Trong 30 ngày đầu sau khi nhận tổ ong dú giống, việc quan trọng nhất là để đàn yên ổn: chở tổ về mát và êm, đặt ngay vào chỗ cuối cùng lúc chiều tối, mở cửa tổ sáng hôm sau, chống kiến kỹ, rồi chỉ quan sát cửa tổ, không mở nắp, không dời chỗ, không lấy mật, không cho ăn nếu đàn không đói. Đàn ong vừa trải qua một chuyến di chuyển, phải học lại vị trí tổ, tìm lại nguồn hoa, sửa những bầu bị rung vỡ. Càng ít bị quấy, đàn càng nhanh ổn định.
Phần lớn những đàn mới nhận về bị yếu hoặc bỏ tổ trong tháng đầu là vì người nuôi quá háo hức: mở xem liên tục, dời chỗ mấy lần, hoặc đặt tạm ở chỗ chưa chống kiến. Bài này đi từng giai đoạn, từ lúc nhận tổ tới hết tháng đầu, kèm danh sách việc nên và không nên. Chuyện chọn mua tổ giống ở đâu không thuộc phạm vi bài này.
Trước ngày nhận tổ: chuẩn bị xong mọi thứ
Tổ về tới nhà là phải có chỗ đặt ngay. Đặt tạm dưới đất, trên bàn chờ làm chân đế là cơ hội cho kiến. Các việc sau làm xong trước.
- Chân đế đã dựng chắc ở chỗ cuối cùng, cân bằng, không lung lay.
- Chống kiến ở chân đế đã châm dầu hoặc nước, kiểm tra không có cành lá, dây phơi, tường nào làm cầu cho kiến.
- Mái che đã làm, rộng hơn thùng, che được nắng chiều và mưa tạt.
- Có sẵn băng dính, lưới mịn hoặc miếng gỗ nhỏ để bịt cửa tổ khi chở, một tấm khăn ẩm và thùng xốp hay hộp để đặt tổ khi đi xe.
- Hỏi người giao tổ: loài ong gì, đàn được bao lâu, tổ đã có bầu mật dự trữ chưa, có lưu ý gì riêng.
Nếu tự đi lấy tổ, chọn lấy vào chiều mát, khi phần lớn ong thợ đã về tổ. Người giao tổ có kinh nghiệm thường bịt cửa tổ vào buổi tối hôm trước hoặc lúc chạng vạng để giữ đủ ong trong tổ.
Trên đường về: mát, êm và đứng yên
Giữ tổ mát. Tổ ong bị bịt cửa không thông gió được như bình thường. Để trong cốp xe nắng, trên sàn xe gần động cơ, hay chở bằng xe máy dưới nắng trưa đều có thể làm đàn nóng, ong chết, sáp mềm chảy. Đi vào chiều mát, đặt tổ ở chỗ thoáng trong xe, có thể phủ khăn ẩm bên ngoài thùng xốp.
Giữ tổ êm. Rung xóc làm vỡ bầu mật, bầu phấn. Mật chảy ra dính ong, làm ong chết và về sau thu hút kiến, ruồi. Đặt tổ trên lớp đệm mềm, chèn chặt để không trượt, đi chậm ở đoạn đường xấu.
Giữ tổ đúng chiều. Không nghiêng, không lật tổ. Bầu mật và bánh nhộng được ong xây theo chiều đứng của thùng; nghiêng lâu có thể làm chúng sập.
Đừng mở ra xem dọc đường. Tò mò là tự nhiên, nhưng mở nắp hay mở cửa tổ giữa đường là để ong bay mất ở một nơi không phải nhà mới.
Ngày đầu: đặt tổ lúc chiều tối, mở cửa sáng hôm sau
Về tới nhà, đặt tổ ngay lên chân đế ở vị trí cuối cùng, cửa tổ quay đúng hướng đã chọn. Làm việc này lúc chiều tối hoặc sau khi trời tắt nắng. Để tổ yên vài giờ hoặc qua đêm cho đàn bớt xáo động sau chuyến đi, rồi gỡ miếng bịt cửa vào sáng sớm hôm sau. Nếu về nhà khi trời đã tối hẳn, có thể gỡ bịt cửa ngay, vì ban đêm ong không bay ra.
Gỡ bịt cửa nhẹ tay, đứng sang một bên, không đứng chắn trước cửa tổ. Sáng hôm sau anh chị sẽ thấy hiện tượng mà người nuôi gọi là bay định hướng: ong thợ bay ra, quay đầu nhìn tổ, lượn những vòng nhỏ rồi rộng dần quanh tổ trước khi bay đi xa. Chúng đang ghi nhớ vị trí tổ mới qua các vật mốc xung quanh.
Trong ngày đầu, cũng nên để ý xem ong có chui ra từ chỗ nào khác ngoài cửa tổ không, như khe nắp, khe ghép thùng bị hở sau chuyến đi. Có thì bịt lại bằng băng dính ngay buổi tối, khi ong đã về hết, để đàn chỉ còn một lối ra vào mà chúng canh giữ được.
Đây là lý do không được dời tổ trong những tuần đầu. Một khi ong đã ghi nhớ vị trí, dời tổ đi vài mét là ong đi kiếm ăn về sẽ tìm tới đúng chỗ cũ, không thấy tổ, và lạc. Nếu thật sự phải dời, cần hỏi người có kinh nghiệm về cách làm cho ít hại đàn nhất.
Tuần thứ nhất tới tuần thứ tư: thấy gì là bình thường
Mỗi đàn một khác, nhưng nhìn chung đàn mới nhận về sẽ đi qua các giai đoạn như bảng dưới. Bảng giúp anh chị biết dấu hiệu nào là bình thường, dấu hiệu nào cần chú ý.
| Giai đoạn | Thường thấy | Cần chú ý khi |
|---|---|---|
| Một hai ngày đầu | Ong bay định hướng nhiều, ra vào lộn xộn, ít ong mang phấn | Không có ong nào ra vào cả buổi sáng nắng |
| Cuối tuần đầu | Ong ra vào đều hơn, bắt đầu thấy ong mang phấn ở chân | Nhiều ong chết trước cửa tổ, kiến bu quanh |
| Tuần thứ hai | Ong sửa cửa tổ, đắp thêm keo, cửa tổ có thể đổi hình dạng | Ruồi nhỏ lượn nhiều quanh cửa và khe thùng |
| Tuần thứ ba, thứ tư | Nhịp ra vào buổi sáng ổn định, nhiều ong mang phấn, mang nhựa | Nhịp ra vào giảm dần mỗi ngày dù trời đẹp |
Nếu đàn có dấu hiệu bất thường, liên hệ người giao tổ trước tiên, mô tả và gửi ảnh, video cửa tổ. Người đã nuôi đàn đó lâu biết rõ đàn hơn ai hết. Hỏi thêm trong hội nhóm người nuôi ong dú cũng là cách nhanh.
Những việc không nên làm trong tháng đầu
Danh sách này ngắn nhưng chứa phần lớn nguyên nhân khiến đàn mới yếu đi.
- Không mở nắp tổ để xem bên trong, trừ khi có sự cố rõ ràng như kiến tràn vào hay thùng bị nứt.
- Không dời tổ, kể cả dời vài mét cho "đẹp hơn".
- Không lấy mật, dù thấy tổ có bầu mật đầy.
- Không gõ, lắc, nhấc thùng lên cân thử.
- Không đặt vật lạ, đèn sáng, đồ vật mới sát cửa tổ làm thay đổi vật mốc.
- Không xịt thuốc muỗi, thuốc côn trùng gần tổ; nhắc người nhà và hàng xóm.
- Không cho ăn nước đường nếu đàn không có dấu hiệu đói rõ ràng và chưa hỏi ý người có kinh nghiệm.
Việc duy nhất cần làm đều đặn trong tháng đầu là kiểm tra chống kiến: chén dầu, chén nước có còn đầy, có bị lá rụng làm cầu không, quanh chân đế có kiến tụ không. Kiến là kẻ thù số một của đàn mới đang yếu sau chuyến đi.
Ghi nhật ký từ ngày đầu
Tháng đầu là thời gian tốt nhất để bắt đầu ghi nhật ký tổ, vì mọi thứ còn mới, anh chị còn chú ý từng chi tiết. Mỗi ngày một dòng là đủ: thời tiết, giờ nhìn cửa tổ, ong ra vào nhiều hay ít, có thấy ong mang phấn không, có kiến, ruồi không, có gì lạ.
Sau ba mươi ngày, anh chị sẽ có một bức tranh rõ ràng về nhịp sống của đàn trong vườn mình: sáng mấy giờ ong bắt đầu ra, giờ nào đông nhất, trời âm u thì sao, sau mưa thì sao. Đó là "mức bình thường" của riêng đàn này, để sau này so sánh khi có điều gì thay đổi.
Nếu thích, chụp một tấm ảnh cửa tổ vào cùng một giờ mỗi ngày, cùng một góc máy. Sau một tháng, lướt qua các tấm ảnh sẽ thấy rõ cửa tổ được đàn sửa sang ra sao, lượng ong trước cửa thay đổi thế nào. Ảnh đỡ phải ghi chữ, mà nhiều khi nói được nhiều hơn chữ.
Nhật ký cũng là thứ có ích nhất khi hỏi người khác. Thay vì hỏi chung chung "đàn ong của mình có sao không", anh chị kể được "mười ngày qua sáng nào cũng đông, ba ngày nay thưa hẳn dù trời nắng, có thấy vài con ruồi nhỏ ở khe nắp". Người có kinh nghiệm sẽ trả lời chính xác hơn nhiều.
Hết tháng đầu: đàn đã ổn định chưa
Sau khoảng một tháng, một đàn đã ổn định thường có nhịp ra vào buổi sáng đều đặn, nhiều ong mang phấn và nhựa, cửa tổ được sửa sang gọn gàng, quanh chân đế không có kiến, không có ong chết thành đống trước cửa. Nếu thấy như vậy, đàn đã qua giai đoạn khó nhất.
Lúc này anh chị có thể bắt đầu mở tổ lần đầu để xem bên trong, nếu muốn, theo cách nhẹ nhàng và ngắn gọn được bàn trong bài về mở tổ kiểm tra của cùng danh mục. Còn chuyện lấy mật thì vẫn nên chờ lâu hơn nữa, cho tới khi đàn thật sự có bầu mật dư.
Đây cũng là lúc xem lại phần chuẩn bị sau một tháng dùng thật: mái che có đủ không, buổi chiều nắng có rọi vào thùng không, sau mưa thùng có ướt không, chén chống kiến có hay cạn không. Những điều chỉnh nhỏ lúc này giúp đàn vượt qua mùa sắp tới tốt hơn.
Nếu sau một tháng đàn vẫn thưa, ít ong mang phấn, thì đừng vội kết luận đàn sắp chết. Có đàn chậm ổn định hơn, nhất là khi nhận về vào giai đoạn thiếu hoa hoặc mưa nhiều. Tiếp tục giữ yên, chống kiến kỹ, và hỏi người giao tổ hoặc hội nhóm.
Những tình huống bất ngờ trong tháng đầu và cách phản ứng
Trời đổ mưa lớn ngay hôm đặt tổ. Không sao nếu mái che đủ rộng. Cứ để cửa tổ bịt tới khi tạnh rồi mới mở; ong không ra trong mưa nên không mất gì. Kiểm tra lại chén nước chống kiến sau mưa vì nước mưa có thể làm tràn hoặc pha loãng dầu.
Sáng hôm sau mở cửa mà ong không ra. Chờ tới khi nắng lên hẳn, ong dú thường ra muộn hơn ong mật. Nếu tới giữa trưa nắng đẹp vẫn không có con nào ra vào, nhìn kỹ cửa tổ xem có bị bịt bởi keo, sáp hay vật lạ, rồi báo người giao tổ.
Thấy ong lạ bay vờn, vật nhau ở cửa tổ. Có thể là đàn khác tới cướp mật, nhắm vào đàn mới đang yếu và có mùi mật từ bầu vỡ. Thu nhỏ cửa tổ, lau sạch mật dính ngoài thùng, và hỏi người có kinh nghiệm. Đây là lý do không nên đặt tổ mới sát tổ cũ đang mạnh.
Mật rỉ ra ngoài thùng sau chuyến đi. Lau sạch bằng khăn ẩm, không để mật chảy xuống chân đế vì sẽ dẫn kiến. Nếu rỉ nhiều, có thể bầu mật bên trong vỡ nặng; báo người giao tổ, không tự mở ra sửa.
Câu hỏi thường gặp
Mới nhận tổ ong dú về có cần cho ăn không?
Thường không cần nếu tổ có bầu mật dự trữ và quanh nhà có hoa. Cho ăn nước đường khi đàn không đói có thể thu hút kiến, ong lạ và làm ẩm tổ. Chỉ cân nhắc khi đàn có dấu hiệu đói rõ, và nên hỏi người giao tổ hoặc người có kinh nghiệm trước.
Đặt tổ ong dú mới về rồi có dời đi chỗ khác được không?
Không nên. Ong đã bay định hướng và ghi nhớ vị trí tổ qua vật mốc xung quanh. Dời tổ vài mét là ong đi kiếm ăn về sẽ tìm tới chỗ cũ và lạc. Vì vậy cần chọn chỗ cuối cùng trước khi nhận tổ.
Ong dú mới về bay lộn xộn quanh tổ có phải sắp bỏ tổ không?
Thường không phải. Đó là ong bay định hướng, lượn vòng quanh tổ để ghi nhớ vị trí mới. Hiện tượng này rõ nhất trong một hai ngày đầu rồi giảm dần. Đáng lo là khi ong ra rất ít, nhiều ong chết trước cửa hoặc có kiến bu quanh.
Thấy ruồi nhỏ bay quanh tổ ong dú mới về thì làm gì?
Có thể là ruồi đẻ trứng trong tổ, thường bị thu hút bởi mùi mật, phấn từ bầu bị vỡ trong lúc vận chuyển. Kiểm tra và bịt các khe hở trên thùng bằng băng dính, không mở tổ thêm, và hỏi ngay người giao tổ hoặc hội nhóm để được hướng dẫn cụ thể.
Bao lâu thì được mở tổ ong dú mới nhận ra xem?
Nên chờ ít nhất vài tuần, thường khoảng một tháng, khi đàn đã ra vào đều đặn và ổn định. Trước đó chỉ mở khi có sự cố rõ ràng như kiến vào tổ hay thùng hỏng. Lần mở đầu tiên nên ngắn, vào sáng nắng khô.
Nhận tổ ong dú vào mùa mưa có được không?
Được, nhưng cần chú ý hơn: chở tổ lúc trời tạnh, mái che phải kín mưa tạt, chân đế cao ráo. Đàn có thể chậm ổn định hơn vì những ngày mưa ong ít bay. Nếu có thể chọn, đầu mùa khô hoặc lúc vườn đang có hoa là thời điểm dễ hơn.