Mật ong dú khác mật ong thường ở ba điểm dễ nhận ra nhất: loãng hơn, có vị chua ngọt thay vì ngọt gắt, và mang mùi keo nhựa cây rất riêng. Cả ba đều bắt nguồn từ cách ong dú (ong không ngòi) làm và cất mật: ong không ngòi chứa mật trong những bầu nhỏ làm bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, không cô đặc mật kỹ như ong mật, và trong bầu mật luôn có một ít men vi sinh sống chung với đàn. Vì vậy một hũ mật ong dú chính hiệu thường lỏng như siro, hơi chua, thơm mùi nhựa — chứ không sánh đặc như mật ong mà phần lớn người Việt quen mua.
"Mật ong thường" ở đây là mật của ong mật thuộc giống Apis, chủ yếu là ong ngoại nuôi thùng cầu và ong nội. Hiểu đúng những điểm khác nhau giúp anh chị không nghi oan một hũ mật ong dú tốt là "mật pha nước", cũng không mua phải một hũ mật thường bị pha loãng rồi gọi là mật ong dú. Bài dưới đây đi qua từng khác biệt, kèm bảng so sánh và cách nếm thử lần đầu.
Ba khác biệt nhận ra ngay khi mở nắp
Độ loãng. Nghiêng hũ mật ong dú, mật chảy nhanh, gần giống siro đường hoặc nước cốt trái cây đặc. Mật ong Apis chín thì chảy chậm, kéo sợi dài, để lạnh còn đặc quánh lại. Người quen mật thường hay giật mình ở điểm này đầu tiên, nhưng với mật ong dú, độ lỏng là tính chất tự nhiên chứ không phải dấu hiệu bị pha.
Vị chua ngọt. Ngậm một muỗng nhỏ mật ong dú, vị ngọt đến trước rồi có một nét chua thanh ở cuối, gần với vị me non hay chanh dây pha loãng. Độ chua mỗi hũ mỗi khác: có hũ chỉ thoảng chua, có hũ chua rõ như giấm trái cây nhẹ. Mật ong Apis cũng có axit nhưng ít hơn nhiều nên lưỡi gần như chỉ cảm nhận vị ngọt.
Mùi keo, mùi nhựa. Đưa mũi gần miệng hũ, mật ong dú thường có mùi hơi gỗ, hơi nhựa cây, có khi hơi giống mùi rượu nếp nhạt nếu mật đã lên men nhẹ. Mùi đó đến từ bầu chứa mật làm bằng keo trộn sáp. Mật ong Apis mang mùi của hoa chính mà ong lấy — hoa cà phê, hoa nhãn, hoa tràm — và ít khi có mùi nhựa.
Màu sắc không phải tiêu chí phân biệt. Cả hai loại mật đều có thể từ vàng nhạt đến nâu sẫm tuỳ mùa hoa. Đừng dựa vào màu để đoán đâu là mật ong dú; hãy dựa vào độ loãng, vị và mùi cùng lúc, rồi hỏi kỹ nguồn gốc như bài chọn mật trong cùng danh mục hướng dẫn.
Vì sao mật ong dú loãng: chuyện độ ẩm
Hoa tiết ra mật hoa rất loãng, phần lớn là nước. Ong mật Apis mang mật hoa về, nhả qua nhả lại, đặt vào lỗ sáp rồi cả đàn quạt cánh cho nước bay bớt. Chỉ khi mật đủ đặc, ong mới đậy nắp sáp. Mật ong Apis "chín" vì thế có độ ẩm thấp, nhiều tài liệu và tiêu chuẩn mật ong quốc tế lấy mốc khoảng hai mươi phần trăm trở xuống. Ở độ ẩm đó men vi sinh gần như không sống nổi, nên mật để lâu ngoài nhiệt độ phòng vẫn không hư.
Ong dú cũng làm bay hơi mật hoa nhưng không đẩy độ ẩm xuống thấp như vậy. Các tài liệu về mật ong không ngòi ở Đông Nam Á, Úc và Nam Mỹ thường ghi độ ẩm cao hơn hẳn, phần nhiều nằm quanh khoảng hai mươi lăm đến ba mươi lăm phần trăm, tuỳ loài ong, mùa và nơi nuôi. Chênh lệch chừng mười phần trăm nước đủ biến một chất sánh thành một chất lỏng chảy nhanh.
Độ ẩm cao cũng là lý do mật ong dú không xếp vừa vào tiêu chuẩn mật ong viết cho ong mật. Một số nước nuôi ong không ngòi nhiều, như Malaysia hay Brazil, đã phải xây tiêu chuẩn riêng cho loại mật này. Với người dùng ở nhà, điều cần nhớ chỉ là: mật ong dú loãng là đúng bản chất, và chính vì nhiều nước hơn nên nó cần được bảo quản cẩn thận hơn mật thường.
Vị chua đến từ đâu
Nét chua của mật ong dú có hai nguồn chính. Nguồn thứ nhất là các axit hữu cơ vốn có trong mật hoa và sinh ra trong quá trình ong chế biến mật. Nguồn thứ hai, rõ hơn, là hoạt động của men và vi khuẩn có lợi sống ngay trong bầu mật. Ở độ ẩm cao, những vi sinh này chậm rãi chuyển một phần đường thành axit và một lượng rất nhỏ cồn, giống như cách trái cây chín để lâu dậy mùi chua.
Người nuôi ong dú lâu năm thường nhận thấy mật mới lấy ra từ bầu còn kín thì chua nhẹ, còn mật để ngoài vài tuần thì chua đậm hơn và có thể sủi bọt li ti. Đó là quá trình lên men tiếp diễn sau khi rời tổ. Ở mức nhẹ, nó tạo nên cái vị "chua ngọt thanh" mà người thích mật ong dú tìm; ở mức nặng, mật chua gắt, nồng mùi rượu, khi đó cần xem lại cách bảo quản. Chuyện lên men được giải thích kỹ trong bài riêng về mật sủi bọt.
Vị chua cũng thay đổi theo loài ong và theo hoa. Có đàn cho mật gần như chỉ ngọt dịu, có đàn cho mật chua rõ ngay từ đầu. Vì vậy hai hũ mật ong dú cùng chính hiệu, cùng vùng Trảng Bàng, vẫn có thể có vị khác nhau đáng kể mà không hũ nào sai.
Mùi và hậu vị: dấu vết của bầu keo trong tổ
Mở một tổ ong dú ra, anh chị sẽ không thấy những tấm sáp lục giác thẳng hàng như thùng ong mật. Thay vào đó là các bầu tròn cỡ đầu ngón tay đến cỡ quả nho to, xếp chồng thành chùm, màu nâu sẫm. Bầu được làm từ cerumen — hỗn hợp sáp do ong tiết ra trộn với nhựa cây ong đi lấy về. Mật nằm trong bầu nhiều tuần, nhiều tháng, nên ngấm một phần mùi nhựa.
Đó là lý do hậu vị mật ong dú thường có nét gỗ, nét nhựa thơm, đôi khi hơi đắng nhẹ ở cuống lưỡi. Ở Tây Ninh, ong dú hay lấy nhựa từ các cây quen trong vườn và trong rừng chân núi, nên mùi keo của mật cũng mang dấu vết của nơi đặt tổ. Người nếm quen có thể nhận ra mật của đàn đặt gần vườn điều khác với đàn trong vườn cây trái, dù khó diễn đạt thành lời.
Hậu vị này là thứ mật ong Apis gần như không có, vì ong mật cất mật trong sáp gần như tinh khiết. Một hũ được giới thiệu là mật ong dú mà chỉ ngọt trơn, không có chút mùi nhựa hay chua nào, đáng để anh chị hỏi thêm về nguồn gốc.
Ít mật, lấy khó: khác biệt nằm ở cả cái tổ
Người ta hay so hai loại mật bằng vị, nhưng khác biệt lớn không kém nằm ở lượng mật và cách lấy. Một đàn ong dú có số ong ít hơn nhiều so với một đàn ong mật, ong thợ nhỏ hơn, bay không xa, nên lượng mật cả đàn gom được trong một mùa chỉ đủ rót vài hũ nhỏ. Người nuôi lại phải chừa phần lớn cho đàn ăn qua tháng thiếu hoa, nhất là giai đoạn giao mùa ở Tây Ninh.
Cách lấy cũng khác. Với ong mật, người nuôi rút cầu sáp ra, cắt nắp rồi quay ly tâm, một lần được nhiều. Với ong dú, mật nằm trong từng bầu nhỏ dính vào nhau, phải chọc thủng bầu rồi hút hoặc để mật chảy ra, làm khéo để không làm vỡ bầu phấn và khu nhộng bên cạnh. Thùng nhiều tầng có tầng mật tách riêng giúp việc này gọn hơn, nhưng vẫn là việc tỉ mỉ.
Hai điều đó giải thích vì sao mật ong dú ít khi xuất hiện trong can lớn, và vì sao một nơi bán mật ong dú số lượng rất lớn, giá rẻ bất thường thì đáng để anh chị hỏi kỹ hơn.
Bảng so sánh mật ong dú và mật ong Apis nuôi
Bảng dưới đặt hai loại mật cạnh nhau theo những điểm người mua hay hỏi. Các mô tả là xu hướng chung, từng hũ cụ thể có thể lệch tuỳ đàn, mùa và cách xử lý sau khi lấy.
| Điểm so sánh | Mật ong dú (ong không ngòi) | Mật ong Apis (ong nội, ong ngoại) |
|---|---|---|
| Nơi ong cất mật | Bầu tròn bằng sáp trộn keo nhựa cây | Lỗ sáp lục giác trên cầu sáp, đậy nắp sáp |
| Độ ẩm | Cao, thường quanh 25–35% | Thấp, mật chín thường dưới khoảng 20% |
| Độ sánh | Loãng, chảy nhanh như siro | Sánh, chảy chậm, kéo sợi |
| Vị | Ngọt kèm chua thanh, đôi khi hơi đắng nhẹ | Chủ yếu ngọt, chua rất ít |
| Mùi | Mùi nhựa, gỗ, có khi thoảng men | Mùi hoa của nguồn mật chính |
| Kết tinh | Hiếm khi kết tinh | Nhiều loại kết tinh khi trời lạnh hoặc để lâu |
| Lượng mỗi tổ | Rất ít, tính bằng hũ nhỏ | Nhiều hơn hẳn mỗi mùa |
| Bảo quản | Nên để ngăn mát tủ lạnh | Để nhiệt độ phòng, đậy kín là đủ |
Điểm đáng chú ý nhất là hàng cuối. Chính vì độ ẩm cao và có men sống, mật ong dú cần được giữ lạnh nếu không dùng hết sớm, còn mật ong Apis chín thì để trong tủ bếp vẫn ổn.
Những hiểu lầm hay gặp khi so hai loại mật
"Loãng thế này chắc pha nước." Với mật ong dú, loãng là bình thường. Ngược lại, một hũ được gọi là mật ong dú mà đặc quánh như mật ong ngoại cần được hỏi lại: có thể đã qua sấy bớt nước, có thể là mật Apis.
"Chua là mật hỏng." Chua nhẹ là đặc trưng. Chỉ khi chua gắt, nồng mùi cồn rõ, có váng lạ hay mùi mốc thì mới là dấu hiệu bảo quản kém hoặc mật để quá lâu.
"Mật ong dú quý hơn nên chữa được nhiều bệnh hơn." Mật ong dú hiếm hơn và đắt công nuôi hơn, nhưng chưa có bằng chứng đủ mạnh để nói nó chữa bệnh. Một số nghiên cứu ở nước ngoài đang tìm hiểu thành phần đường và hợp chất trong mật ong không ngòi, song đó là nghiên cứu, chưa phải lời khuyên điều trị.
"Đặc hay loãng đều như nhau, miễn là mật." Không hẳn. Độ ẩm quyết định cách bảo quản. Đối xử với mật ong dú như mật thường, để cạnh bếp nóng nhiều tháng, là cách nhanh nhất để nó lên men quá mức.
Nếm thử mật ong dú lần đầu
Nếu đây là lần đầu anh chị có hũ mật ong dú, nếm theo vài bước dưới đây để thật sự cảm được nó khác gì, thay vì pha ngay vào ly nước chanh.
- Để hũ mật ra khỏi ngăn mát chừng mười lăm phút cho bớt lạnh, vì lạnh làm lưỡi kém nhạy với vị chua và mùi.
- Lấy bằng muỗng sạch, khô, một lượng nhỏ cỡ nửa muỗng cà phê. Muỗng ướt đưa thêm nước vào hũ.
- Ngửi trước khi nếm, để ý mùi nhựa, mùi gỗ, mùi hoa hay mùi men nhẹ.
- Ngậm, để mật lan trên lưỡi vài giây rồi mới nuốt. Chú ý thứ tự: ngọt đến trước, chua ở giữa, hậu vị nhựa hoặc hơi đắng ở cuối.
- Uống một ngụm nước lọc, rồi nếm lại một chút mật ong Apis nếu nhà có sẵn để so. Khác biệt sẽ rõ ngay.
Sau lần nếm đó, anh chị sẽ có "chuẩn" riêng của mình. Lần sau mua mật, chuẩn ấy giúp nhận ra hũ nào có vị lạ cần hỏi thêm.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú có kết tinh như mật ong thường không?
Rất hiếm. Do độ ẩm cao và tỉ lệ các loại đường khác mật ong Apis, mật ong dú thường giữ dạng lỏng kể cả khi để ngăn mát. Nếu thấy một hũ mật ong dú đóng cục đường dày dưới đáy, nên hỏi lại người bán về nguồn gốc và cách xử lý.
Vì sao mật ong dú đắt hơn mật ong thường nhiều?
Một tổ ong dú cho rất ít mật mỗi năm so với một thùng ong mật, lấy mật lại tốn công vì phải chích hoặc hút từng bầu nhỏ. Người nuôi cũng phải chừa mật cho đàn sống qua mùa thiếu hoa. Công nhiều, sản lượng ít nên giá cao, chứ không phải vì mật có công dụng thần kỳ.
Mật ong dú có phải là mật ong rừng không?
Không nhất thiết. Mật ong dú là mật của ong không ngòi, có thể từ tổ nuôi trong vườn hay tổ tự nhiên. Mật ong rừng ở Việt Nam thường dùng để chỉ mật ong khoái, ong gác kèo thuộc giống Apis làm tổ ngoài rừng. Bài so sánh ba loại mật trong cùng danh mục giải thích kỹ hơn.
Trẻ nhỏ ăn mật ong dú được không?
Trẻ dưới mười hai tháng tuổi không nên ăn bất kỳ loại mật ong nào, kể cả mật ong dú, vì nguy cơ ngộ độc do bào tử của vi khuẩn mà ruột trẻ nhỏ chưa đủ sức chống. Trẻ lớn hơn có thể dùng lượng nhỏ, nhưng nếu trẻ có bệnh nền nên hỏi bác sĩ nhi.
Mật ong dú có mùi rượu nhẹ có sao không?
Thoảng mùi men nhẹ là bình thường với mật ong dú đã để một thời gian, nhất là ngoài nhiệt độ phòng. Nếu mùi cồn nồng, vị chua gắt, mật sủi bọt mạnh và trào khi mở nắp thì mật đã lên men quá mức, nên chuyển vào ngăn mát và dùng sớm hoặc hỏi người bán.
Dùng mật ong dú thay mật ong thường trong nấu ăn được không?
Được, nhưng vị chua và độ loãng sẽ làm món đổi vị. Nhiều người thấy đun nấu kỹ làm mất cái hay của mật ong dú, nên giữ nó cho những cách dùng nguội như chấm trái cây, pha nước ấm hay rưới sữa chua, còn món kho, nướng thì dùng mật thường cho tiết kiệm.