OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Nuôi ong dú tại nhà cho người mới

Mở tổ ong dú kiểm tra: khi nào nên mở, mở bao lâu là vừa

Chỉ mở tổ ong dú khi có lý do: lần đầu sau tháng ổn định, khi cửa tổ báo bất thường, trước khi lấy mật. Mở sáng nắng khô, vài phút, nhẹ tay, đậy và bịt khe kỹ.

Close-up of hands gently lifting the lid of a wooden stingless bee box in morning sun, revealing clustered resin honey pots and brood comb, a small knife resting nearby, garden blur

Chỉ nên mở tổ ong dú khi có lý do rõ ràng: lần đầu sau khi đàn đã ổn định khoảng một tháng, khi cửa tổ cho thấy dấu hiệu bất thường, hoặc trước khi lấy mật. Mở vào buổi sáng nắng ráo, giữ trong vài phút, nhẹ tay không làm vỡ bầu, rồi đậy lại và bịt kín mọi khe hở. Với đàn ổn định, người nuôi vài tổ ở nhà thường chỉ mở cách nhau nhiều tuần, thậm chí lâu hơn. Mở càng ít, đàn càng yên.

Một trong "5 điều người mới nên nhớ" trên landing cũ của trang là: đừng mở tổ quá nhiều, vì tò mò quá mức thường làm đàn khó ổn định. Bài này giải thích vì sao mở tổ gây hại, khi nào đáng mở, chuẩn bị gì, mở từng bước ra sao, nhìn gì trong lúc mở, và làm gì sau khi đóng lại.

Vì sao mở tổ nhiều lại hại đàn

Tổ ong dú được đàn bịt kín bằng keo nhựa ở mọi khe, chỉ chừa cửa tổ. Lớp keo này giữ nhiệt, giữ ẩm ổn định và ngăn kẻ thù. Mỗi lần mở nắp, lớp bịt đó bị phá; đàn phải tốn sức, tốn nhựa để bịt lại. Mở liên tục là bắt đàn sửa nhà liên tục thay vì đi kiếm ăn và nuôi con.

Mở tổ cũng hay làm vỡ một vài bầu mật, bầu phấn dính vào nắp. Mật và phấn chảy ra tỏa mùi, thu hút kiến, ong lạ và đặc biệt là ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng vào tổ ong không ngòi. Rất nhiều đàn bị ruồi phá bắt đầu từ một lần mở tổ làm vỡ bầu phấn rồi đóng lại không kín.

Ngoài ra, ánh sáng, gió và sự rung lắc khi mở làm ong trong tổ xáo trộn, ong chúa có thể ngừng đẻ một thời gian, ong non chưa bay được có thể bị rơi ra. Đàn khoẻ chịu được thỉnh thoảng một lần; đàn yếu hoặc đàn mới về thì mỗi lần mở là một lần lùi lại.

Khi nào nên mở tổ

Mở tổ nên là việc có mục đích, không phải thói quen. Những lý do sau đây đáng để mở.

  • Lần đầu sau khi nhận tổ, khoảng một tháng, khi đàn đã ra vào đều, để biết tổ trông thế nào khi khoẻ.
  • Cửa tổ cho dấu hiệu bất thường kéo dài: ra vào thưa dù trời đẹp, không ong mang phấn, ruồi lượn quanh khe.
  • Nghi kiến đã vào trong tổ.
  • Trước khi lấy mật, để xem bầu mật có dư không.
  • Thùng có vấn đề: nứt, mối mọt, nắp lệch, nước mưa thấm vào.
  • Khi tính chuyển đàn sang thùng mới hoặc nghĩ tới chia đàn, theo hướng dẫn của người có kinh nghiệm.

Không đáng mở chỉ vì tò mò, vì muốn chụp ảnh cho bạn bè xem, hay vì "lâu rồi chưa mở". Muốn xem đàn mà không quấy đàn, có thể cân nhắc thùng có mặt kính quan sát, chuyện được bàn ở danh mục thùng tổ và dụng cụ.

Chọn lúc mở

Buổi sáng nắng ráo. Khoảng giữa buổi sáng, khi nắng đã lên, nhiều ong thợ đang đi kiếm ăn, trong tổ ít ong hơn và đàn ít phản ứng hơn. Nhiệt độ ấm giúp nhộng không bị lạnh khi tổ hở.

Tránh trời mưa, ẩm, gió lạnh. Mở trong mưa hoặc ngay sau mưa làm hơi ẩm lọt vào tổ, đàn đang ở nhà đông nên phản ứng mạnh hơn.

Tránh buổi trưa nắng gắt. Nắng trưa rọi thẳng vào tổ hở có thể làm sáp mềm, nhộng bị nóng. Nếu phải mở lúc nắng to, che bóng cho tổ.

Tránh chiều tối. Chiều tối ong về đông, tổ đầy ong; thêm nữa, bầu vỡ mà để qua đêm không được ong dọn sẽ thu hút ruồi, kiến.

Tránh khi đàn đang bị ong lạ cướp. Mở tổ lúc có ong lạ quanh đó là mời chúng vào. Xử lý chuyện ong cướp trước.

Mở tổ từng bước

Thứ tự dưới đây áp dụng cho thùng gỗ thông dụng có nắp hoặc tầng tháo rời. Mỗi kiểu thùng một khác, nên hỏi người giao tổ về cách mở thùng của mình.

  1. Chuẩn bị sẵn: dao mỏng hoặc dụng cụ nạy, khăn sạch, băng dính, một tấm che bóng nếu nắng to, chén đựng mảnh sáp vỡ có nắp.
  2. Đứng sang bên cạnh, không chắn cửa tổ. Mặc áo dài tay, buộc tóc gọn nếu tóc dài vì ong dú hay chui vào tóc.
  3. Dùng dao lách nhẹ quanh khe nắp để cắt lớp keo bịt, từ từ, không nạy mạnh một góc.
  4. Nhấc nắp thẳng lên, chậm. Nếu thấy bầu dính theo nắp, dừng lại, dùng dao tách nhẹ thay vì kéo.
  5. Nhìn nhanh những gì cần xem, không chọc ngoáy, không nhấc bánh nhộng lên.
  6. Đặt nắp lại đúng chiều, ấn nhẹ cho khít.
  7. Dán băng dính kín mọi khe quanh nắp. Đàn sẽ tự bịt keo bên trong sau vài ngày, băng dính giữ kín trong thời gian đó.
  8. Lau sạch mật, mảnh sáp dính ngoài thùng, gom vào chén có nắp, mang đi xa tổ.

Nếu thùng có nhiều tầng, thường chỉ cần mở tầng trên cùng hoặc tầng mật để xem, không cần tháo cả thùng. Tháo tới khu bánh nhộng ở giữa là việc chỉ làm khi thật cần, và nên làm cùng người có kinh nghiệm trong vài lần đầu.

Cả quá trình từ lúc nhấc nắp tới lúc đậy lại, với người đã quen, thường chỉ vài phút. Người mới hay để lâu hơn vì mải nhìn; hãy quyết định trước mình muốn xem gì, xem xong là đậy.

Nhìn gì trong lúc mở

Mỗi lần mở có mục đích riêng, nhưng nhìn chung có vài thứ đáng ghi nhận. Bảng dưới giúp biết nhìn đâu và hiểu gì.

Chỗ nhìnKhoẻ thường thấyCần chú ý khi
Khu bánh nhộng ở giữaNhiều ô nhộng, có ô mới, ong non bò trên đóBánh nhộng nhỏ dần, không thấy ô mới
Bầu mậtNhiều bầu căng mật, bịt kínBầu rỗng nhiều, vỏ bầu khô
Bầu phấnBầu phấn đầy, mùi chua nhẹ dễ chịuPhấn mốc, có giòi nhỏ, mùi hôi
Lớp màng bọc khu nhộngĐược đắp gọn, kínRách, bỏ dở
Đáy thùngKhô, ít rácƯớt, đọng nước, nhiều rác, giòi
Kiến, ruồi trong tổKhông cóCó kiến bò trong tổ, có giòi trong bầu phấn

Nếu thấy giòi trong bầu phấn hoặc đáy thùng, đó là dấu hiệu ruồi đã vào. Cần xử lý ngay, thường là bỏ các bầu nhiễm và làm sạch, nhưng nên hỏi người có kinh nghiệm hoặc đọc kỹ bài về ruồi đẻ trứng trong tổ ở danh mục kiến và thiên địch trước khi làm.

Sau khi đóng tổ: theo dõi vài ngày

Những ngày đầu sau khi mở tổ là thời gian đàn dễ bị tổn thương nhất. Theo dõi cửa tổ và quanh thùng kỹ hơn thường lệ: ruồi có lượn quanh khe nắp không, kiến có bị mùi mật hút tới không, ong lạ có kéo tới không.

Kiểm tra băng dính quanh nắp vẫn còn bám tốt, nhất là sau mưa hoặc nắng gắt làm băng dính bong. Đàn khoẻ sẽ đắp keo bịt lại bên trong trong vài ngày; khi đó băng dính chỉ còn là lớp bảo vệ thêm.

Nếu thấy ruồi lượn quanh khe trong mấy ngày sau khi mở, kiểm tra lại băng dính, dán thêm, và có thể đặt bẫy ruồi đơn giản cách xa tổ theo hướng dẫn của người có kinh nghiệm. Nếu thấy kiến, kiểm tra ngay chống kiến và lau sạch mọi vết mật còn sót. Phản ứng trong hai ba ngày đầu quyết định lần mở tổ đó có để lại hậu quả hay không.

Ghi vào nhật ký những gì đã thấy trong tổ: bầu mật nhiều hay ít, bánh nhộng to hay nhỏ, có gì bất thường. Lần mở sau, có thể sau vài tuần hoặc vài tháng, so với ghi chép này sẽ thấy đàn đang lớn lên hay nhỏ đi. Đây là thông tin quý, và nhờ có nó mà lần sau không phải mở chỉ để "xem lại cho chắc". Ảnh chụp trong lúc mở, nếu có, nên lưu cùng chỗ với ghi chép để dễ đối chiếu.

Những sai lầm hay gặp khi mở tổ

Mở để khoe, để chụp ảnh. Tổ ong dú bên trong rất đẹp, và người mới hay muốn mở cho bạn bè xem. Mỗi lần như vậy đàn phải sửa lại lớp bịt, và nguy cơ ruồi tăng lên. Chụp ảnh thì chụp luôn trong lần mở có mục đích, nhanh gọn.

Nạy mạnh một góc nắp. Nạy mạnh làm nắp bật lên đột ngột, kéo theo bầu dính ở nắp, vỡ hàng loạt. Lách dao quanh khe từ từ cho lớp keo đứt đều rồi mới nhấc.

Đóng lại không kín. Đậy nắp mà không dán băng dính khe hở là sơ suất phổ biến nhất dẫn tới ruồi vào tổ. Khe hở dù nhỏ cũng đủ cho ruồi chui vào đẻ trứng.

Để mảnh sáp, mật vương vãi quanh tổ. Mảnh sáp có mật, phấn rơi xuống chân đế, mặt đất là mồi gọi kiến, ruồi, ong lạ. Gom sạch vào chén có nắp, mang ra xa.

Mở nhiều tổ liên tiếp trong một buổi. Mùi mật từ tổ trước bám tay, bám dao, mang sang tổ sau. Rửa tay, lau dao giữa hai tổ, và nếu có thể thì mở mỗi tổ một buổi khác nhau.

Mở tổ để học, không phải để kiểm soát

Người mới thường mở tổ vì lo: không thấy bên trong thì không yên tâm. Nhưng với ong dú, phần lớn những gì cần biết đều đọc được ở cửa tổ, và việc mở tổ để trấn an bản thân lại làm đàn yếu đi. Một cách nghĩ hữu ích là coi mỗi lần mở tổ như một buổi học có chuẩn bị: biết trước mình muốn học gì, nhìn đúng chỗ đó, rồi đóng lại.

Có những tổ mà người nuôi giữ được nhiều năm, chỉ mở vài lần mỗi năm vào mùa lấy mật, và đàn vẫn khoẻ. Không phải vì họ ít quan tâm, mà vì họ đã tin vào việc đọc cửa tổ. Đó là cái đích mà người mới có thể hướng tới.

Lần mở đầu tiên, sau tháng ổn định, nên dành để làm quen: khu bánh nhộng nằm đâu, bầu mật, bầu phấn trông thế nào, màu gì, nhiều hay ít. Chụp vài tấm ảnh làm mốc. Những lần sau so với mốc đó. Người nuôi lâu năm nhiều khi chỉ cần nhìn qua khe nắp hé ra là biết đàn ra sao, vì họ đã có hình ảnh của những tổ khoẻ trong đầu.

Nếu có điều kiện, đi xem người nuôi có kinh nghiệm mở tổ một lần trước khi tự mở tổ của mình. Nhìn tận mắt cách họ lách dao, nhấc nắp, nhìn và đóng lại, học nhanh hơn đọc nhiều bài viết.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu mở tổ ong dú một lần là vừa?

Không có lịch cố định. Với đàn ổn định, nhiều người nuôi ở nhà chỉ mở khi có lý do, cách nhau nhiều tuần hoặc vài tháng. Nhìn cửa tổ hằng ngày cho phần lớn thông tin cần thiết; mở tổ chỉ để xác nhận điều cửa tổ đã gợi ý.

Mở tổ ong dú có bị ong đốt không?

Ong dú không đốt, nhưng khi tổ bị mở, chúng có thể bay ra, chui vào tóc, tai, cắn nhẹ và để lại keo dính. Mặc áo dài tay, buộc gọn tóc, đứng sang bên cửa tổ và làm nhanh, nhẹ tay là đủ.

Lỡ làm vỡ bầu mật khi mở tổ thì làm gì?

Đừng hoảng. Lau sạch mật chảy ra ngoài thùng, không để mật chảy xuống chân đế. Phần mật vỡ bên trong đàn sẽ tự dọn nếu đàn khoẻ. Đậy nắp, bịt kín khe, và theo dõi ruồi, kiến kỹ trong vài ngày tiếp theo.

Mở tổ ong dú vào buổi chiều có được không?

Không nên. Chiều tối ong về đông, tổ đầy ong, đàn phản ứng mạnh hơn. Nếu lỡ làm vỡ bầu, mật và phấn để qua đêm dễ thu hút ruồi, kiến. Giữa buổi sáng nắng ráo là thời điểm phù hợp nhất.

Có nên dùng khói khi mở tổ ong dú như với ong mật không?

Thường không cần. Ong dú không đốt nên người nuôi ít khi dùng khói. Khói có thể làm ám mùi mật và làm đàn xáo trộn thêm. Mở nhẹ tay, đúng lúc, nhanh gọn là đủ với phần lớn đàn ong dú.

Băng dính quanh nắp tổ để bao lâu thì gỡ?

Có thể để khá lâu, miễn là băng dính không bong làm hở khe. Khi đàn đã bịt keo bên trong chắc chắn, băng dính chỉ là lớp bảo vệ thêm. Thay băng mới khi băng cũ bong do mưa nắng, và gỡ trước lần mở tổ sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68