Chỗ đặt tổ ong dú tốt có năm điểm: cửa tổ quay về hướng đón nắng sáng (đông hoặc đông nam), thùng được che khỏi nắng gắt buổi chiều và mưa tạt, đặt cao khoảng ngang hông tới ngang ngực người lớn trên chân đế có chống kiến, nền khô ráo thoáng gió, và ít rung động. Thêm một điều cho nhà ở: lối bay ra trước cửa tổ không cắt ngang lối đi, cửa sổ hay chỗ phơi đồ. Chọn đúng chỗ từ đầu giúp tránh phần lớn rắc rối về nóng, ẩm, kiến và hàng xóm.
Landing cũ của trang nói gọn: chọn nơi đặt tổ "thoáng, tránh nắng gắt, hạn chế mưa tạt trực tiếp và ít rung lắc". Bài này giải thích lý do của từng điều, đưa ra cách chọn cụ thể cho nhà vườn, sân thượng, ban công ở Tây Ninh, và những chỗ thường bị chọn nhầm. Phần làm chân đế, mái che và chống kiến chi tiết có ở các danh mục thùng tổ và kiến – thiên địch.
Vì sao chỗ đặt quan trọng hơn mọi kỹ thuật khác
Ong dú sống trong một cái thùng nhỏ, thành gỗ mỏng, không có khả năng điều hoà nhiệt mạnh như đàn ong mật đông đúc. Thùng phơi nắng chiều vài giờ là bên trong nóng lên rõ rệt; sáp và keo mềm ra, bầu mật có thể chảy, nhộng có thể chết. Thùng bị mưa tạt, đọng nước dưới đáy thì ẩm, mốc, mật trong bầu loãng và chua nhanh.
Những vấn đề này không xử lý được bằng cách mở tổ chăm chút. Chúng diễn ra hằng ngày, âm thầm, và chỉ có một cách phòng là đặt tổ đúng chỗ. Người nuôi lâu năm hay nói: chọn chỗ đặt là một nửa việc nuôi ong dú, nửa còn lại là chống kiến.
Chỗ đặt cũng khó sửa về sau. Ong ghi nhớ vị trí tổ qua các vật mốc; dời tổ đi khi đàn đã quen là làm ong đi kiếm ăn bị lạc. Vì vậy cần chọn kỹ trước khi nhận tổ, quan sát chỗ đó qua vài ngày nắng và mưa, thay vì đặt tạm rồi tính sau.
Hướng cửa tổ: đón nắng sáng, tránh nắng chiều
Vì sao nên đón nắng sáng. Ong dú là loài ưa ấm. Nắng sớm rọi vào cửa tổ giúp đàn ấm lên và bắt đầu đi kiếm ăn sớm, tận dụng lúc hoa nhiều mật nhất trong ngày. Cửa tổ quay về hướng đông hoặc đông nam thường được người nuôi chọn.
Vì sao phải tránh nắng chiều. Nắng chiều ở Tây Ninh, nhất là cuối mùa khô, rất gắt và kéo dài. Nắng rọi thẳng vào thân thùng lúc này là nguyên nhân phổ biến khiến tổ quá nóng. Phía tây của thùng cần có bóng cây, tường hay tấm che.
Khi không chọn được hướng. Nhiều nhà, nhất là ban công, không có lựa chọn hướng. Khi đó, ưu tiên che thân thùng khỏi nắng chiều bằng mái che rộng và tấm chắn bên hông, còn cửa tổ quay về hướng nào cũng được, miễn trước cửa thoáng.
Đừng quay cửa vào tường hoặc bụi rậm. Ong cần một khoảng trống trước cửa tổ để cất cánh và hạ cánh. Cửa tổ quay sát vào tường, hàng rào kín, bụi cây rậm làm ong khó bay và dễ va chạm.
Độ cao đặt tổ: so sánh các mức
Độ cao ảnh hưởng tới kiến, ẩm, nóng và cả việc người nuôi có quan sát được hay không. Bảng dưới so các mức thường gặp.
| Độ cao | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Sát đất, trên gạch, trên khúc gỗ | Dễ đặt | Kiến lên dễ, ẩm từ đất, nước mưa bắn, chó gà đụng phải |
| Ngang đầu gối | Khô hơn mặt đất | Khó quan sát cửa tổ, vẫn bị nước mưa bắn từ đất |
| Ngang hông tới ngang ngực | Khô, dễ nhìn cửa tổ, dễ mở tổ, dễ làm chống kiến | Cần chân đế chắc để không đổ |
| Cao quá đầu, treo trên cây, trên mái | Gần giống tổ tự nhiên, xa trẻ nhỏ | Khó quan sát, khó mở tổ, gió lắc, nguy cơ rơi, khó chống kiến từ cành cây |
Mức ngang hông tới ngang ngực là lựa chọn phổ biến của người nuôi ở nhà vì cân bằng giữa khô ráo, dễ chăm và dễ chống kiến. Với nhà có trẻ nhỏ, có thể nâng cao hơn một chút để ngoài tầm tay trẻ, miễn là người lớn vẫn nhìn được cửa tổ.
Bóng mát: đủ mát nhưng không quá tối
Bóng mát lý tưởng là bóng lốm đốm của tán cây thưa, như dưới gốc xoài, mít, nhãn: sáng có nắng lọt vào cửa tổ, trưa và chiều có tán che. Dưới tán cây còn mát hơn hẳn ngoài trời trống, và gió thoảng giúp thùng không bị hầm.
Tuy vậy, bóng quá rậm và tối cũng không tốt. Góc vườn kín gió, ẩm thấp, rêu mọc, ít nắng suốt cả ngày khiến thùng ẩm, đàn chậm hoạt động. Dưới tán tre, bụi chuối rậm hay sát vách nhà phía bắc ẩm thường là chỗ như vậy.
Khi dùng cây làm bóng mát, cần tính tới việc cây rụng lá theo mùa. Một số cây rụng lá vào mùa khô, đúng lúc nắng gắt nhất. Cây có trái nặng có thể rơi trúng thùng. Cây có nhiều kiến, như cây có rệp, cây có tổ kiến vàng, nên tránh đặt tổ sát gốc. Không có bóng cây phù hợp thì mái che nhân tạo rộng là lựa chọn tốt và chủ động hơn.
Khô ráo và thoáng: những chỗ dễ bị ẩm mà người mới hay chọn
Ẩm là kẻ thù thầm lặng của tổ ong dú, nhất là mùa mưa. Những chỗ sau trông có vẻ được che chắn nhưng thực ra hay ẩm.
- Dưới mái hiên có nước nhỏ giọt từ máng xối, mép mái khi mưa.
- Góc sân trũng, đọng nước sau mưa, mặt đất ẩm quanh năm.
- Sát tường nhà phía không có nắng, tường hay ẩm, rêu bám.
- Trong nhà kho, nhà để xe kín gió: ấm nhưng hầm, ẩm, và ong khó bay ra vào.
- Sát bồn nước, bể cá, chỗ rửa chén, máy giặt: hơi nước thường xuyên.
- Dưới cây có tán rất rậm, gió không lùa qua được.
Thử một cách đơn giản: sau một trận mưa lớn, ra chỗ dự định đặt tổ, sờ mặt đất, sờ mặt tường hay tấm che. Chỗ nào còn ướt sau vài giờ nắng lên là chỗ đó sẽ ẩm trong mùa mưa.
Ít rung động, ít xáo trộn
Rung từ máy móc. Máy bơm nước, máy giặt, máy nén điều hoà, cửa cuốn, cổng sắt hay đóng sầm tạo rung truyền qua sàn và tường. Đàn ong dú bị rung thường xuyên sẽ căng thẳng, ít ra kiếm ăn. Đặt tổ trên chân đế riêng, không dựa tường có máy móc.
Rung từ người và xe. Đặt sát lối đi, cạnh chỗ để xe máy, chỗ trẻ con chạy nhảy là chỗ thùng dễ bị va, bị đụng. Một cú va mạnh có thể làm vỡ bầu mật, sập bánh nhộng.
Gió mạnh. Sân thượng, góc nhà trống trải đón gió mạnh vào mùa mưa bão. Chân đế phải chắc, có thể buộc thùng vào chân đế, và tránh đặt ở mép sân thượng.
Đèn sáng ban đêm. Đèn chiếu sáng thẳng vào cửa tổ ban đêm có thể thu hút côn trùng tới quanh tổ, kéo theo thằn lằn, tắc kè rình mồi. Đặt tổ xa đèn sân, đèn cổng.
Lối bay: nghĩ tới người trong nhà và hàng xóm
Trước cửa tổ là một "đường băng" mà ong dùng mỗi ngày. Ong dú thường bay ra thẳng một đoạn rồi mới toả đi các hướng. Nếu đoạn đó cắt ngang lối đi trong sân, người đi qua sẽ va vào ong, ong chui vào tóc, gây khó chịu dù không đốt. Nếu đoạn đó hướng thẳng vào cửa sổ, cửa ra vào nhà hàng xóm, chuyện phiền là khó tránh.
Cách xử lý đơn giản là quay cửa tổ về phía vườn, phía khoảng trống, tránh lối đi. Nếu không tránh được, đặt một tấm chắn như hàng cây cảnh, giàn leo cách cửa tổ một khoảng, để ong phải bay vọt lên cao trước khi đi qua lối đi. Ong sẽ quen với đường bay đó sau vài ngày.
Nói chuyện với hàng xóm trước khi đặt tổ cũng là một phần của việc chọn chỗ. Một câu hỏi thăm, một lời giải thích ong dú không đốt, một hũ mật nhỏ sau mùa lấy mật, thường đủ để hàng xóm vui vẻ chấp nhận.
Chỗ phơi đồ cũng nên tránh. Ong dú không làm hại quần áo, nhưng có thể đậu, để lại vết nhỏ, và người nhà không thích thấy ong trên đồ phơi. Đặt tổ ở phía khác của sân là đủ.
Chọn chỗ đặt trong ba bước
Gom lại các điểm trên thành một cách chọn thực hành, áp dụng được cho mọi kiểu nhà.
- Liệt kê hai ba chỗ ứng viên: có bóng mát hoặc làm được mái che, có khoảng trống trước cửa tổ, xa lối đi chính.
- Quan sát từng chỗ trong vài ngày: giờ nào có nắng, nắng chiều có rọi vào không, sau mưa có ướt không, kiến có nhiều không, có rung không.
- Chọn chỗ đạt nhiều điểm nhất, rồi làm chân đế, mái che, chống kiến ở đúng chỗ đó trước khi nhận tổ.
Bước quan sát là bước người mới hay bỏ qua vì nóng lòng đón tổ về. Vài ngày quan sát đổi lại được nhiều tháng đàn sống ổn, và tránh được việc phải dời tổ về sau, một việc khó và hại đàn hơn nhiều so với chờ thêm ít hôm.
Không chỗ nào hoàn hảo. Khi phải đánh đổi, thứ tự ưu tiên của người nuôi lâu năm thường là: tránh nắng chiều và mưa tạt trước, chống kiến được, khô ráo, rồi mới tới hướng cửa và vẻ đẹp.
Gợi ý chỗ đặt theo từng kiểu nhà ở Tây Ninh
Áp các nguyên tắc trên vào những kiểu nhà thường gặp. Đây là gợi ý xuất phát, không thay được việc quan sát tại chỗ.
| Kiểu nhà | Chỗ thường hợp | Chỗ nên tránh |
|---|---|---|
| Nhà vườn có cây ăn trái | Dưới tán xoài, mít, nhãn thưa, phía đông nhà, cách lối đi vài mét | Sát gốc cây nhiều kiến, dưới bụi tre, góc trũng |
| Nhà phố có sân trước | Góc sân có mái hiên rộng, chân đế riêng, cửa tổ quay ra khoảng trống | Cạnh chỗ để xe, lối ra vào cổng, dưới máng xối |
| Sân thượng | Góc có tường che phía tây, mái che cao thoáng, buộc chặt chân đế | Mép sân thượng, chỗ trống trải hứng trọn nắng chiều |
| Ban công | Góc trong cùng, xa cửa sổ nhà bên, có mái che | Sát lan can hướng tây, cạnh cục nóng điều hoà |
| Quán cà phê vườn, homestay | Góc yên tĩnh, có rào nhẹ, khách nhìn được từ xa | Cạnh bàn khách, lối đi chính, chỗ có loa nhạc |
Với nhà vườn ven các vùng trồng mía, mì, cao su, nên đặt tổ ở phía vườn xa ruộng nhất và hỏi trước lịch phun thuốc của các vườn xung quanh. Nắng, mưa thì che được; thuốc bay sang thì người nuôi rất khó tự bảo vệ đàn.
Câu hỏi thường gặp
Cửa tổ ong dú quay hướng tây có được không?
Được nếu thân thùng được che kỹ khỏi nắng chiều, ví dụ có mái che rộng, tấm chắn bên hông hoặc bóng cây phía tây. Điều cần tránh không phải là hướng cửa mà là nắng chiều rọi thẳng vào thùng trong nhiều giờ, làm tổ quá nóng.
Có nên treo tổ ong dú trên cây cho giống tự nhiên không?
Có người làm vậy, nhưng với người mới thì khó: khó quan sát cửa tổ, khó mở tổ, cây lắc khi gió, cành cây là cầu cho kiến bò xuống. Đặt trên chân đế riêng có chống kiến, cao ngang hông tới ngang ngực, dễ chăm hơn nhiều.
Đặt tổ ong dú trong nhà, cửa tổ thông ra ngoài qua lỗ tường được không?
Một số người làm kiểu tổ quan sát trong nhà với ống dẫn ra ngoài. Cách này cần thiết kế kỹ để kín, chống kiến, thông gió, và ống phải đủ ngắn. Người mới nên bắt đầu với tổ đặt ngoài trời, dưới mái che.
Tổ ong dú đặt dưới mái tôn có bị nóng không?
Có thể rất nóng nếu mái tôn thấp và không cách nhiệt, vì tôn hấp nhiệt mạnh vào trưa và chiều. Nếu dùng mái tôn, nên để mái cao hơn thùng một khoảng thoáng, lót thêm lớp cách nhiệt hoặc phủ lá, hoặc chọn vật liệu mái khác.
Hai tổ ong dú đặt cạnh nhau có sao không?
Đặt quá sát, ong dễ nhầm cửa, đàn mạnh có thể sang cướp mật đàn yếu. Nên đặt cách nhau một khoảng, cửa tổ quay hướng hơi khác nhau và có vật mốc khác nhau quanh mỗi tổ để ong dễ nhận ra tổ của mình.
Đã đặt tổ ở chỗ chưa tốt thì có dời được không?
Dời được nhưng phải cẩn thận vì ong đã ghi nhớ vị trí cũ. Dời vài mét là ong đi kiếm ăn về sẽ lạc. Nên hỏi người có kinh nghiệm về cách dời phù hợp với đàn của mình, và chuẩn bị chỗ mới thật kỹ để chỉ phải dời một lần.