OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Cộng đồng, hội ong dú và tổ ong định danh

Ong dú bản địa và chuyện bảo tồn: vì sao không nên bắt đàn tự nhiên bừa bãi

Ong dú sinh sản chậm, đàn con không đi xa và cần hốc cây già, nên chặt cây bắt đàn làm mất cả nơi ở. Bài giải thích vì sao và cách người nuôi góp phần giữ ong bản địa.

Old hollow trunk of a large tree at the edge of a rural Tay Ninh field with a small resin entrance in the bark, stingless bees hovering, wide shot, golden morning light

Không nên bắt đàn ong dú tự nhiên bừa bãi vì ong dú sinh sản rất chậm và đàn con không bay xa được: một đàn mới chỉ hình thành khi tìm được hốc trống gần đàn mẹ và được đàn mẹ tiếp tế trong một thời gian. Chặt cây, chẻ hốc để lấy đàn không chỉ lấy đi một đàn, mà còn phá luôn cái hốc mà nhiều năm sau các đàn khác mới có chỗ ở. Người muốn nuôi nên lấy đàn từ chia tách các đàn đã nuôi.

Ong dú là loài bản địa, sống trong rừng, vườn, hốc tường của Nam Bộ từ rất lâu trước khi có người nuôi. Chúng góp phần thụ phấn cho cây rừng, cây vườn và là một mắt xích nhỏ nhưng có thật của hệ sinh thái. Bài này giải thích vì sao đàn tự nhiên dễ tổn thương, chuyện mang ong đi xa vùng của nó, và những việc người nuôi ở Tây Ninh làm được để giữ ong bản địa.

Ong dú sinh sản thế nào, và vì sao chậm

Ong mật khi đàn đông có thể chia đàn bằng cách một nửa đàn cùng ong chúa cũ bay đi, tìm chỗ mới cách xa, có khi rất xa. Ong dú thì khác hẳn. Khi đàn đủ mạnh, ong thợ đi tìm một hốc trống gần đó, bắt đầu mang keo, mang mật từ tổ mẹ sang để chuẩn bị. Một ong chúa trinh nữ cùng một nhóm ong thợ chuyển sang, và trong một thời gian, đàn con vẫn được đàn mẹ tiếp tế.

Cách sinh sản này có hai hệ quả lớn. Thứ nhất, đàn con luôn ở không xa đàn mẹ, nên ong dú lan đi rất chậm theo không gian. Một vùng mất hết đàn, ong từ nơi khác tới lấp lại cần thời gian rất dài. Thứ hai, mỗi đàn chỉ chia được khi đủ mạnh và có hốc phù hợp ở gần, nên số đàn mới mỗi năm không nhiều.

Vì vậy một khu vườn, một bìa rừng có vài đàn ong dú tự nhiên là kết quả của nhiều năm. Lấy đi những đàn đó dễ, nhưng để chúng quay lại thì không dễ chút nào. Đó là lý do nhiều người nuôi lâu năm coi đàn tự nhiên quanh vườn như vốn chung của cả vùng, không phải thứ ai thấy trước thì lấy.

Hốc cây già: thứ quý hơn chính đàn ong

Ong dú ngoài tự nhiên làm tổ trong hốc thân cây, khe tường, ống tre, hốc đá, có loài làm tổ dưới đất hay trong tổ mối bỏ. Với phần lớn loài hay gặp ở vườn Nam Bộ, hốc trong thân cây lớn, cây già là chỗ ở quen thuộc. Một hốc đủ rộng, kín, khô cần cây sống nhiều năm mới hình thành.

Cách bắt đàn phổ biến là cưa khúc cây có tổ, hoặc chẻ thân cây để lấy tổ ra. Khi làm vậy, ngoài đàn ong, người bắt còn phá đi cái hốc. Cây bị chẻ có khi chết, khúc gỗ mang đi thì không còn chỗ cho đàn nào khác. Ở những vùng cây lớn đã ít, mỗi hốc mất đi là một chỗ ở khó thay thế.

Thêm vào đó, đàn bị bắt bằng cách chẻ hốc thường bị tổn thương nặng: bầu mật vỡ, khu nhộng nát, ong chúa có thể chết. Nhiều đàn không sống được sau khi chuyển vào thùng, nghĩa là cả đàn lẫn hốc đều mất mà người bắt cũng không được gì. Những video bắt đàn từ cây rừng thu hút nhiều người xem, nhưng ít khi quay tiếp đàn đó sau vài tháng.

Lấy đàn từ đâu cho có trách nhiệm

Chia từ đàn đã nuôi. Đàn trong thùng nhiều tầng, khi đủ mạnh, có thể được người nuôi có kinh nghiệm chia thành hai. Đây là nguồn đàn chính ở những nơi nuôi ong không ngòi bài bản, không đụng tới đàn tự nhiên.

Cứu đàn sắp bị phá. Cây có tổ sắp bị đốn do làm đường, xây nhà, cây gãy sau bão; tường có tổ sắp bị đập. Chuyển những đàn này vào thùng là cứu chúng, khác hẳn đi tìm cây để chặt. Việc này nên nhờ người có kinh nghiệm làm.

Đặt thùng mồi gần đàn tự nhiên. Một thùng khô, sạch, có chút sáp keo đặt gần chỗ có ong dú, cho đàn tự chọn khi chúng chia. Cách này chậm và không chắc, nhưng không lấy gì của tự nhiên.

Hỏi rõ nguồn khi nhận đàn. Khi nhận đàn từ người khác, hỏi đàn chia từ đàn nuôi hay bắt từ cây. Người nuôi đàng hoàng không ngại trả lời câu này.

Mang ong dú đi xa vùng của nó: chuyện ít người nghĩ tới

Có nhiều loài ong dú, và mỗi vùng có những loài, những quần thể riêng đã thích nghi với khí hậu, cây cối ở đó. Khi đàn được mua bán, vận chuyển qua nhiều tỉnh, ong của vùng này được đem tới vùng khác. Ở những nước nuôi ong không ngòi lâu năm như Úc, các nhà nghiên cứu và người nuôi đã bàn nhiều về rủi ro của việc này: pha trộn giữa các quần thể, mang theo ký sinh, bệnh, và cạnh tranh với ong địa phương.

Ở Việt Nam, chuyện này chưa được nghiên cứu nhiều, và bài này không có số liệu để nói mức độ. Nhưng nguyên tắc thận trọng là dễ hiểu: ưu tiên đàn có nguồn gốc gần vùng mình, cùng loài mà ong địa phương vẫn sống. Ở Tây Ninh, đàn chia từ những vườn trong vùng thường đã quen nắng, mùa và cây quanh đây. Khi nhận đàn từ xa, nhất là từ tỉnh khác, nên hỏi rõ loài và nguồn, và trao đổi với người nuôi lâu năm trong vùng trước.

Điều này cũng là lý do để không thả, không bỏ đàn lạ ra ngoài tự nhiên khi không muốn nuôi nữa. Một đàn nuôi không cần nữa nên được nhường cho người nuôi khác, thay vì đem bỏ ở bìa rừng.

Những việc người nuôi ở Tây Ninh làm được

Bảo tồn ong dú không chỉ là việc của nhà khoa học. Người nuôi vài tổ ở nhà góp phần được bằng những việc nhỏ:

  • Không mua, không nhận đàn bắt bằng cách chặt cây, chẻ hốc. Khi nhiều người từ chối, việc đó sẽ ít đi.
  • Giữ lại vài cây già, cây có hốc trong vườn và quanh nhà khi có thể. Chúng là chỗ ở tương lai của đàn tự nhiên.
  • Giảm phun thuốc trừ sâu trong vườn, nói chuyện với hàng xóm về giờ phun, để cả ong nuôi lẫn ong tự nhiên quanh vùng bớt bị ảnh hưởng.
  • Trồng thêm cây hoa nở nối mùa, nhất là cây bản địa quen thuộc, để ong có thức ăn trong những tuần giao mùa.
  • Khi thấy đàn tự nhiên trong vườn, hốc tường, ống cột nhà, cứ để yên nếu không gây phiền. Nếu buộc phải dời, nhờ người có kinh nghiệm chuyển vào thùng.
  • Chia sẻ trong hội nhóm những đàn tự nhiên đang gặp nguy, để người có kinh nghiệm tới cứu, thay vì để mặc hoặc tự phá.

Không việc nào trong danh sách tốn nhiều tiền hay công. Chúng chủ yếu cần một cách nhìn: ong dú trong vườn không chỉ là tài sản của mình, mà là một phần của vùng đất mình sống.

Những hiểu lầm hay gặp về ong dú tự nhiên

“Ong dú ngoài tự nhiên còn nhiều, bắt vài đàn không sao.” Ở nơi còn nhiều cây lớn, có thể thấy nhiều đàn. Nhưng vì đàn con không đi xa, một vùng bị bắt sạch khó có ong quay lại. Cảm giác “còn nhiều” thường đến từ vài nơi chưa bị khai thác, không phải toàn vùng.

“Bắt về thùng thì đàn sống tốt hơn trong hốc cây.” Đàn trong hốc cây đã sống ổn ở đó nhiều năm. Chuyển vào thùng là một cú sốc lớn, nhiều đàn không qua được. Thùng tốt là chỗ ở tốt cho đàn chia ra từ đàn nuôi, không phải lý do để kéo đàn ra khỏi cây.

“Chặt khúc cây có tổ mang về là giữ nguyên tổ.” Khúc cây mang về nguyên tổ, nhưng cây mẹ bị cưa, hốc không còn. Đàn trong khúc gỗ cũng hay bị nóng, ướt, mục nhanh hơn trong cây sống.

“Ong dú không đốt nên không cần bảo vệ.” Không đốt không có nghĩa là không bị đe doạ. Mất hốc làm tổ, thuốc trừ sâu, mất nguồn hoa ảnh hưởng tới ong dú như mọi loài thụ phấn khác.

Đàn tự nhiên trong vườn: quan sát mà không lấy

Một đàn ong dú tự làm tổ trong hốc cây me, cây xoài già, trong khe tường rào là món quà của khu vườn. Thay vì nghĩ cách lấy về thùng, hãy coi nó là một “tổ đối chứng”: một đàn sống hoàn toàn tự nhiên, không ai mở, không ai lấy mật, ngay cạnh những tổ anh chị nuôi.

So nhịp ra vào, màu phấn, thời điểm đàn đông lên hay thưa đi giữa tổ tự nhiên và tổ trong thùng giúp anh chị hiểu đàn nuôi của mình đang khoẻ tương đối ra sao. Khi tổ nuôi yếu mà tổ tự nhiên vẫn khoẻ, nhiều khả năng vấn đề nằm ở chỗ đặt, cách chăm, chứ không phải do mùa.

Giữ cho đàn tự nhiên yên ổn chỉ cần vài điều: không chặt, không cưa cành quanh hốc, không đốt rác gần đó, không xịt thuốc lên thân cây. Nếu có trẻ trong nhà, chỉ cho các em đứng xem từ xa và giải thích vì sao không được chọc vào cửa tổ. Một đàn như vậy có thể ở lại vườn anh chị nhiều năm, và có khi chính nó sẽ chia ra một đàn mới vào thùng mồi anh chị đặt gần đó.

Ong dú và vườn cây Tây Ninh: lợi ích hai chiều

Ong dú ghé hoa của nhiều loại cây quen thuộc ở Tây Ninh: cây ăn trái trong vườn, cây dại ven ruộng, cây rừng còn sót lại. Trong lúc lấy mật, lấy phấn, chúng mang phấn hoa từ bông này sang bông khác. Ong dú không phải loài thụ phấn duy nhất, và mức đóng góp cụ thể cho từng loại cây cần nghiên cứu riêng, nhưng một vùng có nhiều ong bản địa thường là một vùng có hệ côn trùng thụ phấn phong phú hơn.

Chiều ngược lại, ong dú cần vườn: cây cho hoa, cây cho nhựa làm keo, hốc cây làm tổ, và một môi trường ít thuốc độc. Người nuôi ong dú vì thế thường trở thành người giữ vườn kỹ hơn, để ý hơn tới cây cối và tới cách hàng xóm chăm vườn.

Nếu có một điều để mang theo từ bài này, đó là: tổ ong dú tốt nhất không phải tổ bắt được từ cây to nhất, mà là tổ được nuôi, chia ra từ đàn khoẻ, sống trong một khu vườn mà cả ong nuôi lẫn ong tự nhiên đều có chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Thấy đàn ong dú trong hốc tường nhà thì có nên lấy ra nuôi không?

Nếu đàn không gây phiền, có thể để yên và quan sát. Nếu buộc phải dời vì sửa nhà, nhờ người có kinh nghiệm chuyển vào thùng để đàn có cơ hội sống. Tự đục tường lấy đàn dễ làm vỡ tổ và mất cả đàn.

Mua đàn ong dú bắt từ rừng có sao không?

Đàn bắt bằng cách chặt cây, chẻ hốc thường bị tổn thương và có tỉ lệ sống thấp, lại làm mất nơi làm tổ của đàn khác. Nên ưu tiên đàn chia từ đàn đã nuôi, và hỏi rõ nguồn gốc trước khi nhận.

Ong dú có phải loài cần bảo vệ theo luật không?

Bài này không khẳng định tình trạng pháp lý của từng loài. Dù vậy, khai thác bừa bãi ở rừng, nhất là rừng đặc dụng, phòng hộ, có thể vi phạm quy định về bảo vệ rừng. Nên tìm hiểu quy định hiện hành nếu định lấy đàn ở nơi không phải vườn nhà.

Thả đàn ong dú không nuôi nữa ra tự nhiên có tốt không?

Không nên. Đàn nuôi có thể không phải ong của vùng đó, và đàn bị bỏ thường không tự tìm được chỗ ở. Tốt hơn là nhường cho người nuôi khác qua hội nhóm, kèm thùng và lời dặn về tình trạng đàn.

Đặt thùng mồi bắt đàn có hại cho đàn tự nhiên không?

Thùng mồi đặt gần đàn tự nhiên chỉ tạo thêm một lựa chọn chỗ ở khi đàn tự chia, không lấy gì từ đàn mẹ. Cách này chậm và không chắc thành công, nhưng không phá hốc cây hay làm tổn thương đàn.

Nuôi ong dú có giúp bảo tồn không?

Có thể, nếu đàn lấy từ chia tách thay vì bắt từ tự nhiên, vườn giảm thuốc trừ sâu và có thêm cây hoa. Người nuôi thường thành người giữ vườn kỹ hơn. Nhưng nuôi bằng cách vét đàn tự nhiên thì ngược lại, làm suy giảm ong bản địa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68