Mật ong dú dễ lên men vì nó chứa nhiều nước hơn mật ong thường và mang sẵn men vi sinh sống từ trong tổ; khi để ở nhiệt độ phòng, men hoạt động, tạo khí và axit nên mật sủi bọt, chua dần, có khi bật nắp. Lên men nhẹ là bình thường và không làm mật thành "hỏng"; nhiều người còn thích vị chua thanh đó. Mật chỉ coi là hỏng khi có mốc, váng lạ, mùi hôi hoặc chua gắt như giấm, nồng cồn.
Đây là câu hỏi người mới mua mật ong dú hỏi nhiều nhất, thường kèm một tấm ảnh hũ mật đầy bọt và nỗi lo bị bán mật giả. Bài dưới đây giải thích cơ chế lên men, chỉ ra ranh giới giữa "đang lên men" và "đã hỏng", cách làm chậm quá trình này ở nhà, và những việc không nên làm như đun sôi mật hay vặn chặt nắp mật đang sủi.
Lên men trong mật ong dú diễn ra thế nào
Men là những vi sinh vật nhỏ ăn đường và thải ra khí cacbonic, một ít cồn và các axit hữu cơ. Trong mật ong Apis chín, nước quá ít, đường quá đặc nên men gần như "chết khát", không hoạt động được. Mật ong dú thì khác: độ ẩm thường cao hơn khoảng mười phần trăm, đủ để một số loài men và vi khuẩn chịu đường sống và sinh sôi chậm rãi.
Những vi sinh này không phải thứ lạ lọt vào. Các nghiên cứu về ong không ngòi cho thấy trong tổ, đặc biệt trong bầu phấn và bầu mật, luôn có một cộng đồng vi sinh sống chung với đàn ong; phấn ong dú lên men trong bầu là ví dụ rõ nhất. Một phần cộng đồng ấy đi theo mật khi người nuôi lấy ra đóng hũ.
Khi mật còn trong tổ, nhiệt độ ổn định và bầu kín, quá trình diễn ra chậm. Ra khỏi tổ, đặt trong căn bếp nóng của một ngôi nhà ở Tây Ninh mùa khô, men được "tiếp sức": khí sinh ra nhiều hơn, mật nổi bọt, chua nhanh hơn. Hũ đậy kín không có chỗ thoát khí nên áp suất tăng dần, đến lúc nắp phồng lên hoặc mật trào khi vặn mở.
Lên men bình thường hay mật đã hỏng: phân biệt bằng giác quan
Không cần dụng cụ, anh chị có thể phân biệt bằng mắt, mũi và lưỡi. Bảng dưới gom các dấu hiệu thường gặp.
| Dấu hiệu | Lên men bình thường | Đáng lo, nên ngưng dùng hoặc hỏi người bán |
|---|---|---|
| Bọt | Bọt li ti nổi lên mặt, tan khi khuấy | Lớp bọt dày, đặc, màu lạ, không tan |
| Mùi | Thơm chua, thoảng mùi men, mùi rượu nhẹ | Mùi hôi, mùi mốc, mùi chua thiu như cơm hỏng |
| Vị | Ngọt chua thanh, chua hơn lúc mới mua | Chua gắt như giấm, đắng khó chịu, cay nồng cồn |
| Bề mặt | Trong, có thể hơi đục do bọt | Váng trắng, đốm xanh, sợi tơ mốc |
| Nắp hũ | Hơi phồng, xì hơi khi mở | Phồng mạnh liên tục dù đã để ngăn mát |
| Diễn tiến | Chậm lại rõ khi cho vào tủ lạnh | Vẫn sủi mạnh, mùi ngày càng nặng |
Hễ thấy mốc, dù chỉ một đốm, đừng vớt đi rồi dùng tiếp phần còn lại. Nấm mốc có thể đã lan vào cả hũ mà mắt thường không thấy.
Vì sao cùng mật ong dú mà hũ này sủi, hũ kia không
Nhiều người thắc mắc: mua hai hũ mật ong dú ở hai nơi, một hũ để cả tháng vẫn yên, hũ kia mới tuần đã sủi bọt. Không nhất thiết hũ nào giả. Mức độ lên men phụ thuộc vào vài yếu tố cùng lúc.
Thứ nhất là độ ẩm của mật. Mật lấy từ bầu đã đầy, đã được ong làm bay hơi lâu thì ít nước hơn; mật lấy vội ở bầu mới, nhất là sau những ngày mưa, thì nhiều nước hơn. Thứ hai là loài ong và nguồn hoa, vì mỗi loài mang cộng đồng vi sinh khác nhau. Thứ ba là cách xử lý sau khi lấy: có nơi để mật ở ngăn mát ngay, có nơi làm giảm ẩm bằng cách để mật trong phòng khô có máy hút ẩm, có nơi đun cách thuỷ nhẹ để làm chậm men. Mỗi cách cho ra một hũ mật có độ "sống" khác nhau.
Thời tiết lúc lấy mật cũng để lại dấu. Người nuôi ở Tây Ninh hay nhận thấy mật lấy giữa mùa khô, khi trời hanh và nắng nhiều, thường ổn định hơn mật lấy vào những tuần mưa dầm, lúc độ ẩm không khí cao và ong khó làm bay hơi mật. Hai hũ mật cùng một đàn mà khác mùa lấy có thể diễn biến khác nhau rõ rệt trong tủ lạnh nhà anh chị.
Cuối cùng là cách anh chị giữ hũ ở nhà. Một hũ để trên kệ gần bếp ga, mở ra đóng vào bằng muỗng ướt, sẽ lên men nhanh hơn nhiều so với hũ nằm yên trong ngăn mát. Vì vậy khi so sánh, hãy so trong cùng điều kiện bảo quản.
Mật đang sủi bọt: xử lý tại nhà thế nào
Nếu hũ mật ong dú của anh chị đang sủi nhẹ, mùi vẫn thơm chua, chưa có dấu hiệu mốc, làm theo các bước sau.
- Đặt hũ vào chậu hoặc đĩa rồi mới mở nắp, mở từ từ để khí thoát dần, tránh mật trào ra ngoài.
- Lau sạch miệng hũ và mặt trong nắp bằng khăn khô sạch. Mật dính quanh miệng hũ là nơi kiến và nấm mốc bám đầu tiên.
- Nếu hũ quá đầy, san bớt sang một hũ thuỷ tinh sạch, khô khác, chừa khoảng trống phía trên cỡ một đốt ngón tay để khí có chỗ.
- Cho cả hai hũ vào ngăn mát tủ lạnh. Ở nhiệt độ thấp, men hoạt động chậm hẳn, bọt sẽ giảm sau vài ngày.
- Mấy ngày đầu, mỗi ngày mở nắp xả hơi một lần. Khi thấy nắp không còn phồng thì chỉ cần mở khi dùng.
- Từ đây trở đi luôn dùng muỗng khô, sạch; không nhúng muỗng đã ngậm vào hũ.
Nếu sau một tuần trong ngăn mát mà mật vẫn sủi mạnh, mùi ngày càng nặng, nên hỏi lại người bán hoặc thôi dùng hũ đó.
Những việc không nên làm với mật đang lên men
Không đun sôi mật để "diệt men". Đun sôi giết men thật, nhưng cũng làm bay mùi thơm, đổi vị, đẩy màu sẫm và làm mất cái chất riêng khiến người ta mua mật ong dú. Một số cơ sở dùng cách đun cách thuỷ ở nhiệt độ vừa phải, có kiểm soát; làm ở nhà bằng nồi trên bếp thì rất khó giữ đúng mức.
Không vặn chặt nắp rồi để ngoài nắng. Hũ thuỷ tinh kín chứa mật đang lên men, để nơi nóng, có thể phồng nắp, rò rỉ, thậm chí nứt. Mùa khô ở Tây Ninh, nhiệt độ trong xe hơi hay trên kệ sát mái tôn đủ làm việc này xảy ra nhanh.
Không đổ thêm mật mới vào hũ cũ đang sủi. Làm vậy chỉ cung cấp thêm "thức ăn" cho men và kéo cả hũ mới vào cùng quá trình.
Không đựng trong chai nhựa mỏng hay hũ kim loại. Mật có tính axit, đựng lâu trong kim loại dễ bị ăn mòn, còn chai nhựa mỏng thì phồng méo khi có khí. Thuỷ tinh là lựa chọn an toàn nhất cho mật ong dú.
Hỏi người bán gì để biết hũ mật sẽ "sống" thế nào
Vì mức lên men phụ thuộc nhiều vào cách lấy và xử lý mật, vài câu hỏi đơn giản lúc mua giúp anh chị đoán trước hũ mật sẽ diễn biến ra sao ở nhà và giữ nó thế nào cho hợp. Người bán tử tế thường trả lời được cả, kể cả khi câu trả lời là "chưa xử lý gì".
- Mật lấy từ đợt nào, cách đây bao lâu? Mật lấy đã lâu mà vẫn yên thường đã ổn định hoặc đã qua xử lý.
- Mật lấy từ bầu đầy hay lấy cả bầu còn non? Bầu đầy, ong đã đóng kín thường ít nước hơn.
- Sau khi lấy, mật có được làm giảm ẩm, đun cách thuỷ hay để lạnh ngay không? Mỗi cách cho một hũ mật có độ sống khác nhau.
- Mật đã được lọc chưa, lọc bằng gì? Mật còn lẫn mảnh sáp, keo, phấn dễ lên men nhanh hơn.
- Trước khi giao, mật được giữ ở đâu: ngăn mát hay kệ hàng? Hũ đã nằm trên kệ nóng nhiều ngày thường sủi sớm.
- Nếu mật sủi bọt sau khi mua thì người bán khuyên làm gì? Câu trả lời cho thấy họ có hiểu loại mật mình bán hay không.
Không có câu trả lời nào là "đúng" duy nhất. Mật chưa xử lý giữ vị tự nhiên nhưng cần giữ lạnh kỹ; mật đã giảm ẩm ổn định hơn nhưng vị có thể khác đi. Biết trước để chọn đúng loại mình muốn và giữ đúng cách.
Lên men có làm mật mất giá trị dùng không
Ở mức nhẹ, lên men chủ yếu làm thay đổi vị: chua hơn, thơm men hơn, ngọt bớt một chút vì một phần đường đã được chuyển hoá. Với nhiều người dùng mật ong dú để pha nước hay ăn kèm trái cây, sự thay đổi này không phải vấn đề, thậm chí họ thích hơn. Cũng có những người thấy mật lên men nhẹ hợp để pha nước chua ngọt ngày nóng.
Lượng cồn sinh ra khi mật lên men nhẹ thường rất nhỏ. Tuy vậy, mật đã lên men mạnh, nồng mùi cồn, thì không nên cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hay người đang phải kiêng rượu dùng. Đây là lời khuyên thận trọng chung, không phải vì đã có ghi nhận ca bệnh cụ thể.
Còn những lời quảng cáo kiểu "mật ong dú lên men là thuốc quý" thì nên nghe dè dặt. Lên men là một hiện tượng tự nhiên của loại mật nhiều nước, không phải một công đoạn chế biến làm tăng công dụng chữa bệnh. Chưa có nghiên cứu đủ chắc để nói mật lên men tốt cho sức khoẻ hơn mật chưa lên men.
Giữ cho mật ong dú lên men chậm ngay từ đầu
Phòng bao giờ cũng dễ hơn chữa. Vài thói quen nhỏ khi mới mang hũ mật về nhà giúp mật giữ vị ổn định lâu hơn nhiều.
- Mang mật về là cho ngay vào ngăn mát, đừng để trên bàn "cho dễ thấy" cả tuần.
- Nếu mua hũ lớn, san ra vài hũ nhỏ: một hũ dùng hằng ngày, các hũ còn lại để yên trong tủ lạnh, ít bị mở ra đóng vào.
- Chọn hũ thuỷ tinh có nắp vừa khít, đừng đổ quá đầy.
- Không để hũ gần bếp, gần cửa sổ có nắng chiếu, gần nồi cơm điện hay lò vi sóng.
- Ghi ngày mua bằng một mẩu băng dính trên nắp để biết hũ nào dùng trước.
- Đi xa, mang theo trong túi giữ lạnh hoặc hộp xốp, đừng để mật trong cốp xe giữa trưa.
Làm đủ những điều này, một hũ mật ong dú có thể giữ vị dễ chịu trong nhiều tháng. Bài bảo quản mật ong dú trong cùng danh mục đi sâu hơn về hũ, nhiệt độ và thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú bật nắp có phải là mật giả không?
Không phải. Bật nắp, phồng nắp là dấu hiệu mật đang lên men và sinh khí, điều thường gặp ở mật ong dú vì nó nhiều nước và có men sống. Mật giả nấu từ đường thường ít lên men hơn. Bật nắp chỉ cho biết cần bảo quản lạnh, không nói lên mật thật hay giả.
Mật đã lên men có cho vào tủ đông được không?
Được. Ngăn đông làm men gần như ngừng hoạt động, mật ong dú vẫn lỏng hoặc chỉ sệt lại. Khi cần dùng, chuyển sang ngăn mát trước một ngày. Tuy vậy với lượng dùng trong vài tháng, ngăn mát là đủ và tiện hơn.
Có nên vớt bọt trên mặt mật đi không?
Bọt trắng li ti chủ yếu là khí và một ít mật nên vớt hay không đều được, khuấy nhẹ cũng tan. Nếu lớp trên mặt có màu lạ, có sợi tơ hay đốm mốc thì không chỉ vớt bọt mà nên thôi dùng cả hũ.
Mật ong dú để ngoài nhiệt độ phòng được bao lâu?
Không có con số chung vì còn phụ thuộc độ ẩm của mật và thời tiết. Ở Tây Ninh, mùa khô nóng, mật ong dú để trên kệ có thể sủi bọt chỉ sau vài ngày đến vài tuần. Nếu không dùng hết trong thời gian ngắn, nên để ngăn mát ngay từ đầu.
Mật lên men có dùng để pha nước được nữa không?
Nếu chỉ chua hơn, thơm men nhẹ, không mốc, không hôi thì vẫn pha nước dùng được, nhiều người còn thấy hợp vị. Nếu mùi cồn nồng, vị đắng gắt hoặc có mốc thì thôi dùng, đừng cố pha loãng cho đỡ phí.
Có cách nào làm mật ong dú không lên men nữa không?
Ở nhà, cách đơn giản và an toàn nhất là giữ lạnh liên tục. Các cơ sở lớn có thể giảm độ ẩm hoặc xử lý nhiệt có kiểm soát, nhưng đổi lại mật thay đổi vị. Muốn giữ đúng chất mật ong dú, chấp nhận nó là mật "sống" và bảo quản cho phù hợp.