Ong không ngòi, mà người Nam Bộ gọi là ong dú, sống ở hầu hết các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới, và được con người nuôi từ rất lâu. Người Maya ở bán đảo Yucatán (Mexico) nuôi ong không ngòi trong khúc gỗ rỗng từ trước khi người châu Âu tới; ngày nay Brazil, Úc, Malaysia, Indonesia đều có cộng đồng nuôi khá đông, với thùng nhiều tầng, hội nhóm, nghiên cứu và cả tiêu chuẩn riêng cho mật ở một số nơi. Người nuôi ong dú ở Tây Ninh đang là một phần của câu chuyện chung đó.
Bài này kể ngắn về cách người ta nuôi ong không ngòi ở vài nơi tiêu biểu, những điểm giống và khác với ong dú ở vườn nhà mình, và những bài học có thể mang về. Các chi tiết được nêu ở mức đã phổ biến trong tài liệu; chỗ nào không chắc, bài viết chung và không đưa số liệu.
Ong không ngòi: một nhóm lớn sống khắp vùng nhiệt đới
Ong không ngòi là một nhóm ong xã hội có rất nhiều loài, sống ở châu Mỹ nhiệt đới, châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á và Úc. Chúng có ngòi nhưng đã thoái hoá, không dùng để đốt, và tự vệ bằng cách cắn, bu, dùng keo. Kích thước từ rất nhỏ như những loài hay gặp trong vườn Nam Bộ tới khá lớn ở một số loài châu Mỹ. Tên gọi cũng mỗi nơi một khác: ong dú ở Nam Bộ, ong muỗi ở một số vùng khác của Việt Nam, kelulut ở Malaysia, jataí hay uruçu cho vài loài ở Brazil, sugarbag là cách gọi mật của ong bản địa ở Úc.
Mỗi vùng có những loài riêng, thích nghi với khí hậu và cây cối ở đó, và nhiều loài vẫn chưa được nghiên cứu kỹ. Ở Đông Nam Á, các loài thuộc những nhóm như Tetragonula, Lepidotrigona, Heterotrigona hay được nhắc tới. Ở châu Mỹ, nhóm Melipona với những loài khá lớn được nuôi lâu đời. Ở Úc, các loài Tetragonula bản địa được nuôi phổ biến ở những vùng ấm.
Vì có nhiều loài như vậy, kinh nghiệm nuôi ở mỗi nơi không giống nhau hoàn toàn. Nhưng những nguyên tắc chung như chống kiến, giữ tổ mát và khô, lấy mật bằng bầu, chia đàn chậm rãi, thì người nuôi ở khắp nơi đều gặp lại.
Người Maya và truyền thống nuôi ong trong khúc gỗ
Một trong những truyền thống nuôi ong không ngòi lâu đời nhất được ghi nhận là của người Maya ở bán đảo Yucatán. Họ nuôi một loài ong không ngòi khá lớn trong những khúc gỗ rỗng, bịt hai đầu, xếp thành hàng dưới mái che gần nhà. Mật và sáp có vị trí quan trọng trong đời sống, ẩm thực và lễ nghi của họ từ nhiều thế kỷ trước.
Theo các nghiên cứu và tường thuật về vùng này, nghề nuôi ong truyền thống đó đã suy giảm nhiều trong thời hiện đại, khi ong mật được đưa vào, rừng bị thu hẹp và lớp người già nắm kỹ thuật ít dần. Những năm gần đây, nhiều nhóm cộng đồng và nhà nghiên cứu đã cố gắng ghi chép và khôi phục lại.
Câu chuyện này gần gũi với Việt Nam hơn ta tưởng. Ở nhiều vùng nông thôn Nam Bộ, các thế hệ trước cũng từng để ong dú trong ống tre, khúc gỗ treo dưới hiên nhà. Kinh nghiệm đó phần lớn truyền miệng và đang mai một. Ghi lại lời kể của những người lớn tuổi từng nuôi ong dú kiểu cũ là việc người nuôi hôm nay làm được. Một đoạn ghi âm ông bà kể chuyện ống tre treo dưới hiên, cách chọn chỗ treo, cách lấy mật, là tư liệu quý cho cả vùng.
Brazil, Úc, Malaysia, Indonesia: nuôi ong không ngòi hiện đại
Brazil. Nơi có rất nhiều loài ong không ngòi, và nghề nuôi được gọi là meliponicultura. Người nuôi ở đây có cộng đồng lớn, nhiều kiểu thùng, nhiều sách và nghiên cứu. Một số loài nhỏ, hiền được nuôi phổ biến ở cả thành phố, trong sân nhà, ban công.
Úc. Ong không ngòi bản địa được nuôi như thú chơi gia đình ở các vùng ấm phía đông, và được nghiên cứu về vai trò thụ phấn cho một số loại cây trồng. Kiểu thùng gỗ nhiều tầng, tách được phần mật, phổ biến rộng ở đây; nhiều người nuôi ở Việt Nam đã học theo kiểu thùng này.
Malaysia. Mật ong không ngòi, ở đây gọi là kelulut, được phát triển thành một ngành có quy mô, với hỗ trợ của nhà nước, nhiều trại nuôi, và tiêu chuẩn chất lượng riêng cho loại mật này vì nó khác mật ong mật về độ ẩm, vị chua.
Indonesia. Nuôi ong không ngòi phổ biến ở nhiều đảo, cả theo lối truyền thống trong ống tre, khúc gỗ lẫn thùng hiện đại, gắn với vườn nhà và du lịch nông thôn ở một số nơi.
Điểm giống và khác với ong dú ở vườn Tây Ninh
So sánh ở mức người nuôi gia đình quan sát được:
| Khía cạnh | Nhiều nước nuôi lâu năm | Vườn nhà ở Tây Ninh |
|---|---|---|
| Kiểu thùng | Thùng nhiều tầng tách mật phổ biến; vẫn còn khúc gỗ truyền thống | Thùng gỗ một ngăn, nhiều tầng, ống tre, khúc gỗ cùng tồn tại |
| Cách lấy mật | Chọc bầu, hút, để chảy qua lưới; một số nơi dùng dụng cụ hút chuyên dụng | Tương tự, dụng cụ đơn giản tự làm |
| Chuẩn chất lượng mật | Một số nước đã có tiêu chuẩn riêng cho mật ong không ngòi | Chưa phổ biến, chủ yếu dựa vào lòng tin người bán |
| Cộng đồng | Hội nhóm, câu lạc bộ, hội thảo định kỳ, tài liệu xuất bản | Hội nhóm mạng xã hội, chia sẻ truyền miệng |
| Nghiên cứu | Nhiều nghiên cứu về loài, thụ phấn, mật, keo | Có nghiên cứu trong nước nhưng còn ít |
| Nỗi lo chung | Thuốc trừ sâu, mất rừng, khai thác đàn tự nhiên, mang ong đi xa vùng gốc | Giống hệt |
Hàng cuối của bảng có lẽ quan trọng nhất: dù ở Brazil, Úc hay Tây Ninh, người nuôi ong không ngòi đều đối mặt với cùng những nỗi lo về môi trường sống của ong.
Những bài học có thể mang về vườn nhà
Bài học đầu tiên là tách lấy mật khỏi khu nuôi con. Kiểu thùng nhiều tầng, đặt tầng mật riêng phía trên, giúp người nuôi lấy mật mà ít đụng tới khu nhộng. Nhiều người nuôi ở Tây Ninh đã dùng kiểu thùng này, và kinh nghiệm từ các nước cho thấy nó giảm đáng kể việc làm tổn thương đàn khi lấy mật.
Bài học thứ hai là coi trọng ghi chép và chia sẻ, kể cả chia sẻ những thất bại. Ở những nơi cộng đồng nuôi ong không ngòi mạnh, người nuôi ghi chép đàn, chia sẻ kinh nghiệm qua hội, tài liệu, và cùng nhau đặt ra những chuẩn tối thiểu cho mật. Đó là nền để người mua tin và để nghề nuôi phát triển lâu dài.
Bài học thứ ba là thận trọng với đàn tự nhiên và việc mang ong đi xa. Người nuôi ở Úc, Brazil đã bàn nhiều về chuyện không vét đàn tự nhiên, ưu tiên chia đàn từ đàn nuôi, và cẩn thận khi chuyển ong giữa các vùng. Những điều này áp dụng nguyên vẹn cho Nam Bộ. Người nuôi ở Tây Ninh không cần phát minh lại những bài học mà cộng đồng ở nơi khác đã trả giá để có.
Ong không ngòi và thụ phấn: điều thế giới đang tìm hiểu
Ở nhiều nước, ong không ngòi được quan tâm không chỉ vì mật mà vì vai trò thụ phấn. Chúng ghé hoa của nhiều loài cây nhiệt đới, cả cây rừng lẫn cây trồng. Các nhà nghiên cứu ở Úc, Brazil, các nước Đông Nam Á đã thử nghiệm đặt tổ ong không ngòi trong vườn cây ăn trái, nhà lưới, để xem chúng giúp đậu trái tới đâu với từng loại cây.
Kết quả khác nhau theo cây, theo loài ong và theo điều kiện từng nơi. Có cây được ghi nhận là ong không ngòi ghé thường xuyên, có cây chúng ít quan tâm. Vì vậy những câu như “nuôi ong dú tăng năng suất vườn bao nhiêu phần trăm” không có câu trả lời chung, và bài này không đưa con số nào.
Điều chắc chắn hơn là: một vùng có nhiều loài thụ phấn, gồm ong dú, ong mật, các loài ong đơn độc, bướm, ruồi hoa, thường là vùng có hệ sinh thái khoẻ hơn. Người nuôi ong dú ở Tây Ninh góp phần vào đó bằng chính những tổ trong vườn, và bằng việc giữ vườn ít thuốc, nhiều hoa.
Người nuôi ở Việt Nam góp được gì cho hiểu biết chung
So với Brazil hay Úc, hiểu biết về ong dú ở Việt Nam còn nhiều khoảng trống: loài nào phổ biến ở vùng nào, mùa nào đàn mạnh, mật ở từng vùng có đặc điểm gì. Các nhà nghiên cứu không thể tự mình đi tới từng khu vườn. Người nuôi, với những ghi chép đều đặn về đàn của mình, là nguồn thông tin mà khoa học rất cần.
Những việc nhỏ như ghi lại ngày ong mang nhiều phấn, ảnh cửa tổ theo mùa, những lần mất đàn và nguyên nhân, nếu được chia sẻ ra trong hội nhóm hay khi có dự án nghiên cứu hỏi tới, có thể giúp vẽ nên bức tranh về ong dú ở Nam Bộ rõ ràng hơn.
Người nuôi cũng góp được bằng cách giữ những tri thức truyền thống: cách người xưa để ong dú trong ống tre, cách họ lấy mật, những tên gọi địa phương của các loại ong. Ở Mexico, những ghi chép và lời kể như vậy là một phần trong nỗ lực của các cộng đồng muốn giữ lại truyền thống nuôi ong của mình. Ở Tây Ninh, việc đó vẫn còn kịp làm.
Đọc tài liệu nước ngoài cho đúng
Tài liệu tiếng Anh về stingless bee, meliponiculture, tiếng Bồ Đào Nha về abelhas sem ferrão, tiếng Mã Lai về kelulut rất phong phú. Người nuôi ở Việt Nam đọc được, kể cả qua công cụ dịch, sẽ học được nhiều. Nhưng cần nhớ: loài khác, khí hậu khác, cây khác, thiên địch khác.
Những thứ chuyển được gần như nguyên vẹn là nguyên lý: sinh học đàn, cấu tạo tổ, cách thùng nhiều tầng hoạt động, nguyên tắc chống kiến, giữ tổ mát và khô. Những thứ cần đối chiếu lại là lịch mùa, con số về sản lượng, độ ẩm mật, kích thước thùng tối ưu, vì chúng gắn với loài và vùng cụ thể.
Khi đọc một con số từ tài liệu nước ngoài, hãy hỏi: đây là số của loài nào, vùng nào. Đừng mang con số đó so với đàn nhà mình rồi lo lắng hay thất vọng. Ong dú ở vườn Tây Ninh có nhịp riêng của nó.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú ở Việt Nam có giống ong không ngòi ở Úc, Brazil không?
Cùng thuộc nhóm ong không ngòi nhưng thường là những loài khác nhau, thích nghi với vùng riêng. Nguyên lý nuôi giống nhau, còn kích thước đàn, mùa, sản lượng mật có thể khác nhiều.
Thùng OATH là gì, có hợp với ong dú Tây Ninh không?
Đó là tên một kiểu thùng gỗ nhiều tầng phổ biến ở Úc, có tầng mật tách được. Nhiều người nuôi ở Việt Nam dùng kiểu thùng dựa trên nguyên lý này và thấy tiện cho việc lấy mật. Kích thước nên điều chỉnh theo loài ong và kinh nghiệm địa phương.
Mật kelulut của Malaysia có phải mật ong dú không?
Kelulut là tên gọi ở Malaysia cho ong không ngòi và mật của chúng, nên về nhóm thì tương tự mật ong dú. Nhưng loài ong, nguồn hoa khác, nên vị và màu có thể khác mật ong dú ở Tây Ninh.
Ở Việt Nam có tiêu chuẩn riêng cho mật ong dú không?
Bài này không khẳng định có hay không một tiêu chuẩn riêng đang áp dụng. Một số nước đã làm tiêu chuẩn riêng vì mật ong không ngòi khác mật ong mật. Muốn biết quy định hiện hành, nên tra cứu ở cơ quan quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm.
Đọc tài liệu nước ngoài về ong không ngòi bằng cách nào?
Tìm theo từ khoá stingless bee, meliponiculture bằng tiếng Anh, abelhas sem ferrão bằng tiếng Bồ Đào Nha, kelulut bằng tiếng Mã Lai. Dùng công cụ dịch hỗ trợ, ưu tiên tài liệu của trường đại học, viện nghiên cứu, hội người nuôi.
Người Việt nuôi ong dú từ bao giờ?
Bài này không có tài liệu chắc chắn về mốc thời gian. Qua lời kể, nhiều vùng nông thôn Nam Bộ từ lâu đã để ong dú trong ống tre, khúc gỗ dưới hiên nhà. Ghi lại lời kể của người lớn tuổi là cách giữ phần lịch sử này.