Vùng quanh núi Bà Đen hợp với ong dú nhờ sự pha trộn hiếm có ở Tây Ninh: rừng thứ sinh trên sườn núi, vườn cây trái và cây lâu năm ở chân núi, nhiều hốc đá và cây già làm chỗ ở cho đàn tự nhiên. Nguồn hoa và nhựa đa dạng hơn vùng đồng bằng xung quanh. Thử thách là nắng phản xạ từ đá và đường vào mùa khô, gió trên sườn, và việc không được bắt đàn tự nhiên trong khu rừng được bảo vệ.
Núi Bà Đen là ngọn núi cao nhất Nam Bộ, nổi bật giữa vùng đồng bằng Tây Ninh. Bài này không bàn về du lịch hay di tích của núi, mà chỉ nhìn vùng chân núi như một môi trường sống của ong dú: có gì cho ong, đặt tổ ở đâu, cần tránh gì, và vì sao ong dú tự nhiên ở đây đáng được giữ yên.
Một hòn đảo xanh giữa đồng bằng
Phần lớn Tây Ninh là đồng bằng và vùng đất xám bằng phẳng, trồng mì, mía, cao su, lúa. Núi Bà Đen nổi lên giữa vùng đó, sườn núi còn rừng thứ sinh, đá tảng lớn, khe suối nhỏ có nước vào mùa mưa. Với ong dú, một khối rừng như vậy là kho đa dạng: nhiều loài cây rừng, dây leo, cây bụi ra hoa vào những thời điểm khác nhau, không phụ thuộc lịch canh tác của con người.
Rừng cũng là nơi giữ những quần thể ong dú tự nhiên lâu đời, có thể gồm cả những nhóm ít gặp trong vườn nhà như các loài to hơn, có màu vàng nâu, làm cửa tổ hình loe. Những đàn này sống trong hốc cây rừng, khe đá, ít bị người quấy. Chúng là nguồn gen quan trọng cho cả vùng xung quanh, vì ong đực và chúa tơ có thể giao phối giữa đàn rừng và đàn vườn ở chân núi.
Chân núi là vùng chuyển tiếp: vườn cây trái, vườn mãng cầu, ruộng, khu dân cư đan xen với bìa rừng. Đặt tổ ở vùng chuyển tiếp này, đàn ong dú được hưởng cả hoa vườn lẫn hoa rừng trong tầm bay ngắn của mình.
Vườn chân núi: cây trái, cây lâu năm và hoa rừng
Vườn ở chân núi Bà Đen nổi tiếng với mãng cầu, bên cạnh nhiều cây trái khác như xoài, mít, nhãn, chuối, dừa. Mãng cầu là cây quen nhưng không phải nguồn hoa chính cho ong, vì hoa của nó chủ yếu được bọ cánh cứng nhỏ thụ phấn; ong ghé lấy chút phấn là chính. Phần đóng góp lớn hơn cho đàn ong dú đến từ xoài, nhãn, dừa, các cây bụi, cây hàng rào và đặc biệt là hoa cây rừng ở bìa núi.
Ở bìa rừng, cây gỗ, dây leo và cây bụi rừng nở hoa rải rác nhiều tháng trong năm. Ong dú đặt tổ trong vườn sát bìa rừng thường ít bị "hụt" giữa các mùa cây trái hơn so với đàn ở vùng ruộng thuần. Cây rừng cũng là nguồn nhựa phong phú, nhất là những cây họ dầu với nhựa thơm, giúp đàn có keo dày, cửa tổ chắc.
Không có tài liệu nào liệt kê đầy đủ cây rừng ở núi Bà Đen theo mùa hoa dành cho người nuôi ong. Cách thực tế nhất vẫn là tự quan sát: những ngày ong ra vào dày mà vườn mình không có gì nở, nên chú ý màu phấn ong mang về và nhìn lên bìa rừng xem có cây nào đang trổ bông.
Lợi thế và thử thách khi nuôi ong dú ở chân núi
Bảng dưới gom những điều người nuôi ở vùng chân núi cần cân nhắc:
| Yếu tố | Lợi thế | Thử thách |
|---|---|---|
| Nguồn hoa | Đa dạng, có hoa rừng lấp khoảng trống | Khó đoán, không theo lịch vườn |
| Nguồn nhựa | Nhiều cây rừng, cây họ dầu cho nhựa | Không đáng kể |
| Chỗ ở tự nhiên | Nhiều hốc đá, cây già có đàn sẵn | Không được bắt đàn trong khu rừng được bảo vệ |
| Nhiệt độ | Bóng rừng, gió núi buổi chiều | Nắng phản xạ từ đá, đường nhựa vào mùa khô |
| Thiên địch | Đàn tự nhiên quen sống chung | Nhiều loài kiến rừng, thằn lằn, chim ăn côn trùng hơn |
| Con người | Vườn ít bị chia lô hơn trung tâm | Khu đông khách, đường lên núi nhiều xe, dễ mất tổ đặt sát đường |
Nhìn chung, chân núi cho đàn nhiều thứ hơn nhưng cũng đòi hỏi người nuôi để ý nhiều hơn tới nắng đá và thiên địch.
Một điểm ít được nói tới là sự yên tĩnh: vùng chân núi xa trung tâm, ban đêm ít đèn, ít xe, ít rung động. Ong dú vốn ưa chỗ yên, nên những vườn sâu bên trong, xa đường lên núi, thường là nơi đàn ổn định nhất.
Nắng đá mùa khô: kẻ thù ít người tính
Đá granit, đá tảng ở chân núi hấp nhiệt mạnh vào buổi trưa và toả nhiệt lại vào buổi chiều. Thùng ong đặt sát tảng đá lớn, trên nền đá, hoặc cạnh bức tường đá ong, bê tông có thể nóng hơn nhiều so với thùng đặt dưới tán cây trên nền đất. Đường nhựa lên núi, bãi đỗ xe cũng phản chiếu nắng và hơi nóng.
Dấu hiệu đàn bị nóng: giữa trưa thấy nhiều ong dồn ra miệng cửa đứng quạt, ong ra vào ít hẳn, mở tổ thấy sáp mềm, bầu chảy nhẹ. Giải pháp không phức tạp: đặt tổ dưới tán cây, cách xa tảng đá lớn và đường nhựa; dùng thùng gỗ dày, có thêm tấm mái che cách nắp thùng một khoảng để không khí lưu thông; nếu buộc phải đặt gần đá thì che chắn mặt hướng về phía đá.
Ngược lại, hốc đá tự nhiên mà ong dú hoang chọn làm tổ thường nằm sâu, khuất nắng, nên đàn ở đó không bị nóng. Bài học là ong chọn chỗ sâu và mát; người nuôi nên bắt chước, đừng đặt thùng ở chỗ phơi ra chỉ vì đẹp mắt hay tiện đường.
Đàn ong dú tự nhiên trên núi: để yên cho rừng
Núi Bà Đen là khu vực có rừng và cảnh quan được bảo vệ. Việc chặt cây, phá hốc đá để bắt ong, lấy mật trong khu rừng không chỉ làm chết đàn mà còn có thể vi phạm quy định quản lý rừng. Người nuôi có trách nhiệm không lấy đàn từ đây, và cũng không mua đàn mà người bán khoe là "bắt trên núi".
Giữ đàn tự nhiên yên ổn có lợi trực tiếp cho người nuôi ở chân núi. Những đàn rừng khoẻ sinh ra ong đực, chúa tơ giúp các đàn trong vườn giao phối đa dạng; chúng cũng là nguồn đàn tự nhiên có thể tự dọn vào những thùng trống, hốc nhân tạo đặt ở vườn chân núi. Cách có được đàn bền vững nhất ở vùng này là chờ đàn tự đến, hoặc nhận đàn đã được nhân trong thùng.
Người nuôi ở chân núi cũng có thể góp phần nhỏ: không đốt rác, đốt cỏ sát bìa rừng trong mùa khô, vì lửa lan lên sườn núi là mất cả hốc cây lẫn đàn ong bên trong.
Nếu tình cờ gặp tổ ong dú ở khe đá ven đường mòn, chỉ nên đứng xem, chụp ảnh từ xa, không chọc que hay đốt lửa. Khi chụp ảnh, giữ cửa tổ không bị che khuất và không đứng chắn đường bay quá lâu.
Đặt tổ ở vườn chân núi: vài nguyên tắc
Chọn bìa vườn hướng về rừng. Tổ đặt ở phía vườn gần bìa rừng giúp ong dễ tận dụng hoa rừng, đồng thời xa đường xe và khu đông người.
Nền đất, không nền đá. Kê giàn trên nền đất có cỏ, dưới tán cây; tránh đặt trên tảng đá hay sát vách đá.
Chống kiến kỹ hơn. Chân núi nhiều loài kiến rừng, kiến lửa. Chân chống kiến cần được kiểm tra thường xuyên, mọi cành cây, dây leo chạm vào giàn phải được tỉa.
Che gió sườn núi. Chiều tối gió từ sườn núi có thể thổi mạnh, đặc biệt trước giông. Thùng nên được buộc cố định vào giàn, mái che chắc.
Không đặt dưới cây có dây leo rậm. Dây leo rừng phủ kín tán cây phía trên giàn tuy mát nhưng là đường cho kiến, nhện, thằn lằn tràn xuống. Chọn cây có tán thoáng, thân sạch.
Kín đáo với người lạ. Vùng chân núi đông khách qua lại. Tổ đặt khuất trong vườn, không nhìn thấy từ đường, ít bị tò mò chạm vào hay lấy trộm.
Thiên địch ở bìa rừng: nhiều hơn vườn đồng bằng
Sống cạnh rừng nghĩa là sống cạnh nhiều loài săn mồi hơn. Ở bìa rừng chân núi, ngoài kiến đen, kiến vàng quen thuộc còn có những loài kiến rừng làm tổ trên cây, đi thành đàn lớn. Thằn lằn, tắc kè, nhện giăng lưới quanh giàn thường nhiều hơn. Một số loài chim ăn côn trùng biết rình ở cửa tổ bắt ong đi làm về, như các loài chim trảu hay đậu trên cành khô gần tổ ong. Ong vò vẽ cũng hay lượn quanh cửa tổ ong dú để bắt mồi.
Đàn ong dú khoẻ chịu được hao hụt nhỏ từ những kẻ săn mồi này; đó là chuyện bình thường của đời sống ngoài trời. Điều người nuôi cần làm là không để những yếu tố đó dồn lại: chân chống kiến luôn còn dầu hoặc nước, giàn không bị cành cây, dây leo chạm vào, tổ ong vò vẽ làm sát giàn thì nhờ người có kinh nghiệm dời đi, mạng nhện chăng ngay trước cửa tổ thì gỡ bỏ.
Không nên dùng thuốc diệt côn trùng quanh giàn để trừ kiến, nhện, vì chính ong dú cũng là côn trùng. Phần cách xử lý chi tiết từng loại thiên địch được bàn ở mục kiến và thiên địch của trang.
Mùa hoa chân núi khác đồng bằng ở chỗ nào
Ở đồng bằng Tây Ninh, mùa hoa của ong dú gắn chặt với lịch cây trồng: mùa khô cây trái và cao su, các tháng còn lại dựa vào cây bụi và cỏ hoa. Ở chân núi, lịch đó được bổ sung thêm một lớp hoa rừng, nên các khoảng trống thường ngắn hơn và nông hơn. Người nuôi ở đây hay nhận xét đàn ít bị "tụt" mạnh giữa các mùa, dù lượng mật không hẳn nhiều hơn.
Mật ong dú ở chân núi, vì lấy từ nhiều loại hoa rừng lẫn hoa vườn, thường có hương phức hợp hơn và thay đổi rõ giữa các đợt lấy. Đây là nhận xét của người dùng, không phải kết quả phân tích. Nếu anh chị muốn hiểu mật của đàn mình, hãy ghi lại thời điểm lấy và những cây đang nở quanh đó; sau vài lần sẽ thấy mối liên hệ.
Một lưu ý: mùa mưa ở chân núi có thể ẩm hơn và nhiều sương hơn vùng trống trải xung quanh, nhất là ở những vườn sát rừng. Mái che kín và thùng thông thoáng vẫn là hai việc không được lơ.
Câu hỏi thường gặp
Có được bắt ong dú trên núi Bà Đen về nuôi không?
Không nên. Núi Bà Đen có rừng được bảo vệ, chặt cây, phá hốc để bắt ong có thể vi phạm quy định và thường làm chết đàn. Đàn tự nhiên trên núi có ích cho cả vùng. Muốn nuôi, nên nhận đàn đã được nhân trong thùng hoặc đặt hốc nhân tạo chờ đàn tự đến ở vườn.
Nuôi ong dú ở chân núi Bà Đen có nhiều mật hơn đồng bằng không?
Không chắc. Nguồn hoa ở chân núi đa dạng hơn nên đàn thường ổn định hơn qua các mùa, nhưng lượng mật mỗi tổ còn tuỳ sức đàn, loài ong và cách lấy. Không có số liệu so sánh đáng tin giữa hai vùng, nên đừng chọn chỗ nuôi chỉ vì lời hứa nhiều mật.
Mãng cầu Bà Đen có phải nguồn hoa tốt cho ong dú không?
Không phải nguồn chính. Hoa mãng cầu chủ yếu được bọ cánh cứng nhỏ thụ phấn, ong chỉ ghé lấy chút phấn. Đàn ong dú ở vườn mãng cầu sống nhờ các cây khác trong vườn và hoa rừng ở bìa núi nhiều hơn.
Thùng ong dú đặt gần đá có sao không?
Đá hấp nhiệt mạnh vào mùa khô và toả lại nóng vào buổi chiều, làm thùng nóng hơn nhiều. Nên đặt thùng dưới tán cây trên nền đất, cách xa tảng đá lớn. Nếu buộc phải gần đá, che chắn mặt thùng hướng về phía đá và làm mái che cao thoáng.
Gặp tổ ong dú trong khe đá khi đi núi thì nên làm gì?
Chỉ đứng xem và chụp ảnh từ xa, không chọc que, không đốt lửa, không bít cửa tổ. Không đứng chắn đường bay quá lâu. Ong dú không đốt nhưng đàn bị quấy sẽ yếu đi, và đàn tự nhiên trên núi là tài sản chung của cả vùng.