OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú là gì: loài và đời sống đàn

Cửa tổ ong dú hình ống keo: ong làm để làm gì và vì sao mỗi đàn một kiểu

Cửa tổ ống keo giúp ong dú chặn kiến, giữ nhiệt, che mưa và nhận diện nhau. Vì sao mỗi loài, mỗi đàn một kiểu cửa, và người nuôi đọc được gì từ cửa tổ mỗi ngày.

Extreme close-up of a curved dark resin entrance tube on a weathered wooden stingless bee box, guard bees standing at the rim, a returning bee with yellow pollen loads, soft backlight

Ống keo ở cửa tổ ong dú là một công trình phòng thủ và điều hoà: nó thu hẹp lối vào để vài con ong gác giữ được cả tổ, có lớp keo dính chặn kiến, che bớt mưa gió, giữ nhiệt độ bên trong ổn định và mang mùi riêng giúp ong nhận ra nhà mình. Mỗi loài có kiểu cửa riêng do bản năng di truyền, còn trong cùng một loài, cửa tổ thay đổi theo tuổi đàn, sức đàn và chỗ làm tổ.

Với người nuôi, cửa tổ là "màn hình chính" của đàn: không cần mở nắp, chỉ đứng nhìn vài phút mỗi sáng là biết đàn đang làm việc hăng hay đang có chuyện. Bài này giải thích ong làm cửa tổ để làm gì, vì sao các đàn khác nhau về kiểu cửa, và những dấu hiệu ở cửa tổ đáng để ý.

Năm công dụng của ống keo cửa tổ

Thu hẹp lối vào. Một đàn ong dú nhỏ không đủ sức đánh trả kẻ thù lớn, nên chúng phòng thủ bằng cách giữ lối vào thật hẹp. Ống dài, miệng nhỏ khiến kiến hay ong lạ phải đi qua từng con một, đối mặt với hàng ong gác đứng sẵn.

Bẫy keo dính. Ở nhiều loài, miệng ống có lớp nhựa còn ướt. Kiến, ruồi nhỏ đậu vào dễ bị dính chân. Ong gác lại trát thêm nhựa lên kẻ lạ. Lớp keo này được ong làm mới thường xuyên, nhất là khi có nhiều kiến quanh tổ.

Che mưa, che gió. Ống chĩa xuống hoặc chĩa ngang giúp nước mưa không chảy thẳng vào tổ, gió lùa không thổi trực tiếp vào khu bánh nhộng. Với các tổ trong hốc cây tự nhiên, đây là lớp mái hiên quan trọng.

Ổn định nhiệt và ẩm. Đường hầm hẹp giữ một lớp không khí đệm giữa bên ngoài và bên trong. Khi nắng gắt hay đêm lạnh, nhiệt độ trong tổ thay đổi chậm hơn.

Dấu nhận nhà. Keo mang mùi của chính đàn, trộn từ các loại nhựa mà đàn thu được. Ong đi làm về nhận ra cửa nhà mình bằng hình dạng và mùi, nhờ vậy ít bị lạc sang tổ hàng xóm dù các thùng đặt gần nhau.

Vì sao mỗi loài một kiểu cửa

Hình dạng cửa tổ là đặc điểm khá ổn định trong cùng một loài, nên người nghiên cứu ong không ngòi thường dùng nó như một manh mối nhận dạng ban đầu. Có loài làm ống ngắn, mềm, miệng tròn nhỏ; có loài làm ống cứng, miệng loe như cái loa; có loài gần như không làm ống, chỉ có một lỗ nhỏ viền keo; có loài làm cửa rất to, nhiều nếp gấp. Những khác biệt này đến từ tập tính di truyền của mỗi loài, đã được chọn lọc qua rất nhiều thế hệ để hợp với kẻ thù và môi trường sống của chúng.

Tuy vậy, cửa tổ không đủ để gọi tên loài chắc chắn. Hai loài gần nhau có thể làm cửa rất giống nhau, trong khi cùng một loài lại có biến thể theo chỗ ở. Kết hợp cửa tổ với kích cỡ, màu sắc con ong thì đoán nhóm chính xác hơn; còn tên loài khoa học vẫn cần người chuyên môn.

Vì sao trong cùng một loài, mỗi đàn lại khác

Đặt năm tổ cùng nhóm ong dú đen trên một giàn, anh chị sẽ thấy năm cái cửa không giống hệt nhau. Có mấy lý do. Thứ nhất là tuổi đàn: đàn mới chuyển vào thùng thường làm cửa nhỏ, đơn giản, rồi kéo dài, dày thêm theo thời gian. Thứ hai là sức đàn: đàn đông, nhiều keo dự trữ có cửa to, chắc; đàn yếu có cửa mảnh, ít được tu sửa. Thứ ba là áp lực kẻ thù: tổ ở chỗ nhiều kiến thường có lớp keo dính dày hơn, ống dài hơn.

Thứ tư là nguồn nhựa: màu và độ cứng của keo phụ thuộc cây nhựa quanh vườn, nên cửa tổ đặt gần vườn xoài, vườn cao su hay hàng cây dầu sẽ có sắc khác nhau. Thứ năm là lỗ cửa do người làm: lỗ khoan trên thùng to hay nhỏ, ở cao hay thấp, có gắn ống nhựa sẵn hay không cũng ảnh hưởng tới kiểu ống ong xây thêm. Vì thế, theo dõi sự thay đổi của cửa tổ theo thời gian quan trọng hơn so sánh cửa của đàn này với đàn khác.

Ong gác: những người giữ cửa

Đứng ở miệng ống lúc nào cũng có vài con ong quay đầu ra ngoài, râu cử động liên tục. Đó là ong gác. Ở ong dú, nhiệm vụ gác cửa thường do ong thợ ở giai đoạn giữa đời đảm nhiệm, sau thời gian làm việc trong tổ và trước khi chuyển hẳn sang đi lấy hoa. Chúng kiểm tra mùi từng con bay về; ong lạ, kiến, côn trùng nhỏ bị chặn lại, cắn giữ hoặc trát keo.

Số ong gác tăng lên khi có mối đe doạ. Nếu một sáng anh chị thấy miệng ống đông nghẹt ong gác, ong ra vào ít, có xác ong và xác kiến quanh cửa, rất có thể đàn vừa trải qua một trận đánh với kiến hoặc ong lạ cướp mật. Ngược lại, đàn quá yếu có khi không đủ ong gác, cửa vắng tanh dù trời đẹp; đây là lúc đàn dễ bị xâm nhập nhất.

Ong dú đóng cửa ban đêm và những lúc đặc biệt

Nhiều người nuôi bất ngờ khi sáng sớm thấy miệng ống bị bịt bằng một lớp keo mỏng. Đó là hành vi bình thường ở một số loài ong dú:

  • Một số loài thu hẹp hoặc trát kín cửa vào chiều tối, sáng hôm sau ong gác cắn bỏ lớp màng keo để mở lại.
  • Khi trời mưa dầm, lạnh, nhiều đàn thu hẹp cửa, ra vào rất ít; đó là cách giữ nhiệt, không phải đàn chết.
  • Khi bị kiến tấn công liên tục, đàn có thể dày thêm keo, thu nhỏ lỗ cửa tới mức chỉ đủ một con chui.
  • Sau khi bị chuyển chỗ, đàn có khi đóng cửa vài giờ rồi mới mở ra cho ong định hướng lại.
  • Đàn đang rất yếu hoặc đã mất chúa lâu có thể bỏ bê cửa: keo khô, nứt, không được làm mới.

Thấy cửa bị bịt vào buổi sáng thì cứ chờ đến khi nắng lên. Nếu tới trưa cửa vẫn đóng, không con nào ra vào trong khi trời đẹp, khi đó mới nên mở tổ kiểm tra.

Mỗi sáng nhìn cửa tổ năm phút: đọc gì

Đây là thói quen rẻ nhất mà giá trị nhất của người nuôi ong dú. Đứng cách cửa tổ một bước, quan sát những điều sau:

Dấu hiệu ở cửa tổThường có nghĩa là
Ong ra vào đều, nhiều con mang phấn vàng ở chânĐàn khoẻ, ong chúa đang đẻ, cần phấn nuôi ấu trùng
Ong ra vào nhiều nhưng ít mang phấnCó thể đang lấy mật, nhựa, nước; hoặc nguồn phấn quanh vườn đang ít
Ong mang về những cục nhựa bóng ở chânĐàn đang lấy keo, thường để xây tổ, vá chỗ hở
Ong bay lượn thành đám trước cửa giữa trưaThường là ong non tập bay định hướng, dấu hiệu tốt
Nhiều xác ong, xác kiến dưới cửaVừa có giao tranh; kiểm tra chân chống kiến, xem ong lạ
Ong lạ bay vờn quanh cửa, ong gác vật lộn với chúngCó thể bị đàn khác cướp mật; thu nhỏ cửa, theo dõi
Cửa vắng, ít ong dù trời nắng đẹpĐàn yếu, đói, mất chúa hoặc bị nhiễm ruồi; nên mở tổ xem

Thời điểm quan sát tốt nhất là sáng nắng nhẹ, khoảng giữa buổi, khi ong đi làm đông nhất. Ghi chép ngắn mỗi tuần giúp anh chị so được các mùa trong năm.

Có nên sửa, gắn thêm ống cho cửa tổ không

Nhiều thùng nuôi ong dú bán sẵn có gắn một đoạn ống nhựa nhỏ ở lỗ cửa. Ống này giúp ong định hình cửa nhanh hơn khi mới chuyển vào thùng, cũng tiện cho người nuôi gắn tấm chắn khi cần di chuyển tổ. Sau một thời gian, ong sẽ phủ keo lên ống và xây tiếp theo kiểu của mình.

Điều không nên làm là cạy bỏ ống keo cũ vì thấy xấu, hay cạo sạch keo quanh cửa khi vệ sinh thùng. Mỗi lần như vậy, đàn mất nhiều ngày công và một lượng nhựa đáng kể để xây lại, trong thời gian đó cửa yếu, kiến dễ vào. Nếu cửa bị kiến làm tổ bên cạnh hay bị nấm mốc, chỉ xử lý phần hư, giữ nguyên phần ong đang dùng.

Một trường hợp người nuôi nên can thiệp là khi lỗ cửa khoét quá to so với sức đàn. Đàn nhỏ phải tốn rất nhiều keo để thu hẹp, trong lúc đó kiến và ruồi dễ lọt vào. Có thể dán tạm một miếng gỗ mỏng thu bớt lỗ, chừa lại cỡ vừa một hai con ong chui qua; khi đàn mạnh lên, ong sẽ tự sửa lại theo ý mình.

Cửa tổ khi đàn dọn sang nhà mới

Lúc chuyển đàn từ khúc gỗ, ống tre sang thùng, hay khi dời tổ sang chỗ khác trong vườn, cửa tổ là thứ đàn cần nhất để định hướng lại. Ong đi làm về tìm nhà bằng vị trí, hình dạng và mùi của cửa. Mất hết ba thứ ấy cùng lúc, nhiều con bay vòng vòng quanh chỗ cũ rồi chết ngoài trời; đàn mới chuyển vì thế hay hụt ong mấy ngày đầu.

Vì vậy, nhiều người nuôi có kinh nghiệm giữ lại một mẩu ống keo cũ hoặc ít keo quanh miệng cửa cũ, gắn vào lỗ cửa của thùng mới. Mùi quen giúp ong nhận nhà nhanh hơn. Khi chuyển, họ cũng cố đặt thùng mới đúng chỗ của tổ cũ, cửa quay cùng hướng, cao gần như cũ; ong đi làm về sẽ đáp đúng vị trí quen rồi chui vào thùng mới. Nếu phải dời tổ đi xa, nên dời vào chiều tối khi ong đã về đủ, đóng cửa tạm, sáng hôm sau mở ra muộn một chút để ong ra định hướng lại từ đầu.

Nếu đàn được chuyển từ ống tre hay khúc gỗ mà phần ống cửa cũ còn nguyên, có người cắt cả đoạn gỗ quanh cửa, buộc sát vào thùng mới trong vài tuần đầu. Cách này hơi kém gọn mắt nhưng giữ được đúng hình dạng và mùi lối vào quen thuộc; khi đàn đã xây ống mới chắc chắn ở cửa thùng, đoạn gỗ cũ được tháo ra.

Trong những ngày đầu ở nhà mới, đừng ngạc nhiên khi thấy cửa nhỏ, keo mỏng, ít ong gác. Đàn đang dồn sức sửa chỗ ở bên trong. Lúc này chân chống kiến phải chắc hơn mọi khi, và tốt nhất là không mở nắp xem, cứ để đàn tự xây lại "mặt tiền" của mình. Khi ống cửa dài ra, keo dày lại, ong ra vào đều, đó là dấu hiệu đàn đã nhận nhà.

Câu hỏi thường gặp

Cửa tổ ong dú bị vỡ thì ong có tự làm lại không?

Có, ong dú sẽ xây lại cửa bằng keo dự trữ và nhựa mới thu về, thường trong vài ngày đến vài tuần tuỳ sức đàn. Trong thời gian đó cửa yếu, nên chú ý kiến và ong lạ. Đừng tự đắp keo hay sáp vào cửa vì mùi lạ có thể làm ong bối rối.

Vì sao cửa tổ ong dú có chất dính như nhựa đường?

Đó là nhựa cây ong thu về, có khi còn ướt, được giữ ở miệng ống như một cái bẫy chặn kiến. Lớp dính này là dấu hiệu đàn đang chủ động phòng thủ. Không nên lau sạch; nếu dính tay, rửa bằng dầu ăn rồi xà phòng sẽ sạch hơn nước thường.

Cửa tổ quay hướng nào là tốt nhất?

Ở Tây Ninh, nhiều người nuôi cho cửa quay về hướng đón nắng sáng, tránh nắng chiều gắt rọi thẳng và tránh hướng mưa tạt mạnh trong mùa mưa. Quan trọng hơn hướng là tổ được che bóng buổi trưa, có mái che mưa và cửa không chĩa vào lối đi lại của người.

Có nên gắn lưới ở cửa tổ để chặn ruồi không?

Lưới quá nhỏ cản ong ra vào và làm ong mắc kẹt. Thường người nuôi chỉ thu nhỏ lỗ cửa khi đàn yếu, giữ thùng kín khe hở và lau sạch mật đổ sau mỗi lần mở tổ để giảm ruồi. Cách phòng ruồi trong tổ được bàn kỹ ở mục kiến và thiên địch.

Thấy ong dú bay lượn đông trước cửa tổ giữa trưa có phải sắp chia đàn không?

Thường không. Đó hay là ong non ra tập bay, lượn qua lại trước cửa để ghi nhớ vị trí tổ, kéo dài vài phút rồi tản. Ong dú chia đàn một cách từ từ, ong thợ chuyển vật liệu qua tổ mới nhiều ngày, không bùng ra thành búi như ong mật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68