Ong dú vẫn sống được ở các khu phố đông dân, phường nội thị và ven khu công nghiệp Tây Ninh nếu trong vài trăm mét quanh nhà còn cây xanh đường phố, vườn nhà còn sót, công viên, bờ kênh có cỏ hoa. Chỗ đặt tổ nên là sân sau, sân thượng hay ban công có bóng mát, yên tĩnh, ít đèn đêm. Rủi ro riêng của đô thị là thiếu hoa ở những khu chỉ có bê tông, bụi khói, đèn đêm và các đợt phun thuốc diệt muỗi.
Nhiều người ở phố muốn có vài tổ ong dú vì thích quan sát, cho con nhỏ xem, hay đơn giản là muốn góc nhà sống động hơn. Bài này giúp đánh giá khu mình ở có đủ hoa không, chọn chỗ đặt tổ trong nhà phố, và những điều riêng của môi trường phố, ven khu công nghiệp. Chuyện bố trí góc vườn trên sân thượng chi tiết hơn được bàn ở mục ong cảnh và vườn hoa.
Đô thị nhỏ ở Tây Ninh nhìn từ một đàn ong dú
Phần lớn các phường và trung tâm xã ở Tây Ninh chưa phải đô thị dày đặc như thành phố lớn. Đi vài trăm mét từ trục đường chính là gặp hẻm có vườn nhà, sân trước trồng cây kiểng, sau nhà còn cây xoài, cây mít. Đường phố có hàng cây xanh, khuôn viên trường học, cơ quan có cây lâu năm. Với ong dú, những mảng xanh rải rác ấy cộng lại có thể đủ cho vài tổ.
Khác biệt so với vườn quê là nguồn hoa phân tán và không đồng đều. Có khu còn nhiều cây, có khu chỉ toàn mái tôn, sân bê tông. Ong dú bay ngắn nên vị trí cụ thể của căn nhà quan trọng hơn tên phường, tên xã. Hai nhà cách nhau một con đường có thể có điều kiện rất khác nhau.
Ven khu công nghiệp thì tuỳ: khu công nghiệp có hàng cây xanh bao quanh, xen giữa còn ruộng vườn chưa giải toả, thì vẫn có hoa; khu đã phủ kín nhà xưởng, nhà trọ, đường nội bộ thì gần như không còn gì cho ong trong bán kính bay.
Cây xanh đô thị và vườn nhỏ: cây nào có ích cho ong dú
Bảng dưới gom những cây hay gặp ở đường phố, khuôn viên, sân nhà ở các khu phố Nam Bộ, kèm nhận xét chung của người nuôi về mức ong dú ghé. Không phải kết quả khảo sát, chỉ để tham khảo:
| Cây | Hay gặp ở | Cho ong dú | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lim xẹt | Đường phố, công viên | Hoa vàng chùm lớn, ong đến nhiều | Mùa hoa thường rộ, dễ thấy |
| Còng (me tây) | Đường phố, sân trường | Hoa nhỏ dạng tơ, có mật | Tán rộng cho bóng mát tốt |
| Bằng lăng | Đường phố | Chủ yếu phấn | Hoa đẹp, mùa hoa ngắn |
| Sao, dầu | Đường phố cũ | Hoa ít, nhựa nhiều | Nguồn nhựa làm keo quý |
| Dừa, cau | Sân nhà | Phấn quanh năm | Nguồn ổn định |
| Ti gôn, dây leo hoa nhỏ | Hàng rào, ban công | Mật, phấn, ong rất ưa | Dễ trồng trên lưới, hàng rào |
| Hoa mười giờ, cúc nhỏ | Chậu, bồn hoa | Phấn, mật ít mà đều | Hợp ban công, sân thượng |
| Hoa giấy | Cổng, hàng rào | Ít | Phần màu sặc sỡ là lá bắc, hoa thật rất nhỏ |
Điều đáng chú ý: một con đường có hàng lim xẹt hay hàng còng già có thể nuôi được nhiều tổ ong dú trong mùa hoa hơn cả một khu vườn nhỏ. Quan sát cây đường phố quanh nhà là bước đầu tiên khi đánh giá.
Đánh giá khu mình ở có đủ hoa không
Không cần đoán. Dành vài buổi sáng trong một hai tháng để quan sát, trước khi quyết định nuôi:
- Đi bộ một vòng bán kính khoảng hai ba trăm mét quanh nhà vào sáng nắng nhẹ, ghi lại những cây đang có hoa.
- Đứng gần những cây đó vài phút, xem có ong nhỏ màu đen, nâu đậu không; có thì nghĩa là quanh đây có đàn ong dú hoặc ong nhỏ khác sống được.
- Để ý tường rào, cột điện, hốc cây xem có tổ ong dú tự nhiên với ống keo nhỏ không; có tổ tự nhiên là dấu hiệu rất tốt.
- Ghi lại những mảng xanh lớn trong khu: công viên, sân trường, khuôn viên cơ quan, bờ kênh, đất trống có cỏ.
- Lặp lại vào tháng sau để thấy sự thay đổi theo mùa.
- Nếu cả vòng không thấy hoa, không thấy ong nhỏ, hãy trồng thêm cây hoa ở nhà và khu phố trước khi nuôi.
Nhiều người ở phố ngạc nhiên khi phát hiện ngay trong hẻm nhà mình đã có tổ ong dú tự nhiên trong khe tường từ lâu. Đó là bằng chứng rõ nhất rằng khu này đủ cho ong sống.
Chỗ đặt tổ trong nhà phố: sân sau, sân thượng, ban công
Nhà phố hẹp nên chỗ đặt tổ thường là sân sau, sân thượng hoặc ban công. Tiêu chí vẫn như ở vườn: mát buổi trưa và chiều, khô ráo, yên tĩnh, cửa tổ không chĩa vào lối đi, có đường bay thoáng ra phía có cây xanh. Sân sau có bóng cây hàng xóm, có mái hiên là lựa chọn dễ nhất.
Sân thượng thì nóng: mái bê tông hấp nắng, tường bao toả nhiệt. Thùng đặt trên sân thượng cần một mái che riêng cao thoáng, tốt nhất có giàn cây leo hoặc lưới che nắng phía trên, và kê trên kệ gỗ thay vì đặt sát sàn bê tông. Chậu cây xung quanh giúp hạ nhiệt và có thêm hoa cho ong.
Dù đặt ở đâu, chân chống kiến vẫn cần như ở vườn. Nhà phố có kiến trong tường, kiến theo dây điện, ống nước; giàn ong trên sân thượng hay ban công vẫn phải có chân đế đặt trong cốc dầu hoặc nước, không chạm tường, không chạm dây.
Ban công hợp với một tổ nhỏ, nếu ban công không hướng nắng chiều gắt. Cố định thùng chắc vào lan can hoặc kệ, cửa tổ hướng ra ngoài trời, tránh hướng vào phòng ngủ. Không đặt sát cửa sổ điều hoà, nơi xả hơi nóng.
Rủi ro riêng của đô thị và khu công nghiệp
Đèn đêm là rủi ro ít người nghĩ tới. Đèn đường, đèn biển hiệu, đèn sân sáng suốt đêm thu hút côn trùng, kéo theo thằn lằn, tắc kè quanh khu đó. Ong dú bay ra ban đêm khi bị chiếu đèn vào cửa tổ cũng dễ bị lạc. Đặt tổ ở góc khuất ánh đèn.
Bụi và khí thải từ đường lớn, nhà xưởng bám lên hoa, lá và thùng. Đàn ong dú khoẻ chịu được mức bụi thông thường của khu phố, nhưng thùng sát đường xe tải, sát ống khói nhà xưởng thì không nên. Vài hàng cây, một bức tường thấp giữa đường và tổ giúp giảm đáng kể.
Các đợt phun thuốc diệt muỗi là rủi ro trực tiếp nhất ở khu dân cư đông. Khi có dịch sốt xuất huyết, cơ quan y tế có thể tổ chức phun hoá chất diệt muỗi theo khu vực; nhiều hộ cũng tự xịt thuốc muỗi quanh nhà. Thuốc diệt muỗi giết cả ong. Khi nghe thông báo phun, đóng tạm cửa tổ từ chiều hôm trước, che kín thùng, mở lại khi thuốc đã tan. Trong nhà mình, ưu tiên diệt lăng quăng, dọn vật chứa nước đọng thay vì xịt thuốc gần tổ.
Thêm hoa cho cả khu phố, không chỉ cho nhà mình
Ong dú của một nhà bay khắp bán kính vài trăm mét, nên nguồn hoa của chúng là chuyện của cả khu phố. Vài chậu hoa trên ban công giúp được một phần, nhưng thứ thật sự thay đổi tình hình là cây xanh chung: hàng cây trên vỉa hè, bồn hoa ở đầu hẻm, mảng cỏ ven kênh, khuôn viên trường học, nhà văn hoá khu phố.
Người nuôi ong dú ở phố có thể góp phần nhỏ: trồng một cây ra hoa trước nhà thay cho cây cảnh lá, giữ lại dây leo hoa trên hàng rào, xin trồng thêm cây ở bồn đất trống đầu hẻm khi khu phố có đợt trồng cây. Khi khu phố bàn chuyện cây xanh, có thể đề xuất những loại vừa cho bóng mát vừa có hoa cho ong như lim xẹt, còng, những cây quen thuộc của đô thị Nam Bộ.
Một khu phố nhiều hoa hơn cũng là một khu phố mát hơn, đẹp hơn cho chính người ở. Đàn ong dú chỉ là người hưởng lợi đi kèm.
Sống chung với hàng xóm ở phố
Nói trước. Ở phố, nhà sát nhà. Nói với hàng xóm hai bên rằng đây là ong không ngòi, không đốt, bay ngắn. Mời họ xem cửa tổ một lần; nỗi sợ thường tan khi nhìn thấy con ong nhỏ hiền lành.
Cửa tổ không chĩa sang nhà bên. Đường bay của ong nên hướng ra khoảng trời thoáng hoặc về phía cây xanh, không băng qua sân phơi đồ, cửa sổ nhà bên.
Giữ vệ sinh. Lau sạch mật đổ sau khi lấy mật; mùi mật kéo ong khác, kiến tới, dễ làm phiền hàng xóm.
Nhờ báo khi phun thuốc. Hàng xóm định xịt muỗi, xịt kiến quanh nhà thì nhờ báo trước; đổi lại, có thể chia họ một hũ mật nhỏ.
Chú ý trẻ con. Trẻ trong xóm tò mò, có thể chọc que vào cửa tổ. Đặt tổ ngoài tầm với và giải thích cho trẻ cách xem ong mà không làm phiền đàn.
Ven khu công nghiệp: nhà trọ, xưởng và khoảng xanh còn sót
Quanh các khu công nghiệp ở vùng Trảng Bàng, Gò Dầu và phía Long An cũ, khu dân cư mọc nhanh với nhà trọ, cửa hàng, quán ăn. Những vạt vườn, bờ ruộng xen giữa còn sót lại chính là nguồn hoa của ong dú ở đây. Nếu anh chị ở gần những khoảng xanh đó, nuôi vài tổ vẫn khả thi; nếu khoảng xanh gần nhất đã cách xa vài trăm mét, đàn sẽ gặp khó.
Nhà trọ, xưởng nhỏ có thể có sân sau hẹp, mái tôn nóng. Nếu là chủ nhà trọ muốn nuôi ong dú cho vui, hãy chọn góc xa lối đi chung, có bóng cây, và nói rõ với người thuê. Không nên đặt tổ ở nơi đông người qua lại mà không ai trông chừng.
Người làm việc ở khu công nghiệp và ở trọ gần đó đôi khi nuôi một tổ ong dú nhỏ trong thùng gỗ đặt trên kệ sau phòng trọ. Điều kiện như vậy làm được, nhưng nên hỏi chủ nhà, chọn chỗ không ai va chạm, và chuẩn bị sẵn cách mang tổ đi khi chuyển chỗ ở, vì dời tổ đột ngột là việc làm đàn hao hụt.
Một số nhà máy có khuôn viên cây xanh rộng, trồng cây lâu năm, cỏ, bồn hoa. Đó là những ốc đảo xanh có ích cho ong dú cả khu, dù không ai đặt tổ trong đó. Khi đánh giá nguồn hoa quanh nhà, đừng bỏ qua những khuôn viên này.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú trên sân thượng nhà phố có được không?
Được, nếu sân thượng có mái che riêng cao thoáng cho thùng, có cây xanh hoặc chậu hoa xung quanh, và trong vài trăm mét có cây đường phố, vườn còn sót. Điều cần lo nhất là nóng; thùng không đặt sát sàn bê tông và không phơi nắng chiều.
Nhà gần khu công nghiệp thì ong dú có bị khí thải làm chết không?
Đàn ong dú khoẻ chịu được mức bụi thông thường, nhưng đặt sát đường xe tải, ống khói nhà xưởng thì không nên. Vấn đề lớn hơn thường là thiếu hoa khi xung quanh đã phủ kín nhà xưởng. Quan sát xem quanh nhà có cây hoa và ong nhỏ đậu không trước khi nuôi.
Khi phường phun thuốc diệt muỗi thì làm gì với tổ ong dú?
Đóng tạm cửa tổ từ chiều hôm trước bằng lưới thưa hoặc nút có lỗ thông khí, che kín thùng bằng tấm vải hoặc bạt, mở lại khi thuốc đã tan. Đừng đóng kín quá lâu giữa trưa nắng. Lắng nghe thông báo của khu phố để chuẩn bị sớm.
Ban công căn hộ có nuôi ong dú được không?
Có thể nếu ban công thoáng, không hướng nắng chiều gắt, có lan can để cố định thùng chắc chắn và quy định của toà nhà cho phép. Nên hỏi ban quản lý và hàng xóm trước. Ở tầng cao, gió mạnh và ít hoa gần, nên cân nhắc kỹ.
Thành phố có ít hoa thì có nên cho ong dú ăn bổ sung không?
Cho ăn bổ sung có rủi ro như kéo ong lạ, kiến tới và làm đàn phụ thuộc. Nếu quanh nhà thiếu hoa thường xuyên, giải pháp bền hơn là trồng thêm cây hoa, hoặc chọn chỗ đặt tổ khác. Cách cho ăn bổ sung được bàn ở mục chăm đàn theo mùa.