ cần biết khi nào phun. Hỏi chủ ruộng sát vườn, nhờ họ báo trước; nhiều người sẵn lòng khi biết bên cạnh có ong, nhất là khi được biếu một hũ mật nhỏ. Khi biết ngày phun, có thể đóng tạm cửa tổ chiều hôm trước và mở lại muộn hôm sau, như cách làm với vườn cây trái.

Khói đốt lá mía và đốt đồng mùa khô

Mùa khô là mùa thu hoạch mía ở Tây Ninh. Ở một số nơi, người ta đốt lá mía trước khi chặt cho dễ làm, hoặc đốt lá, gốc sau thu hoạch để dọn ruộng. Khói dày, tro bay theo gió có thể phủ cả xóm trong nhiều giờ. Ruộng mì, ruộng lúa sau thu hoạch cũng có lúc đốt rơm, đốt cỏ dọn ruộng.

Khói làm ong dú rối loạn, ong đi làm lạc đường, tro bụi bám vào cửa tổ và hoa. Một đợt khói ngắn đàn khoẻ thường chịu được; nhiều đợt liên tiếp trong cùng mùa thu hoạch làm đàn mất ong và ngưng làm việc nhiều ngày, đúng vào lúc mùa khô lẽ ra là mùa no.

Cách giảm thiệt hại: đặt tổ ở phía vườn ngược hướng gió chính của mùa khô so với ruộng mía; có hàng cây chắn dày ở giữa; khi thấy khói bắt đầu kéo về, đóng tạm cửa tổ bằng lưới thưa, phủ một tấm vải ẩm lên mái che. Sau khi khói tan, mở lại, kiểm tra cửa tổ có bị tro bám không.

Đặt tổ ở đâu khi nhà nằm giữa ruộng

Nguyên tắc đầu tiên là đặt tổ ở phía xa ruộng nhất trong khu đất nhà mình, để chính ngôi nhà, chuồng trại, hàng cây trở thành tấm chắn. Thứ hai là quan sát hướng gió: ở Nam Bộ, gió mùa khô và gió mùa mưa thổi từ hai hướng khác nhau; nên đặt tổ ở phía mà gió hiếm khi thổi từ ruộng tới tổ.

Hàng cây chắn là khoản đầu tư đáng giá nhất. Một hàng cây dày như tre, keo, dâm bụt cao, chè tàu, trồng giữa ruộng và vườn, vừa chắn sương thuốc, bụi, khói, vừa là nguồn hoa, nguồn nhựa. Hàng cây cần vài năm để dày; nếu chưa có, một tấm lưới che nắng căng tạm cũng giúp giảm bụi thuốc trong những đợt phun.

Nếu nhà có chuồng trại, kho chứa, nhà phụ ở phía ruộng, những công trình đó cũng là tấm chắn tốt. Đặt tổ phía sau chúng, cửa tổ quay về phía vườn chứ không quay ra ruộng, để đường bay chính của ong đi vào vườn.

Thứ ba là khoảng cách. Không có con số an toàn tuyệt đối, vì thuốc bay xa hay gần tuỳ gió, cách phun, loại máy. Nhưng một vườn tạp có chiều sâu vài chục mét giữa ruộng và tổ an toàn hơn nhiều so với thùng đặt ngay bờ ruộng. Ong dú bay ngắn, nên khi có vườn đủ hoa ngay bên cạnh, chúng ít khi bay sâu vào ruộng phun xịt.

Bờ ruộng, đường lô: nguồn hoa bị bỏ quên

Giữa những cánh đồng mía, mì rộng, phần có ích nhất cho ong dú lại là những dải đất hẹp không ai trồng gì: bờ ruộng, đường lô, mép mương thuỷ lợi, gò mả, góc đất trống. Ở đó cỏ dại, cây bụi, dây leo mọc tự nhiên, nhiều loài ra hoa nhỏ quanh năm, nhất là sau những cơn mưa. Ong dú bay ngắn nên những dải này, nếu nằm sát vườn, là nguồn thức ăn hằng ngày.

Vấn đề là những dải đất ấy thường bị xịt cỏ cho sạch, hoặc đốt khi dọn ruộng. Người nuôi ong dú có thể xin chủ ruộng giữ lại đoạn bờ sát vườn nhà, phát cỏ bằng tay thay vì xịt; đổi lại, mình phụ phát đoạn đó. Bờ ranh giữa vườn nhà và ruộng là phần mình làm chủ được: để cỏ hoa mọc, trồng thêm vài bụi cây hoa, vài cây có nhựa.

Một dải bờ xanh dài vài chục mét, giữ được qua các mùa, có giá trị với đàn ong dú hơn rất nhiều so với cả trăm mét ruộng mía, ruộng mì sát bên.

Dấu hiệu đàn bị ảnh hưởng và việc nên làm

Nhiều ong chết trước cửa cùng lúc. Đây là dấu hiệu rõ nhất của nhiễm thuốc trừ sâu. Thường kèm ong bò run rẩy, cánh xoè, không bay được. Ghi lại ngày giờ, hỏi ruộng bên có phun không, chụp ảnh để so lần sau.

Ong ra vào giảm đột ngột dù trời đẹp. Có thể do ong đi làm chết ngoài đồng, không về được. Nhìn thêm vài ngày; nếu cửa tổ hồi lại, đàn đã qua được.

Đàn yếu dần sau mùa thu hoạch. Khói, mất bờ cỏ hoa và thuốc cộng dồn có thể làm đàn hụt sức chậm. Kiểm tra khu bánh nhộng, xem còn ô mới không, không lấy mật trong giai đoạn này.

Mật, phấn có mùi lạ. Hiếm, nhưng nếu đàn mang về thứ bị nhiễm, mật có thể có mùi khác thường. Không dùng phần mật nghi ngờ, và xem lại vị trí đặt tổ.

Đàn bỗng hung hăng bất thường. Sau một đợt khói hay thuốc, có đàn phản ứng mạnh hơn khi bị động, ong gác dày đặc ở cửa. Thường đàn trở lại bình thường sau vài ngày yên tĩnh; trong thời gian đó, tránh mở tổ.

Nước uống của ong bị nhiễm. Ong lấy nước ở vũng, mương sát ruộng vừa phun. Đặt chậu nước sạch gần tổ để ong quen lấy ở đó, thay nước thường xuyên.

Giữ đàn ong dú giữa vùng mía, mì: danh sách việc

Gom lại những việc người nuôi vài tổ có thể làm:

  • Khảo sát vườn tạp, bờ cỏ, hàng cây trong vài trăm mét quanh nhà trước khi nuôi; thiếu thì trồng trước.
  • Đặt tổ ở phía xa ruộng nhất, ngược hướng gió chính từ ruộng.
  • Trồng hàng cây chắn dày giữa ruộng và vườn; tạm thời dùng lưới che.
  • Làm quen chủ ruộng sát bên, xin được báo trước ngày phun thuốc, ngày đốt lá.
  • Chuẩn bị sẵn lưới thưa để đóng tạm cửa tổ, tấm vải che mái khi có khói.
  • Đặt chậu nước sạch gần tổ, nhất là mùa khô.
  • Ghi lại lịch phun, lịch đốt, lịch thu hoạch mỗi năm vào sổ của đàn.

Mía, mì không nuôi được ong dú, nhưng vườn nhà giữa ruộng mía, mì vẫn có thể là nhà của vài đàn ong dú khoẻ nếu người nuôi biết che chắn đúng lúc.

Sau một hai năm ghi chép, anh chị sẽ biết những tuần nào trong năm cần cảnh giác, và có thể chủ động lấy mật trước mùa phun, chuẩn bị che chắn trước mùa đốt lá, thay vì chạy theo sự việc.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú có lấy mật từ cây mía không?

Gần như không. Mía thụ phấn nhờ gió, hoa không có mật đáng kể cho ong. Đàn ong dú gần ruộng mía sống nhờ vườn nhà, hàng cây, bờ cỏ hoa xung quanh. Thứ ong dú có thể gặp ở ruộng mía là rủi ro từ thuốc, khói hơn là thức ăn.

Hoa mì có ích cho ong dú không?

Có một ít. Cây mì đủ tuổi ra những chùm hoa nhỏ có mật và phấn, ong ghé lấy. Nhưng thời gian ra hoa tuỳ chu kỳ trồng của từng lô, không ổn định, và ruộng mì có thể phun thuốc khi có dịch hại. Không nên coi ruộng mì là nguồn hoa chính.

Thuốc diệt cỏ có giết ong dú không?

Nhiều loại thuốc diệt cỏ ít độc trực tiếp với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng vẫn không nên để ong tiếp xúc. Tác hại lớn hơn là làm mất cỏ hoa ở bờ ruộng, nguồn thức ăn quan trọng của ong dú trong những tháng vườn ít hoa.

Có nên đóng cửa tổ ong dú khi ruộng bên đốt lá mía?

Có thể đóng tạm bằng lưới thưa khi khói bắt đầu kéo về và mở lại khi khói tan, không đóng kín nhiều giờ giữa trưa nắng vì tổ cần thông gió. Phủ vải ẩm lên mái che giúp giảm tro bám. Về lâu dài, hàng cây chắn là giải pháp tốt hơn.

Nhà ở giữa ruộng mì có nên nuôi ong dú không?

Nên khảo sát trước: nếu quanh nhà có vườn tạp, hàng cây, bờ cỏ hoa thì nuôi được vài tổ với che chắn tốt. Nếu xung quanh chỉ có mì, hãy trồng thêm cây ra hoa, cây có nhựa ít nhất một mùa rồi mới bắt đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68