Muốn mang tổ ong dú đi xa hay theo khi chuyển nhà, hãy làm theo năm điểm: chuẩn bị chỗ đặt ở nơi mới trước (chân chống kiến, mái che); đóng cửa tổ vào chiều tối khi ong đi làm đã về hết; cố định nắp và các tầng thật chắc; giữ thùng thẳng đứng, mát, ít rung trên đường; tới nơi đặt thùng lên chân đế, để yên một lúc rồi mới mở cửa tổ. Phần lớn đàn mất khi chuyển là vì nóng, vì rung lắc làm vỡ bầu mật, hoặc vì đặt xuống chỗ chưa sẵn sàng.
Bài này dành cho người nuôi vài tổ ở nhà cần mang tổ theo khi chuyển chỗ ở, mang tổ về quê, hay chỉ dời tổ sang góc khác trong vườn. Việc vận chuyển nhiều tổ cho trại hay mua bán số lượng lớn là chuyện khác, cần kinh nghiệm riêng, không nằm trong phạm vi bài.
Trước khi đi: có nên mang tổ theo không
Câu hỏi đầu tiên không phải mang thế nào, mà là có nên mang không. Một đàn ong dú đã sống ổn ở vườn cũ nhiều năm, quen nguồn hoa, quen nắng gió, chuyển đi là một cú sốc. Nếu chỗ ở mới là căn hộ chung cư không có ban công thoáng, một con hẻm nóng hầm hập, hay vùng ruộng phun thuốc dày đặc, đàn có thể sống khó hơn nhiều so với ở lại.
Có những lựa chọn khác đáng cân nhắc: nhờ người thân còn ở lại vườn cũ chăm hộ, gửi tổ cho một người nuôi trong hội mà anh chị tin, hoặc nhường lại cho người muốn nuôi trong vùng. Ong dú quen với vùng của nó, và một tổ được ở lại vùng quen đôi khi là món quà tốt hơn cho chính đàn ong. Anh chị vẫn có thể theo dõi đàn qua ảnh người chăm gửi, và về thăm khi có dịp.
Nếu chỗ mới có vườn, có bóng cây, ít thuốc trừ sâu, và anh chị muốn giữ đàn bên mình, thì mang theo là hoàn toàn được. Chỉ cần chuẩn bị kỹ và chọn đúng thời điểm. Tránh chuyển vào giữa mùa mưa dầm hay cao điểm nắng nóng; những ngày mát, khô của đầu mùa khô thường dễ nhất cho cả người lẫn ong.
Chuẩn bị chỗ mới trước khi tổ tới
Đừng mang tổ tới rồi mới đi tìm chỗ đặt. Trước ngày chuyển, ở nơi mới nên có sẵn:
- Chân đế có chống kiến. Chân cột với chén dầu hoặc nước, hoặc kiểu chống kiến anh chị quen dùng, đã đặt sẵn và kiểm tra không có cành cây, dây điện, tường chạm vào.
- Mái che. Che nắng chiều và mưa tạt. Chỗ dưới tán cây có thêm tấm mái nhỏ là lý tưởng.
- Hướng cửa tổ. Chọn hướng tránh nắng chiều gắt chiếu thẳng, có khoảng trống phía trước để ong bay ra vào, không chắn lối đi của người.
- Khảo sát xung quanh. Có vườn cây, hoa trong bán kính ong bay quen không; hàng xóm có phun thuốc định kỳ không; có tổ kiến lớn gần đó không.
- Nói trước với hàng xóm mới. Ong dú không đốt, nhưng người lạ thấy ong bay quanh vẫn có thể lo. Giải thích trước giúp tránh hiểu lầm.
Chỗ mới chuẩn bị xong thì tổ tới là đặt ngay, không phải để thùng nằm dưới đất chờ, nơi kiến tìm tới nhanh nhất.
Đóng tổ và cố định thùng
Việc đóng tổ làm vào chiều tối hôm trước hoặc ngay trước khi đi, theo trình tự:
- Chọn lúc chiều muộn, khi trời đã tối dần và ong đi làm đã về gần hết. Nhìn cửa tổ vài phút, không còn ong bay về nhiều là được.
- Bịt cửa tổ bằng lưới thép mịn hoặc lưới nhựa thưa đủ cho không khí qua, không dùng băng keo bịt kín hoàn toàn. Đàn bị bịt kín không có không khí dễ nóng, ngạt trên đường.
- Cố định nắp và các tầng bằng dây đai, dây thun bản lớn hoặc băng keo quấn quanh mép. Thùng nhiều tầng cần buộc chắc để các tầng không trượt lệch khi xe xóc.
- Kiểm tra khe hở: chỗ nào ong có thể chui ra thì dán lại, nhưng vẫn giữ ít nhất một chỗ thoáng có lưới.
- Ghi mã tổ lên thùng nếu chưa có, chụp ảnh thùng trước khi đi để so khi tới nơi.
Đóng tổ ban ngày khi ong đang đi làm là để lại ngoài trời một phần lớn ong thợ. Những con ong đó sẽ quay về chỗ cũ, không tìm được tổ và chết dần.
Trên đường đi: mát, thẳng, êm
Giữ thùng thẳng đứng. Bầu mật trong tổ ong dú là những túi keo mềm. Nghiêng thùng nhiều, bầu vỡ, mật chảy ra làm ướt khu nhộng, dính chết ong. Đặt thùng thẳng, chèn chặt để không ngã.
Giảm rung. Lót dưới thùng một lớp vải dày, mút xốp, bao tải gạo. Đi đường xấu thì chậm lại. Xe máy rung mạnh, chỉ nên dùng cho quãng ngắn, buộc thật chắc.
Giữ mát. Không bao giờ để thùng trong cốp xe kín, trong xe đóng cửa giữa trưa. Nhiệt độ trong đó lên rất nhanh, đàn có thể chết chỉ trong thời gian ngắn. Đi chiều tối, đêm hoặc sáng sớm là tốt nhất. Nếu phải dừng giữa đường, đỗ xe dưới bóng mát và mở cửa xe cho thoáng.
Che bóng, che gió. Trên xe tải nhỏ, xe ba gác, che thùng bằng vải sáng màu, tránh gió lùa thẳng và nắng chiếu.
Đi một mạch, ít dừng lâu. Mỗi giờ thùng nằm trên xe là một giờ đàn bị đóng cửa. Sắp xếp để chuyến đi ngắn nhất có thể, và tổ là thứ đặt lên xe sau cùng, xuống xe trước tiên.
Tới nơi: đặt yên rồi mới mở
Tới nơi, đặt thùng lên chân đế đã chuẩn bị, đúng hướng cửa tổ đã chọn. Để thùng yên ít nhất một lúc cho đàn bình tĩnh lại; nếu tới vào ban đêm, có thể để tới sáng sớm hôm sau mới mở lưới cửa tổ. Mở vào lúc trời mát, không mở giữa trưa nắng.
Khi mở cửa, ong sẽ bay ra thành những vòng tròn quanh thùng, càng lúc càng rộng. Đó là ong định hướng, ghi nhớ vị trí tổ mới. Đừng đứng chắn trước cửa tổ, đừng dời thùng thêm lần nữa trong những ngày đầu. Nếu chỗ mới có nhiều người qua lại, căng tạm một sợi dây hay đặt chậu cây chắn lối để không ai vô tình đi ngang trước cửa tổ.
Trong một hai tuần sau, quan sát cửa tổ mỗi sáng. Đàn ra vào dần đều lại, ong mang phấn, nhựa về là dấu hiệu tốt. Kiểm tra chân chống kiến thường xuyên hơn bình thường, vì mùi mật từ bầu vỡ trên đường có thể kéo kiến tới. Tránh mở nắp trong thời gian này nếu không có lý do rõ ràng.
Dấu hiệu đàn bị ảnh hưởng sau khi chuyển
Một chuyến chuyển suôn sẻ thì vài ngày sau đàn ra vào gần như bình thường. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy đàn đang gặp khó và cần để ý thêm:
- Mật rỉ ra ở đáy thùng, quanh chân đế. Bầu mật đã vỡ trên đường. Lau sạch phần mật rỉ bên ngoài, kiểm tra chân chống kiến, nếu nhiều quá thì cân nhắc mở nhanh để lấy bớt phần bầu vỡ.
- Ruồi nhỏ bay quanh mép thùng. Mùi mật, phấn từ bầu vỡ thu hút ruồi đẻ trứng. Bịt kín các khe, theo dõi sát.
- Ong chết nhiều trước cửa tổ ngay sáng hôm sau. Có thể đàn bị nóng hoặc ngạt trên đường. Không làm được gì nhiều ngoài giữ tổ mát, yên.
- Sau một tuần, ong vẫn ra vào lèo tèo, không mang phấn về. Đàn đang yếu, có thể mất chúa hoặc mất nhiều ong thợ. Hỏi người có kinh nghiệm, kèm video cửa tổ.
- Ong bu thành đám ở chỗ khác trong vườn mới. Có thể ong đang định hướng nhầm, hoặc đàn muốn bỏ tổ. Kiểm tra lại chỗ đặt có quá nóng, quá ồn không.
Ghi lại những gì thấy được mỗi ngày trong tuần đầu. Nếu phải hỏi trong hội nhóm, chuỗi ghi chép này giúp người khác đánh giá đúng tình hình.
Dời tổ trong cùng khu vườn: chuyện nhỏ mà dễ sai
Ngược đời là dời tổ đi xa vài chục cây số đôi khi dễ hơn dời tổ sang góc vườn cách vài chục bước. Khi dời xa, ong định hướng lại từ đầu vì mọi thứ xung quanh đều mới. Khi dời gần, ong thợ đi làm vẫn nhớ đường về chỗ cũ, bay về đúng chỗ thùng từng đặt, không thấy thùng thì bu ở đó, nhiều con lạc mất.
Vì vậy, khi cần dời tổ trong vườn, người nuôi thường làm từng chút một: mỗi lần dời một đoạn ngắn, chờ vài ngày cho ong quen rồi dời tiếp. Một cách khác là mang tổ đi xa hẳn một thời gian, rồi mang về đặt chỗ mới trong vườn. Cách nào cũng cần kiên nhẫn. Với người nuôi vài tổ, nếu chỗ cũ không có vấn đề gì lớn, đôi khi để tổ yên tại chỗ là lựa chọn khôn ngoan nhất.
Nếu buộc phải dời một lần, hãy dời vào chiều tối khi ong đã về hết, và đặt một vật gì đó trước cửa tổ ở chỗ mới, như một cành lá, để ong ra sáng hôm sau nhận ra có gì khác và định hướng lại. Ở chỗ cũ, ong lạc về có thể được đón bằng một thùng nhỏ tạm vài ngày rồi đem nhập lại.
Chuyển tổ qua vùng khác: thêm vài điều cần nghĩ
Khi chuyển nhà từ Tây Ninh đi tỉnh khác, hay ngược lại, đàn ong dú của anh chị sẽ tới một vùng có thể đã có ong dú bản địa riêng. Các nhà nghiên cứu ở những nước nuôi ong không ngòi lâu năm có bàn về rủi ro của việc mang ong đi xa vùng gốc, như pha trộn quần thể hay mang theo ký sinh. Ở Việt Nam chưa có nhiều dữ liệu, nhưng nguyên tắc thận trọng vẫn đáng giữ.
Nếu chỗ mới quá khác về khí hậu, như từ đồng bằng nóng ẩm lên vùng cao lạnh, đàn có thể khó thích nghi. Hỏi trước người nuôi ở vùng mới xem ong dú ở đó sống ra sao, mùa nào khó, có loài nào khác đang được nuôi. Đôi khi nhường tổ lại cho người ở vùng cũ và bắt đầu với một đàn chia từ vùng mới là lựa chọn hợp lý hơn.
Dù chuyển đi đâu, mang theo cả nhật ký tổ. Ghi thêm một dòng về ngày chuyển, quãng đường, tình trạng khi tới nơi. Những dòng đó giúp anh chị và người khác học được nhiều về việc chuyển tổ, một chuyện mà ai nuôi lâu cũng sẽ có lúc phải làm. Nếu tổ có mã định danh, mã giữ nguyên, chỉ đổi phần vị trí, để lịch sử của đàn không bị đứt.
Câu hỏi thường gặp
Mang tổ ong dú bằng xe máy được không?
Được với quãng đường ngắn nếu buộc thùng thật chắc, đặt thẳng, lót êm và đi chậm. Xe máy rung nhiều nên dễ làm vỡ bầu mật. Quãng đường dài nên dùng xe có chỗ đặt thùng chắc chắn và mát.
Có thể đóng tổ ban ngày rồi đi luôn không?
Không nên. Ban ngày phần lớn ong thợ đang ở ngoài lấy mật, phấn. Đóng tổ lúc đó là bỏ lại số ong này, chúng sẽ quay về chỗ cũ và chết dần. Hãy đóng vào chiều tối hoặc sáng sớm trước khi ong bay ra.
Đóng cửa tổ bằng băng keo kín được không?
Không nên bịt kín hoàn toàn. Đàn trong thùng kín không có không khí sẽ nóng và ngạt, nhất là khi thời tiết nóng. Dùng lưới mịn bịt cửa để không khí qua được nhưng ong không ra được.
Sau khi chuyển tới nơi bao lâu thì mở tổ kiểm tra?
Nên để yên ít nhất một hai tuần, chỉ quan sát cửa tổ. Mở nắp quá sớm làm đàn bị xáo trộn thêm lần nữa. Nếu thấy dấu hiệu lạ như mùi chua, ruồi bay quanh, kiến bò vào thì mới mở xem.
Dời tổ sang góc vườn khác vài chục bước có sao không?
Có thể làm ong lạc, vì ong thợ nhớ đường về chỗ cũ. Nên dời từng đoạn ngắn, chờ vài ngày rồi dời tiếp, hoặc đặt vật lạ trước cửa tổ ở chỗ mới để ong định hướng lại.
Chuyển tổ từ Tây Ninh ra miền Bắc có được không?
Về kỹ thuật có thể, nhưng khí hậu, mùa hoa khác hẳn, mùa đông lạnh có thể làm đàn khó sống, và đàn mang tới vùng khác vùng gốc. Nên hỏi người nuôi ở nơi mới trước, và cân nhắc nhường tổ lại cho người ở Tây Ninh.