Lần đầu lấy mật ong dú nên chờ tới khi đàn đã mạnh, ra vào đông, và khi mở tổ thấy rõ bầu mật dư nằm ngoài khu nuôi con; chọn một buổi sáng nắng ráo giữa đợt vườn rộ hoa; chỉ lấy một phần nhỏ bầu mật ở xa khu nhộng, để lại phần lớn cho đàn; rồi dọn sạch, bịt kín tổ và theo dõi vài ngày. Lấy sớm, lấy nhiều hay lấy vào lúc thiếu hoa là cách nhanh nhất làm một đàn khoẻ thành đàn yếu.
Với người nuôi vài tổ ở nhà, lần lấy mật đầu tiên là một cột mốc đáng chờ, và chính vì háo hức nên dễ sai. Bài này không bàn chuyện thu hoạch quy mô trại, mà tập trung vào lần đầu ở nhà: dấu hiệu nào cho biết đã tới lúc, chuẩn bị gì, lấy từng bước ra sao, lấy bao nhiêu là vừa, và chăm đàn sau khi lấy thế nào. Cách cất mật vừa lấy đã có trong danh mục mật ong dú của trang.
Vì sao lần đầu phải thận trọng hơn những lần sau
Mật trong tổ không phải "phần dư" sẵn để người lấy. Đó là kho dự trữ của đàn để sống qua những ngày mưa, những tuần thiếu hoa, để nuôi con khi hoa thưa. Ong dú tích mật chậm và ít hơn ong mật nhiều; một tổ bị lấy quá tay có thể mất nhiều tháng mới hồi lại, hoặc không hồi lại được.
Lần đầu, người nuôi chưa biết đàn của mình tích mật nhanh hay chậm, vườn nhà mình có đủ hoa cho đàn phục hồi không, mùa thiếu hoa ở vườn mình kéo dài bao lâu. Không có những thông tin này, cách an toàn duy nhất là lấy ít và quan sát. Sau một lần lấy và thấy đàn phục hồi ra sao, những lần sau mới có căn cứ để lấy nhiều hơn.
Còn một lý do nữa: lần đầu cũng là dịp người nuôi tìm hiểu mật của tổ mình. Lấy ít, nếm, ghi lại màu, vị, mùi, rồi so với đợt sau. Mật của một tổ trong vườn nhà mang dấu cây cối quanh đó, và hiểu được điều này là một phần niềm vui của việc nuôi ong dú, nhiều khi còn hơn cả lượng mật.
Lần đầu cũng là lần tay chưa quen. Chọc nhầm bầu phấn, làm vỡ bầu sát khu nhộng, để mật chảy tràn trong tổ là chuyện thường gặp. Lấy ít bầu nghĩa là ít chỗ có thể sai, và nếu sai thì đàn vẫn đủ sức sửa chữa.
Dấu hiệu đã tới lúc có thể lấy
Không có số tháng cố định từ khi nhận tổ tới khi lấy mật được, vì phụ thuộc đàn, loài và vườn. Thay vào đó, nhìn vào các dấu hiệu sau, đủ hết mới tính.
- Đàn đã nuôi ở nhà qua ít nhất vài tháng, ổn định, không có sự cố gần đây.
- Cửa tổ ra vào đông vào buổi sáng, nhiều ong mang phấn, nhựa.
- Vườn và quanh nhà đang có nhiều hoa, và vẫn sẽ còn hoa trong vài tuần tới.
- Lần mở tổ gần nhất thấy khu bánh nhộng lớn, nhiều ô mới.
- Có nhiều bầu mật căng, bịt kín, nằm ở rìa tổ hoặc tầng mật riêng, tách xa khu nhộng.
- Thời tiết những ngày tới dự kiến nắng ráo.
Nếu thiếu một trong các dấu hiệu, nhất là bầu mật dư và nguồn hoa còn dồi dào, hãy chờ. Không lấy mật năm đầu tiên không phải là thất bại; nhiều người nuôi cẩn thận để đàn tự tích lũy suốt một vòng mùa trước khi lấy lần đầu.
Chọn thời điểm trong năm và trong ngày
Giữa đợt rộ hoa. Ở Tây Ninh, nhiều vườn có đợt hoa chính trong mùa khô, khi cây ăn trái, điều, cao su ra hoa. Lấy mật giữa đợt này thì đàn còn nhiều tuần hoa để bù lại phần đã lấy. Lấy cuối đợt hoa là lấy phần mà đàn cần cho giai đoạn thiếu hoa sắp tới.
Tránh giao mùa và mùa mưa dầm. Giai đoạn chuyển mùa thường thiếu hoa; mùa mưa ong ít bay, mật trong bầu loãng và dễ lên men. Lấy vào những lúc này vừa hại đàn, vừa được mật kém.
Buổi sáng nắng ráo. Giữa buổi sáng, nhiều ong đang đi kiếm ăn, trong tổ ít ong hơn. Trời khô giúp mật ít bị hút ẩm khi bầu mở, và nếu có mật vương vãi, đàn có cả ngày để dọn.
Không lấy trước một chuyến đi xa. Sau khi lấy, tổ cần được theo dõi vài ngày vì nguy cơ ruồi, kiến tăng. Đừng lấy mật rồi hôm sau đi vắng.
Lấy bao nhiêu là vừa cho lần đầu
Không có tỉ lệ chuẩn dùng chung cho mọi đàn. Bảng dưới là cách nghĩ thận trọng mà nhiều người nuôi ở nhà áp dụng cho lần đầu; các con số chỉ là ví dụ giả định để hình dung.
| Tình trạng bầu mật khi mở tổ | Lần đầu nên làm gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ít bầu mật, phần lớn sát khu nhộng | Không lấy | Đàn chưa có dư; chờ thêm |
| Có một cụm bầu mật ở rìa, vài chục bầu | Lấy một phần nhỏ của cụm rìa, ví dụ giả định khoảng một phần ba | Để nguyên các bầu sát khu nhộng |
| Có tầng mật riêng đầy bầu | Lấy một phần tầng mật, không lấy hết | Thùng nhiều tầng giúp lấy gọn mà không chạm nhộng |
| Bầu mật nhiều nhưng đang mùa sắp thiếu hoa | Chờ tới đợt hoa sau, hoặc lấy rất ít | Mật đó là phần ăn mùa thiếu hoa của đàn |
Nguyên tắc dễ nhớ: lần đầu lấy ít hơn mức anh chị nghĩ là "vừa". Nếu sau vài tuần đàn vẫn đông, bầu mật được làm đầy lại, lần sau có thể lấy nhiều hơn một chút. Nếu đàn chậm lại, nghĩa là lần đầu đã là đủ hoặc hơi nhiều.
Các bước lấy mật lần đầu
Thứ tự dưới đây áp dụng cho thùng gỗ thông thường. Thùng nhiều tầng có tầng mật riêng thì gọn hơn: chỉ mở tầng mật.
- Chuẩn bị: dụng cụ hút mật hoặc ống tiêm sạch không kim, dao mỏng sạch, tô hoặc thố thuỷ tinh khô có khăn đậy, lưới lọc mịn, khăn sạch, băng dính, chén có nắp để gom sáp vỡ.
- Rửa tay sạch, khô. Buộc tóc, mặc áo dài tay.
- Mở tổ nhẹ nhàng như khi kiểm tra, xác định cụm bầu mật ở xa khu nhộng.
- Chọn những bầu mật căng, bịt kín. Dùng dao chọc một lỗ nhỏ trên đỉnh bầu, rồi hút mật ra, hoặc nghiêng nhẹ cho mật chảy vào tô.
- Tránh bầu phấn: bầu phấn thường nằm lẫn với bầu mật, chứa khối phấn chua đặc. Chọc nhầm thì bỏ qua, không hút lẫn.
- Lấy đủ phần đã định thì dừng, kể cả khi thấy còn nhiều bầu đầy.
- Đậy nắp, dán băng dính kín mọi khe, lau sạch mật dính ngoài thùng.
- Gom sáp vỡ, khăn dính mật vào chén có nắp, mang đi xa tổ.
- Lọc mật, rót vào hũ thuỷ tinh khô, cho vào ngăn mát ngay trong ngày.
Các bầu đã bị chọc và hút rỗng, đàn sẽ tự dọn, sửa và tái sử dụng sáp, nhựa. Không cần lấy vỏ bầu ra ngoài trừ khi bầu vỡ nặng, chảy mật tràn xuống khu nhộng.
Mật vương vãi: mối nguy lớn nhất sau khi lấy
Trong cả quá trình, phần dễ gây hậu quả nhất không phải là lấy bao nhiêu mà là mật vương vãi. Mật chảy trong tổ, dính ngoài thùng, rơi xuống chân đế tỏa mùi rất mạnh với côn trùng. Kiến lần theo mùi tới, ong lạ tới cướp, và ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng trong tổ ong không ngòi bị hút đến.
Vì vậy, sau khi đóng tổ, dành thêm vài phút lau thật sạch: mặt ngoài thùng, mép nắp, chân đế, mặt đất bên dưới. Khăn lau, sáp vỡ, vỏ bầu dính mật gom vào chén có nắp, mang ra xa hoặc bỏ vào thùng rác kín. Rửa sạch dụng cụ ngay, đừng để tô, dao dính mật ngoài sân.
Nếu trong lúc lấy có mật chảy xuống đáy tổ nhiều, có thể dùng khăn sạch thấm bớt trước khi đóng nắp, nhẹ tay để không chạm khu nhộng. Đàn khoẻ sẽ tự dọn phần còn lại, nhưng lượng mật tràn lớn có thể làm ong chết dính và làm đáy tổ ẩm.
Sau khi lấy: theo dõi đàn trong vài tuần
Những ngày đầu sau khi lấy mật, cửa tổ thường hơi khác thường: ong mang nhựa về nhiều để sửa bầu, bịt khe; nhịp ra vào có thể giảm nhẹ một hai ngày. Điều cần theo dõi là ruồi lượn quanh khe, kiến tới chân đế và ong lạ tới cướp. Kiểm tra mỗi ngày, ít nhất trong tuần đầu.
Sau vài tuần, nếu đàn ra vào đông trở lại, nhiều ong mang phấn, lần mở tổ tiếp theo thấy bầu mật được làm đầy lại, thì lần lấy đầu là vừa sức. Ghi vào nhật ký: ngày lấy, số bầu đã lấy, lượng mật thu được, vườn đang có hoa gì, và đàn phục hồi trong bao lâu. Những dòng này là căn cứ cho mọi lần lấy về sau.
Mật vừa lấy cũng cần được chăm như đàn: lọc, rót hũ, giữ ngăn mát, ghi ngày. Những ngày đầu mật mới lấy hay sủi nhẹ; mở nắp xả hơi là đủ. Nếm thử sau vài ngày và ghi lại vị, để so với lần lấy sau và biết vườn mình cho mật ra sao vào mùa này.
Nếu đàn chậm hẳn lại, ra vào thưa kéo dài, đó là dấu hiệu đã lấy hơi nhiều hoặc lấy không đúng lúc. Lần sau lấy ít hơn hoặc chờ đợt hoa dồi dào hơn. Cách giúp đàn phục hồi sau mùa lấy mật được bàn kỹ ở danh mục chăm đàn theo mùa của trang.
Những hiểu lầm hay gặp về lấy mật ong dú
"Bầu nào đầy là lấy được." Bầu đầy sát khu nhộng là kho ăn gần nhất của đàn, dùng để nuôi con hằng ngày. Lấy những bầu này là lấy vào bữa ăn của ấu trùng. Chỉ lấy bầu ở rìa hoặc ở tầng mật tách riêng.
"Lấy hết thì đàn sẽ chăm chỉ làm lại nhanh hơn." Đàn bị lấy cạn phải dồn sức đi kiếm ăn để sống, ong chúa có thể giảm đẻ, đàn nhỏ dần. Không có chuyện lấy cạn làm đàn siêng hơn.
"Mật lấy càng nhiều thì càng đáng công nuôi." Với người nuôi vài tổ ở nhà, giá trị lớn nhất là một đàn sống lâu năm, cho mật đều qua nhiều mùa. Một lần lấy quá tay có thể đổi lấy một năm đàn yếu, hoặc mất đàn.
"Ép cả khối tổ cho nhanh." Ép cả khối tổ cho mật lẫn phấn, nhộng, đục và chua, và thường làm chết đàn. Đây là cách lấy mật của tổ bắt từ tự nhiên ngày trước, không phải cách của người nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú bao lâu thì lấy được mật lần đầu?
Không có số tháng cố định. Tuỳ đàn mạnh hay yếu khi nhận, vườn nhiều hay ít hoa, mùa nhận tổ. Nhiều người nuôi ở nhà chờ ít nhất vài tháng, có người chờ qua một vòng mùa. Dấu hiệu quan trọng là có bầu mật dư ở xa khu nhộng và vườn đang rộ hoa.
Một tổ ong dú lấy được bao nhiêu mật mỗi lần?
Rất khác nhau giữa các loài, các đàn, các vườn và các đợt hoa, nên khó đưa ra con số chung. Ong dú cho ít mật hơn ong mật nhiều. Lần đầu nên lấy ít, ghi lại lượng thu được và cách đàn phục hồi để biết khả năng của chính tổ mình.
Có nên lấy hết mật rồi cho ong ăn nước đường bù lại không?
Không nên. Nước đường không thay được mật hoa về dinh dưỡng, dễ thu hút kiến, ong lạ, làm ẩm tổ, và mật về sau có thể lẫn đường. Cách đúng là chỉ lấy phần dư, để lại đủ mật cho đàn tự nuôi mình.
Lỡ chọc vỡ bầu phấn khi lấy mật thì sao?
Không hút phần phấn lẫn vào mật. Lau bớt phấn chảy ra nếu nhiều, đậy tổ và bịt kín khe ngay, vì mùi phấn thu hút ruồi rất mạnh. Theo dõi kỹ ruồi quanh tổ trong những ngày sau.
Lấy mật ong dú vào mùa mưa có được không?
Không nên với lần đầu. Mùa mưa ong ít bay, mật trong bầu loãng, dễ lên men; đàn cũng đang cần mật cho những ngày không đi kiếm ăn được. Nếu đàn rất mạnh và có tầng mật đầy, người có kinh nghiệm có thể lấy ít vào giữa đợt nắng ráo.
Có cần dùng dụng cụ chuyên dụng để lấy mật ong dú không?
Không bắt buộc. Một ống tiêm sạch không kim, một con dao mỏng sạch và tô thuỷ tinh là đủ cho lần đầu. Điều quan trọng là mọi thứ sạch, khô, và làm nhẹ tay. Dụng cụ chuyên dụng giúp nhanh hơn khi nuôi nhiều tổ.