OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú Tây Ninh: vùng nuôi và nguồn hoa

Ong dú trong vườn cao su và điều: lấy được gì, rủi ro mùa phun thuốc

Cao su cho ong mật từ tuyến mật ở cuống lá non sau mùa rụng lá, điều cho hoa mùa khô. Ong dú tận dụng được bao nhiêu và vì sao mùa phun thuốc là lúc nguy hiểm nhất.

Rows of rubber trees with fresh light green new leaves in the dry season in Tay Ninh, a small wooden bee box on a stand at the plantation edge, sunlight through the canopy

Vườn cao su cho ong một nguồn mật ngắn mà dồi dào: sau đợt rụng lá trong mùa khô, lá non mọc ra kèm những tuyến mật nhỏ ở cuống lá, ong đến lấy trong vài tuần. Vườn điều ra hoa vào mùa khô, cho cả mật lẫn phấn. Ong dú tận dụng được cả hai nếu tổ đặt ở rìa vườn, trong tầm bay ngắn. Rủi ro lớn nhất trùng đúng thời gian đó: cao su được rắc, phun thuốc trị bệnh lá non, điều được phun thuốc trừ bọ xít muỗi khi ra đọt, ra hoa.

Cao su và điều là hai cây công nghiệp quen thuộc ở Đông Nam Bộ, trong đó Tây Ninh có diện tích cao su đáng kể, còn điều thì ở một số vườn. Bài này giải thích hai loại cây cho ong dú những gì, khác gì với nghề nuôi ong mật lấy mật cao su vốn đã quen ở vùng này, và cách giữ đàn khi vườn bên bước vào mùa phun xịt.

Cao su cho mật ở đâu: tuyến mật ở cuống lá non

Hoa cao su nhỏ, mọc thành chùm, có cho ong một ít mật và phấn. Nhưng nguồn mật chính mà người nuôi ong ở Đông Nam Bộ nhắc tới không nằm ở hoa, mà ở những tuyến tiết mật nhỏ ở chỗ cuống lá non nối với phiến lá, tức tuyến mật ngoài hoa. Mỗi năm vào mùa khô, cây cao su rụng lá trong một thời gian ngắn rồi ra lớp lá mới. Khi lá non đang lớn, các tuyến này tiết ra giọt dịch ngọt, ong kéo đến lấy.

Giai đoạn lá non tiết mật kéo dài vài tuần, đủ để những trại ong mật Apis chở thùng đến đặt giữa lô cao su và thu được mật. Mật này thường được gọi là mật cao su, có màu nhạt, vị ngọt dịu. Đó là chuyện của nghề nuôi ong mật quy mô trại, đã có nhiều tài liệu; ở đây chỉ bàn chuyện đàn ong dú vài tổ đặt gần vườn cao su.

Ong dú cũng ghé tuyến mật cao su, nhất là những đàn đặt ở rìa lô, trong tầm bay ngắn. Đàn ong dú thường không đông bằng đàn ong mật nên lượng lấy được ít, nhưng với một đàn nhỏ, vài tuần có nguồn mật dồi dào ngay bên cạnh là một đợt nạp kho đáng kể trước khi vào cuối mùa khô.

Vườn cao su qua bốn mùa nhìn từ một tổ ong dú

Phần lớn thời gian trong năm, vườn cao su là một tán lá xanh đơn điệu, ít hoa, nền vườn thường được làm cỏ. Với ong dú, lô cao su đóng vai trò bóng mát và nguồn nhựa hơn là nguồn hoa. Tán cao su che nắng tốt; một thùng đặt dưới tán ở rìa lô, gần vườn nhà, có thể tránh được nắng gắt mùa khô.

Đến mùa rụng lá, cả vườn trơ cành, nắng chiếu thẳng xuống nền. Đây là thời điểm thùng đặt trong lô cao su chịu nóng nhất, vì lớp bóng mát quen thuộc biến mất đúng lúc mùa khô gay gắt. Người nuôi đặt tổ trong vườn cao su cần chuẩn bị mái che riêng, không trông vào tán cây trong giai đoạn này.

Khi lá non ra, mật từ tuyến lá xuất hiện, ong ra vào dày đặc. Sau vài tuần, lá già đi, tuyến ngưng tiết, vườn trở lại đơn điệu. Mùa mưa, vườn cao su ẩm, nhiều kiến, nấm; cỏ dưới tán mọc nhanh và có thể ra hoa nếu không bị xịt cỏ. Với ong dú, cỏ hoa dưới tán cao su trong mùa mưa là một nguồn nhỏ nhưng đều.

Vườn điều: hoa mùa khô và nhựa thân cây

Cây điều ra hoa vào mùa khô, thành chùm lớn ở đầu cành, gồm nhiều hoa nhỏ có cả mật lẫn phấn. Ong mật và nhiều loài côn trùng khác đến thăm hoa điều, ong dú cũng vậy nếu tổ ở gần. Vườn điều có thể là nguồn hoa đáng kể cho ong dú trong vài tuần ra hoa, nhất là khi vườn nhà xung quanh chưa vào mùa cây trái.

Thân cây điều khi bị thương có thể chảy nhựa; nhiều người nuôi để ý thấy ong dú bám lấy nhựa ở những vết cắt cành, vết nứt vỏ của cây điều cũng như xoài, cây cùng họ. Đây là một trong những nguồn nhựa làm keo ở vùng có trồng điều.

Hoa điều nở rộ trong vài tuần, mỗi chùm có rất nhiều hoa nhỏ nở lần lượt, nên ong có nguồn đều trong cả giai đoạn chứ không chỉ một hai ngày.

Ở Tây Ninh, điều không phổ biến bằng cao su, mì, mía, nhưng vẫn còn ở một số vườn. Nếu quanh nhà anh chị có vài cây điều lâu năm, đó là thêm một nguồn hoa mùa khô và nguồn nhựa đáng quý cho đàn.

Lợi và rủi ro theo thời điểm

Bảng dưới gom những thời điểm then chốt trong năm của vườn cao su và điều, kèm việc người nuôi ong dú gần đó nên làm. Thời điểm cụ thể thay đổi theo vùng và năm:

Thời điểmVườn cao suVườn điềuNgười nuôi ong dú nên làm
Đầu mùa khôLá già dần, chuẩn bị rụngRa đọt, ra hoa; thường phun trừ bọ xít muỗiHỏi lịch phun; chuẩn bị đóng cửa tổ
Giữa mùa khôRụng lá, nắng thẳng xuống nềnHoa rộ, ong đến đôngChe nắng thùng trong lô cao su; theo dõi ong chết trước cửa
Cuối mùa khôLá non ra, tuyến mật tiết; có vườn rắc, phun thuốc trị bệnh lá nonĐậu tráiĐây là mùa mật; vẫn phải theo dõi đợt thuốc
Mùa mưaTán dày, ẩm, nhiều kiến; làm cỏ, có khi xịt cỏÍt hoaKiểm tra chân chống kiến, mái che; cỏ hoa dưới tán là nguồn nhỏ

Điểm đáng nhớ là cả hai loại vườn đều có đợt phun xịt trùng với giai đoạn cho hoa, cho mật. Đó là lý do người nuôi ong dú cạnh vườn cao su, vườn điều phải làm quen chủ vườn.

Lịch trong bảng chỉ là khung chung. Mỗi năm, thời điểm cao su rụng lá, ra lá non xê dịch theo thời tiết; có năm mưa trái mùa làm lá non ra không đều, kéo dài giai đoạn tiết mật nhưng cũng kéo dài giai đoạn chăm bệnh lá. Quan sát chính lô cao su gần nhà là cách nắm lịch chắc nhất.

Mùa phun thuốc: lúc nguy hiểm nhất cho đàn ong dú

Ở vườn điều, bọ xít muỗi là loài sâu hại quen thuộc, chích hút đọt non, hoa và trái non. Nhà vườn thường phun thuốc trừ sâu vào giai đoạn cây ra đọt, ra hoa, đúng lúc ong đến lấy hoa đông nhất. Nhiều loại thuốc trừ sâu độc với ong; ong đi làm dính thuốc có thể chết ngoài vườn hoặc mang thuốc về tổ.

Ở vườn cao su, giai đoạn lá non dễ bị bệnh, có vườn rắc bột hoặc phun thuốc để bảo vệ lá. Một số loại ít độc với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng người nuôi khó biết chủ vườn dùng gì. Thêm vào đó là thuốc diệt cỏ trên nền vườn trong mùa mưa, làm mất nguồn cỏ hoa dưới tán.

Dấu hiệu đàn bị dính thuốc: nhiều ong chết trước cửa tổ cùng một lúc, có con bò run rẩy, cánh xoè, không bay được; ong ra vào giảm đột ngột dù trời đẹp. Khi thấy những dấu hiệu này, không mở tổ ngay; ghi lại ngày giờ, hỏi vườn bên có phun gì không, và chuẩn bị cách che chắn cho những đợt sau.

Giữ đàn ong dú gần vườn cao su, vườn điều

Không thể yêu cầu nhà vườn ngưng chăm cây, nhưng có nhiều cách để giảm thiệt hại cho đàn:

  • Làm quen chủ vườn, nhờ báo trước ngày phun; nhiều nhà vườn sẵn lòng khi biết bên cạnh có ong.
  • Đề nghị phun vào chiều tối, khi ong đã về tổ; thuốc đọng trên hoa đến sáng hôm sau sẽ giảm bớt phần nào.
  • Trước ngày phun, chiều tối đóng tạm cửa tổ bằng miếng lưới thưa hoặc nút gỗ có lỗ thông khí, sáng hôm sau mở muộn; không đóng kín quá một ngày.
  • Đặt tổ ở rìa vườn nhà, cách lô cao su, vườn điều một quãng, có hàng cây chắn ở giữa; ong vẫn bay tới được nguồn mật mà bụi thuốc khó tạt tới.
  • Có chậu nước sạch gần tổ để ong không phải lấy nước đọng trên lá vừa phun.
  • Ghi lại lịch phun mỗi năm; sau một hai năm, anh chị biết trước những tuần cần cẩn thận.

Đàn ong dú khoẻ có thể chịu được mất một ít ong đi làm, nhưng nhiều đợt thuốc liên tiếp sẽ làm đàn suy kiệt. Giảm số lần đàn bị phơi nhiễm là mục tiêu thực tế nhất.

Nền vườn cao su: để lại chút hoa cho ong

Dưới tán cao su, nhiều vườn giữ nền sạch cỏ bằng cách phát hoặc xịt thuốc. Một số vườn, nhất là vườn mới trồng hay đang tái canh, trồng cây che phủ đất giữa các hàng, thường là cây họ đậu bò lan; những cây này ra hoa, có thể thành nguồn hoa phụ cho ong. Ở những vườn để cỏ tự nhiên mọc giữa hàng và chỉ phát khi cần, cỏ hoa trong mùa mưa cũng là thêm một chút thức ăn cho ong dú gần đó.

Nếu anh chị là chủ vườn cao su nhỏ và cũng muốn nuôi vài tổ ong dú, cân nhắc việc phát cỏ thay vì xịt cỏ ở dải gần tổ, hoặc để một dải cỏ hoa dọc ranh vườn. Chi phí công phát có thể cao hơn, nhưng bù lại đàn ong có thêm nguồn hoa trong mùa mưa và không phải chịu thêm một loại thuốc nữa.

Với vườn của người khác, chỉ nên chia sẻ thông tin nhẹ nhàng: bên cạnh có ong, nếu được thì báo trước khi xịt. Mỗi nhà vườn có lý do và chi phí riêng; quan hệ tốt với hàng xóm quan trọng hơn mọi lý lẽ.

Không lặp lại nghề mật cao su: ong dú là chuyện khác

Mật cao su là sản phẩm quen thuộc của nghề nuôi ong mật ở Đông Nam Bộ, gắn với những trại hàng trăm thùng ong ngoại di chuyển theo mùa lá non. Ong dú không phải là phiên bản nhỏ của nghề đó. Một vài tổ ong dú đặt gần vườn cao su không biến thành "trại mật cao su mini"; lượng mật từ tuyến lá mà ong dú lấy về sẽ trộn với hoa vườn, hoa cỏ quanh tổ, và mật ong dú vẫn mang vị chua ngọt, loãng đặc trưng.

Vì vậy, đừng chọn chỗ đặt tổ chỉ vì gần lô cao su lớn với hy vọng nhiều mật. Đàn ong dú cần một nguồn hoa đều quanh năm hơn là một đợt mật lớn vài tuần rồi đói. Vườn cao su có giá trị nhất với ong dú khi nó nằm cạnh một khu vườn tạp, nơi đàn có thể sống quanh năm và tranh thủ thêm đợt lá non mỗi mùa khô.

Câu hỏi thường gặp

Mật ong dú lấy từ vườn cao su có phải là mật cao su không?

Không hẳn. Ong dú lấy mật từ tuyến lá cao su trộn với nhiều nguồn hoa khác quanh tổ, và mật được cất trong bầu sáp trộn nhựa, nên vẫn mang đặc điểm mật ong dú: loãng, chua ngọt. Mật cao su quen trên thị trường chủ yếu là mật ong ngoại nuôi theo trại.

Đặt tổ ong dú giữa lô cao su có tốt không?

Không nên đặt sâu giữa lô. Giữa lô cao su ít hoa trong phần lớn năm, nắng thẳng khi rụng lá, ẩm và nhiều kiến mùa mưa, lại hứng trực tiếp các đợt phun xịt. Rìa vườn nhà, cách lô cao su một quãng, cho đàn lợi thế nguồn mật mà ít rủi ro hơn.

Làm sao biết đàn ong dú bị chết vì thuốc trừ sâu?

Thường thấy nhiều ong chết cùng lúc trước cửa tổ, có con bò run, cánh xoè, không bay; ong ra vào giảm đột ngột dù trời đẹp, và trùng với ngày vườn bên phun xịt. Ghi lại ngày giờ, chụp ảnh, hỏi vườn bên để chuẩn bị cho lần sau.

Đóng cửa tổ ong dú khi vườn bên phun thuốc có hại đàn không?

Đóng tạm vào chiều tối và mở lại sáng hôm sau, có lỗ thông khí, thường không hại. Không nên đóng kín nhiều ngày vì ong cần ra ngoài và tổ cần thông gió, nhất là khi trời nóng. Đóng cửa chỉ là biện pháp tạm cho những đợt phun đã biết trước.

Ong dú có giúp thụ phấn cho cây điều không?

Ong dú nằm trong số côn trùng đến thăm hoa điều và có thể góp phần thụ phấn, cùng với ong mật và nhiều loài khác. Mức đóng góp cụ thể ở vườn Tây Ninh chưa có số liệu đáng tin, nên chỉ nên nói ong dú góp phần chứ không nói thay đổi năng suất bao nhiêu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68