OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Nuôi ong dú tại nhà cho người mới

Nhìn cửa tổ biết đàn ong dú khoẻ hay yếu

Cửa tổ là nơi đọc sức khoẻ đàn ong dú mà không cần mở tổ: nhịp ra vào, ong mang phấn và nhựa, ong gác, xác ong, ruồi, kiến. Cách quan sát và các dấu hiệu cần chú ý.

Macro photograph of a stingless bee hive entrance tube made of dark resin, tiny bees entering with yellow pollen on hind legs, guard bees at the rim, soft morning backlight, blurred garden

Đàn ong dú khoẻ thường có nhịp ra vào đều và đông vào buổi sáng nắng, nhiều ong mang phấn vàng ở chân hoặc mang nhựa về, có ong gác đứng ở miệng cửa tổ, cửa tổ được sửa sang gọn, quanh cửa không có nhiều xác ong, không có ruồi nhỏ lượn lờ hay kiến bò vào. Ngược lại, ra vào thưa thớt kéo dài dù trời đẹp, không thấy ong mang phấn, miệng cửa trống không ai canh, có ruồi, kiến hay ong lạ vật nhau là những dấu hiệu cần chú ý.

Với người nuôi vài tổ ở nhà, đọc cửa tổ là kỹ năng quan trọng nhất, vì nó cho biết tình trạng đàn mà không phải mở tổ. Mở tổ nhiều làm đàn căng thẳng và tạo khe hở cho ruồi, kiến; nhìn cửa tổ thì làm hằng ngày được mà không hại gì. Bài này đi qua từng dấu hiệu, giải thích ý nghĩa, và cách quan sát cho có hệ thống.

Vì sao cửa tổ nói được nhiều như vậy

Cửa tổ là nơi duy nhất đàn ong tiếp xúc với bên ngoài. Mọi thứ đàn mang về, như mật, phấn, nhựa, nước, đều đi qua đó; mọi thứ đàn thải ra, như xác ong, rác sáp, đều bị đẩy ra qua đó; và mọi mối đe doạ, như kiến, ruồi, ong lạ, đều tìm cách vào qua đó. Vì vậy, chỉ cần quan sát cửa tổ vài phút là thấy được phần lớn hoạt động của đàn.

Ong dú còn có thói quen xây cửa tổ bằng keo nhựa, thường thành một ống hoặc một vành nhô ra. Hình dạng, độ mới của keo, việc đàn có đang sửa sang cửa hay không cũng là thông tin. Một đàn khoẻ thường bảo trì cửa tổ đều đặn; một đàn yếu, hoặc đàn đã bỏ tổ, thì cửa tổ cũ đi, khô, có khi bị bịt hoặc bị bỏ hoang.

Một lợi thế nữa của việc đọc cửa tổ là nó cho phép phát hiện vấn đề từ sớm, khi còn xử lý được. Kiến mới dò tới chân đế, vài con ruồi mới lượn quanh khe, nhịp ra vào mới giảm vài hôm: đó là lúc can thiệp nhẹ là đủ. Đợi tới khi mở tổ mới thấy thì nhiều khi đàn đã yếu khó cứu.

Điều quan trọng là quan sát đều, vào cùng giờ, trong cùng điều kiện thời tiết. Một lần nhìn duy nhất không nói được nhiều; so sánh qua nhiều ngày mới thấy xu hướng.

Dấu hiệu ở cửa tổ: khoẻ, cần theo dõi, đáng lo

Bảng sau xếp các dấu hiệu ở cửa tổ theo ba mức. Đừng kết luận từ một dấu hiệu đơn lẻ; nhìn tổng thể và nhìn qua nhiều ngày.

Điều quan sátĐàn khoẻ thường thấyCần theo dõiĐáng lo
Nhịp ra vào buổi sáng nắngĐều, đông, liên tụcThưa hơn mấy hôm trướcGần như không có ong ra vào nhiều ngày
Ong mang phấn ở chânNhiều con mang phấn vàng, cam, trắngÍt con mang phấnKhông thấy con nào mang phấn suốt nhiều ngày có hoa
Ong mang nhựaThấy ong mang cục nhựa nhỏ ở chânHiếm thấyKhông thấy, cửa tổ cũ đi, không được sửa
Ong gác ở miệng cửaVài con đứng canh, quay đầu ra ngoàiÍt ong gácKhông có ong gác, miệng cửa trống
Xác ong trước cửa, dưới chân đếThỉnh thoảng vài xác ong giàNhiều xác hơn thường lệĐống xác ong, ong bò lết, run rẩy
Ruồi nhỏ quanh cửa, khe thùngKhông cóVài con thoáng quaNhiều ruồi lượn, đậu ở khe thùng
KiếnKhông cóVài con dò quanh chân đếKiến bò lên thùng, vào cửa tổ
Ong lạ, vật nhauKhông cóThỉnh thoảng có ong lạNhiều ong lạ, vật nhau, xác ong hai loại

Cột "đáng lo" không có nghĩa là đàn chắc chắn sắp chết, mà là đã đến lúc cần tìm hiểu nguyên nhân và có thể cần mở tổ kiểm tra, hỏi người có kinh nghiệm.

Đọc nhịp ra vào cho đúng

Nhìn vào buổi sáng nắng. Ong dú thường hoạt động mạnh nhất vào buổi sáng, khi nắng lên và hoa có nhiều mật, phấn. Nhìn vào buổi trưa nóng, chiều muộn hay lúc trời âm u sẽ thấy thưa, không phản ánh đúng sức đàn.

Đếm thử trong một phút. Đứng một bên cửa tổ, đếm số ong bay vào trong một phút. Không có con số "chuẩn" chung vì mỗi loài, mỗi đàn khác nhau, nhưng con số của chính đàn đó qua các ngày là thước đo tốt. Ghi lại để so.

So với thời tiết và mùa. Ra vào giảm sau mấy ngày mưa liền, giữa trưa nắng gắt, hay vào giai đoạn giao mùa thiếu hoa là bình thường. Ra vào giảm khi trời đẹp, vườn đang có hoa, mà đàn bên cạnh vẫn đông, mới là tín hiệu.

So hai tổ với nhau. Nếu có hai tổ, so cùng giờ. Một đàn thưa hẳn so với đàn kia trong nhiều ngày là dấu hiệu nên xem kỹ đàn thưa.

Ong mang phấn, mang nhựa: dấu hiệu đàn đang nuôi con và xây tổ

Ong thợ đi lấy phấn mang phấn về trên chân sau, thành những cục nhỏ màu vàng, cam, trắng, có khi xám tuỳ cây. Phấn là thức ăn đạm để nuôi ấu trùng. Thấy nhiều ong mang phấn về nghĩa là đàn đang nuôi nhiều con, đàn có ong chúa đang đẻ, đàn đang phát triển.

Ong dú còn mang nhựa cây về, cũng bằng chân sau, thành những cục nhỏ bóng, màu nâu, đỏ, có khi trong. Nhựa dùng để làm keo, trộn với sáp làm bầu, bịt khe, xây cửa tổ. Thấy ong mang nhựa nghĩa là đàn đang xây dựng, sửa sang tổ. Sau mỗi lần mở tổ, số ong mang nhựa thường tăng lên rõ, vì đàn đang bịt lại những chỗ bị phá.

Nếu một đàn ra vào khá đông nhưng gần như không con nào mang phấn trong nhiều ngày, trong khi vườn có hoa, có thể đàn đang gặp vấn đề với ong chúa hoặc khu nuôi con. Đây là một trong những trường hợp đáng mở tổ kiểm tra, hoặc hỏi người có kinh nghiệm. Chuyện đàn mất chúa được bàn ở danh mục chăm đàn theo mùa.

Những gì không nên kết luận vội

Người mới hay lo lắng vì những dấu hiệu thật ra là bình thường. Mấy trường hợp sau đây thường gặp và thường không đáng lo.

  • Vài xác ong trước cửa mỗi ngày: ong thợ già chết tự nhiên, đàn đẩy xác ra ngoài là hành vi vệ sinh bình thường.
  • Ong bay vòng vòng trước cửa tổ vào buổi trưa: thường là ong non bay định hướng lần đầu.
  • Cửa tổ đổi hình dạng: đàn sửa, nối dài, thu hẹp cửa theo nhu cầu, có khi theo mùa.
  • Ra vào thưa sau mưa hoặc lúc trời âm u: ong dú ít bay khi trời lạnh, ẩm.
  • Ít ong mang phấn vào giai đoạn thiếu hoa: phụ thuộc nguồn hoa quanh nhà.
  • Ong đứng chặn, kiểm tra một con ong mới về: ong gác đang làm việc của chúng.

Một trường hợp nữa hay làm người mới hoảng là sáng ra thấy một đám ong đực lượn lờ trước cửa tổ hoặc bám ở cành cây gần đó. Ở ong không ngòi, ong đực có khi tụ thành đám chờ ong chúa non, và hiện tượng này thường tự hết sau một thời gian.

Vì vậy, nguyên tắc là nhìn xu hướng qua nhiều ngày và so với thời tiết, mùa, chứ không phản ứng với một lần nhìn.

Ruồi, kiến, ong lạ: ba dấu hiệu cần phản ứng nhanh

Trong các dấu hiệu ở cửa tổ, ba thứ cần phản ứng nhanh nhất là ruồi nhỏ lượn quanh tổ, kiến bò lên thùng, và ong lạ vật nhau ở cửa. Cả ba đều có thể làm mất đàn trong thời gian ngắn nếu bỏ qua.

Ruồi nhỏ lượn quanh khe thùng thường bị mùi mật, phấn thu hút, nhất là sau khi tổ bị mở hoặc có bầu vỡ. Chúng có thể đẻ trứng vào trong tổ, ấu trùng ăn phấn và nhộng. Kiến bò lên thùng nghĩa là chống kiến đã có kẽ hở, cần kiểm tra ngay chén dầu, chén nước, cành lá chạm thùng. Ong lạ vật nhau ở cửa thường là đàn khác tới cướp mật, nhắm vào đàn yếu.

Cách xử lý chi tiết từng trường hợp được bàn trong danh mục kiến, thiên địch và rủi ro của trang. Ở đây chỉ nhấn mạnh: thấy một trong ba dấu hiệu này thì đừng chờ thêm vài ngày xem sao, hãy kiểm tra ngay trong ngày.

Một thói quen quan sát năm phút mỗi sáng

Quan sát cửa tổ không cần nhiều thời gian, chỉ cần đều. Đây là một thói quen gọn, làm được trước giờ đi làm.

  1. Đứng bên cạnh cửa tổ, không đứng chắn đường bay, cách vừa đủ để nhìn rõ.
  2. Nhìn nhịp ra vào trong một phút, ước lượng đông, vừa hay thưa so với mấy ngày trước.
  3. Tìm ong mang phấn, mang nhựa; để ý màu phấn để biết cây nào đang nở.
  4. Nhìn miệng cửa tổ: có ong gác không, cửa có được sửa sang không.
  5. Nhìn quanh thùng và chân đế: xác ong, ruồi, kiến, vết mật.
  6. Ghi một dòng vào nhật ký, kèm thời tiết.

Nếu bận, có thể thay việc đứng nhìn bằng một đoạn video ngắn quay cửa tổ vào cùng giờ mỗi sáng. Tối về xem lại, so với video hôm trước. Cách này cũng tiện để gửi cho người có kinh nghiệm khi cần hỏi.

Sau vài tuần, việc này trở thành phản xạ. Nhiều người nuôi kể rằng họ nhận ra đàn có vấn đề trước cả khi kịp nghĩ ra lý do, chỉ vì "nhìn quen rồi thấy khác khác". Cảm giác đó đến từ việc quan sát đều đặn.

Cửa tổ theo mùa: cùng một đàn, mỗi mùa một vẻ

Người nuôi ở Tây Ninh sẽ thấy cửa tổ thay đổi rõ theo mùa. Giữa mùa khô, khi vườn rộ hoa, cửa tổ nhộn nhịp từ sáng sớm, ong mang phấn nhiều màu, mang nhựa thường xuyên, đàn hay nối dài hoặc làm thêm keo quanh cửa. Đây là lúc đàn mạnh nhất trong năm.

Cuối mùa khô, nắng gắt, ong ra vào nhiều vào sáng sớm rồi thưa hẳn từ giữa trưa. Có thể thấy vài con đứng ở cửa quạt cánh, như cách đàn làm thoáng tổ. Nếu thấy ong tụ đông bên ngoài cửa tổ vào buổi trưa, đó có thể là dấu hiệu tổ đang quá nóng, cần xem lại bóng mát.

Mùa mưa, ngày nắng xen ngày mưa, nhịp ra vào lên xuống theo trời. Sau một cơn mưa, khi nắng lên, ong thường ùa ra đông. Những ngày mưa dầm, cửa tổ gần như yên ắng, có loài còn thu hẹp cửa. Hiểu nhịp mùa giúp anh chị không lo oan khi thấy đàn "lười" vào những ngày mưa, và không chủ quan khi thấy đàn thưa giữa mùa hoa.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu ong ra vào mỗi phút là đàn ong dú khoẻ?

Không có con số chung vì mỗi loài, mỗi đàn, mỗi thời điểm khác nhau. Cách đáng tin hơn là đếm đàn của mình cùng giờ qua nhiều ngày để biết mức bình thường, rồi so sánh. Giảm mạnh và kéo dài khi trời đẹp mới là dấu hiệu.

Ong dú mang phấn màu trắng, màu cam có sao không?

Không sao. Màu phấn phụ thuộc loài cây ong đang lấy: có cây cho phấn vàng, có cây cho phấn cam, trắng, xám. Màu phấn còn là manh mối hay để biết cây nào quanh nhà đang nở và đang được ong dùng.

Cửa tổ ong dú bị bịt kín lại là sao?

Một số loài ong dú thu hẹp hoặc bịt cửa tổ vào ban đêm, khi trời lạnh, mưa, rồi mở lại sáng hôm sau. Nếu cửa bị bịt nhiều ngày liền khi trời đẹp, không có ong ra vào, cần kiểm tra xem đàn còn sống không.

Thấy ong dú bò lết dưới chân đế là bị gì?

Có thể là ong già, ong bị thương, ong bị nóng hoặc bị ảnh hưởng thuốc trừ sâu. Vài con thì thường bình thường; nhiều con bò lết, run rẩy cùng lúc, nhất là sau khi vườn bên phun thuốc, là dấu hiệu đáng lo, cần tìm nguyên nhân ngay.

Có nên đứng trước cửa tổ để nhìn cho rõ không?

Không nên đứng chắn ngay trước cửa, vì sẽ chặn đường bay, ong va vào người và đàn bị quấy. Đứng chếch sang một bên, cách vừa đủ để nhìn rõ miệng cửa và ong ra vào là tốt nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68