Ong dú là tên người Nam Bộ gọi nhóm ong không ngòi (tiếng Anh: stingless bee), một tộc ong cùng họ với ong mật nhưng có kim chích đã tiêu giảm, không đốt được người. Ong dú nhỏ hơn ong mật nhiều, làm tổ trong hốc kín, đựng mật và phấn trong những bầu tròn bằng sáp trộn nhựa cây chứ không xây bánh tổ lục giác, mật ít mà loãng, vị chua ngọt.
Nếu đã quen hình ảnh thùng ong nội, ong ngoại với những cầu sáp thẳng tắp, anh chị mở một tổ ong dú lần đầu sẽ thấy như bước vào một thế giới khác: cửa tổ là một ống keo, bên trong là cụm bánh nhộng xếp tầng, xung quanh là chùm bầu mật như những hạt nho sẫm màu. Bài này đi qua từng điểm khác nhau giữa ong dú và ong mật Apis, giải thích vì sao có khác biệt ấy, và chúng có ý nghĩa gì với người muốn nuôi vài tổ ở vườn nhà Tây Ninh.
Ong dú thuộc nhóm nào trong thế giới loài ong
Trong phân loại sinh học, ong dú thuộc tộc Meliponini, nằm trong họ Apidae, tức cùng họ với ong mật (chi Apis), ong nghệ và nhiều nhóm ong khác. Nói cách khác, ong dú và ong mật là họ hàng gần, cùng sống thành đàn có ong chúa, ong thợ, cùng biết dự trữ mật. Nhưng hai nhánh đã tách nhau từ rất xa trong lịch sử tiến hoá, nên mỗi bên đi một đường riêng trong cách làm tổ và giữ đàn.
Ong không ngòi sống chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới: châu Mỹ Latinh, châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á và Úc. Các tài liệu phân loại thường dẫn con số hơn năm trăm loài đã được mô tả, phần lớn ở châu Mỹ. Ở Việt Nam và Đông Nam Á, những chi thường gặp là Tetragonula, Lepidotrigona, Lophotrigona, Heterotrigona; mỗi chi có vài loài, khác nhau về kích cỡ, màu, kiểu cửa tổ.
Tên gọi cũng đa dạng theo vùng. Người Nam Bộ gọi là ong dú, có nơi gọi ong muỗi, ong lỗ, ong đất, ong khói; miền Trung, miền Bắc có những tên riêng khác. Khi đọc tài liệu nước ngoài, anh chị sẽ gặp các chữ stingless bee, meliponine, kelulut (Malaysia), lebah kelulut, hay meliponiculture để chỉ nghề nuôi ong không ngòi. Tất cả đều nói về cùng một nhóm.
Bảng so sánh nhanh ong dú và ong mật Apis
Bảng dưới gom những khác biệt người nuôi gặp ngay từ ngày đầu. Mỗi dòng đều có lý do sinh học phía sau, được giải thích ở các mục kế tiếp.
| Điểm so sánh | Ong dú (ong không ngòi) | Ong mật Apis (ong nội, ong ngoại) |
|---|---|---|
| Kim chích | Tiêu giảm, không đốt được | Có kim, đốt và để lại kim (ong thợ) |
| Kích cỡ ong thợ | Rất nhỏ, nhiều loài chỉ cỡ con kiến lớn | Lớn hơn rõ, dễ thấy từ xa |
| Vật liệu tổ | Sáp trộn nhựa cây (cerumen), keo nhiều | Sáp nguyên chất, ít keo hơn |
| Nơi chứa mật, phấn | Bầu tròn hoặc bầu trứng riêng biệt | Ô lục giác trên cùng một bánh tổ |
| Nuôi ấu trùng | Đổ thức ăn một lần rồi đóng ô | Ong thợ cho ăn nhiều lần, ô để mở |
| Chia đàn | Chuyển dần sang tổ mới, chúa cũ ở lại | Chúa cũ bay đi cùng một nửa đàn |
| Sản lượng mật | Ít, tính bằng vài trăm ml đến vài lít mỗi năm | Nhiều hơn rất nhiều |
| Độ loãng, vị | Loãng, ẩm cao, chua ngọt | Đặc hơn, ngọt đậm |
Dòng "sản lượng" chỉ là mức thường gặp với các loài nhỏ hay nuôi ở Nam Bộ; con số cụ thể của một tổ phụ thuộc loài, sức đàn, nguồn hoa và cách lấy mật, nên đừng tin ai hứa một tổ cho bao nhiêu lít mỗi năm.
Không có ngòi nhưng không hề yếu: ong dú giữ tổ bằng gì
Kim chích của ong dú vẫn còn dấu vết nhưng đã thoái hoá, không đủ để chích qua da người. Thay vào đó, ong dú giữ tổ bằng ba lớp phòng thủ. Lớp thứ nhất là cửa tổ hẹp, nhiều loài làm thành ống keo dính, có ong gác đứng thường trực. Lớp thứ hai là số đông: khi tổ bị động, hàng trăm con ùa ra bám vào tóc, lông mày, chui vào tai mũi và cắn nhẹ bằng hàm. Lớp thứ ba là keo: kiến hay côn trùng nhỏ lọt vào có thể bị trát nhựa dính đến chết.
Với người, những phản ứng này gây khó chịu chứ hiếm khi nguy hiểm. Đó cũng là lý do ong dú hợp làm ong cảnh trong sân nhà có trẻ nhỏ hơn ong mật. Tuy vậy, "không đốt" không có nghĩa là thích bị làm phiền: đàn bị mở nắp liên tục, bị rung lắc sẽ yếu đi, bỏ ăn, có khi bỏ tổ.
Tổ ong dú: bầu tròn thay cho bánh tổ lục giác
Nhìn vào tổ là thấy khác biệt lớn nhất. Ong mật Apis xây những tấm bánh sáp thẳng đứng, mỗi mặt là hàng nghìn ô lục giác đều nhau; cùng một tấm bánh vừa chứa trứng, ấu trùng, vừa chứa mật và phấn. Ong dú thì tách bạch: ở giữa là khu nuôi con gồm những ô nhỏ xếp thành tầng ngang hoặc thành chùm (tuỳ loài), bao quanh là lớp vỏ mỏng gọi là màng bao; phía ngoài là các bầu mật, bầu phấn tròn hoặc hình trứng, to cỡ hạt đậu đến hạt nho, dính vào nhau thành chùm.
Vật liệu xây tổ cũng khác. Ong dú tiết sáp rất ít, nên trộn sáp với nhựa cây thu từ vỏ cây, chồi non thành một chất dẻo màu nâu đen gọi là cerumen. Phần nhựa nguyên chất, dính hơn, được tích thành từng cục ở vách tổ để dùng dần, người nuôi gọi là keo ong. Vì tổ làm bằng vật liệu chứa nhiều nhựa, mùi tổ ong dú thường thơm hăng mùi gỗ, khác hẳn mùi sáp ngọt của thùng ong mật.
Cấu trúc này kéo theo cách lấy mật khác: không quay ly tâm từng cầu như ong mật, mà hút hoặc cắt từng chùm bầu mật. Thùng ong dú hiện đại thường chia tầng để tách khu bầu mật khỏi khu bánh nhộng, giúp lấy mật mà không đụng tới ổ trứng.
Cách nuôi con: đổ đầy một lần rồi đóng ô
Đây là điểm ít người để ý nhưng giải thích được nhiều hành vi của ong dú. Ở ong mật, ong chúa đẻ trứng vào ô trống, ong thợ bón thức ăn cho ấu trùng nhiều lần mỗi ngày rồi mới vít nắp ô. Ở ong dú, ong thợ đổ một hỗn hợp mật, phấn và dịch tiết vào ô mới xây, ong chúa đến đẻ một quả trứng lên trên lớp thức ăn đó, rồi ô được đóng kín ngay. Ấu trùng nở ra, ăn hết phần được cấp sẵn, tự hoá nhộng trong ô kín.
Trình tự đổ thức ăn, đẻ trứng, đóng ô là một chuỗi phối hợp giữa ong chúa và ong thợ, diễn ra liên tục ở rìa khu bánh nhộng. Hệ quả thực tế cho người nuôi: đàn chỉ đẻ được khi có dự trữ mật, phấn. Mùa thiếu hoa, tốc độ xây ô mới chậm hẳn, đàn co lại; mùa hoa nhiều, bánh nhộng lan nhanh. Nhìn khu bánh nhộng là đọc được đàn đang đủ ăn hay đang đói.
Chia đàn: con gái đi trước, mẹ ở lại
Ong mật Apis chia đàn bằng một cuộc ra đi ồ ạt: ong chúa cũ cùng khoảng một nửa đàn bay khỏi tổ, đậu thành búi trên cành cây rồi tìm chỗ mới. Ong dú làm ngược lại và từ từ hơn nhiều. Khi đàn đủ mạnh và tìm được một hốc trống gần đó, ong thợ bắt đầu mang keo, sáp, mật từ tổ mẹ sang chuẩn bị tổ mới trong nhiều ngày, có khi vài tuần. Khi tổ mới tạm ổn, một ong chúa tơ cùng một nhóm ong thợ dọn sang, giao phối với ong đực rồi bắt đầu đẻ. Ong chúa già ở lại tổ cũ.
Vì tổ con phải dựa vào tổ mẹ một thời gian, ong dú thường không lập tổ mới ở quá xa. Đó cũng là lý do người nuôi hay thấy đàn mới mọc gần chỗ có sẵn tổ, và vì sao tách đàn nhân tạo ở ong dú cần đàn mẹ thật khoẻ. Với người mới nuôi vài tổ, lời khuyên của nhiều người đi trước là đừng vội tách: để đàn tự lớn ít nhất một mùa hoa rồi hãy tính.
Mật ong dú: ít, loãng và chua ngọt
Mật ong dú được cất trong bầu sáp trộn nhựa, ong không quạt cho bay hơi nước kỹ như ong mật, nên mật thường loãng hơn, độ ẩm các tài liệu hay ghi ở khoảng 25 đến 35 phần trăm, trong khi mật ong Apis đạt chuẩn thường dưới 20 phần trăm. Độ ẩm cao cùng nấm men tự nhiên làm mật ong dú dễ lên men nhẹ, sinh vị chua thanh, đôi khi sủi bọt. Hương mật còn mang chút mùi nhựa từ vách bầu.
Một đàn ong dú nhỏ cho lượng mật rất khiêm tốn so với thùng ong mật, nên mật ong dú hiếm và được nhiều người gọi là "mật quý". Vì loãng và dễ lên men, mật ong dú cần bảo quản kín, để ngăn mát. Người mua lần đầu thấy mật chua, có bọt, thường tưởng mật hỏng; thực ra đó là đặc tính chung của nhóm mật này, chỉ cần phân biệt với mật để lâu ở chỗ nóng, mở nắp nhiều lần mà có mùi lạ.
Những khác biệt đó có ý nghĩa gì với người nuôi ở Tây Ninh
Hiểu ong dú khác ong mật ở đâu giúp anh chị đặt kỳ vọng đúng ngay từ đầu, nhất là khi định nuôi vài tổ trong vườn nhà ở Trảng Bàng, Gò Dầu hay quanh núi Bà Đen:
- Không cần đồ bảo hộ kín mít như nuôi ong mật, nhưng vẫn nên đội nón, đeo kính khi mở tổ vì ong bám tóc, chui vào mắt.
- Kiến là kẻ thù số một, không phải người. Tổ nhỏ, ong nhỏ, đàn ít con nên một bầy kiến có thể xoá cả tổ trong vài ngày.
- Đặt tổ trong bán kính có hoa gần, vì ong dú nhỏ, bay không xa như ong mật; vườn nhiều cây trái quanh nhà là lợi thế.
- Đừng mong nhiều mật. Ong dú hợp với người thích quan sát, chơi ong, chăm vườn hơn là người tính chuyện thu hoạch lớn.
- Đàn sống lâu nếu ổn định: ong chúa ong dú thường sống lâu hơn ong chúa ong mật, đàn khoẻ có thể giữ ở một chỗ nhiều năm.
Nói gọn, ong dú là ong của vườn nhà: nhỏ, hiền, cần chỗ yên, cần hoa gần và cần người nuôi kiên nhẫn. Những bài kế tiếp trong mục này sẽ đi sâu vào từng phần: tự vệ, các loài thường gặp, bên trong tổ, ong chúa và vòng đời.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có phải là ong mật con không?
Không. Ong dú là một nhóm ong riêng, ong không ngòi thuộc tộc Meliponini, không phải con non của ong mật. Ong thợ ong dú trưởng thành vẫn nhỏ như vậy suốt đời. Hai nhóm là họ hàng cùng họ Apidae nhưng khác nhau từ cách làm tổ, nuôi con đến chia đàn, nên kinh nghiệm nuôi ong mật chỉ dùng lại được một phần.
Vì sao gọi là ong dú?
Chữ "dú" là tên dân gian Nam Bộ, chưa có tài liệu thống nhất về gốc chữ. Nhiều người giải thích theo nghĩa ong ở ẩn, ở kín trong hốc cây, khe tường. Ở nơi khác người ta gọi ong muỗi, ong lỗ, ong khói. Khi tra tài liệu nước ngoài, từ khoá đúng là stingless bee hoặc meliponine.
Ong dú có làm ra sáp như ong mật không?
Có nhưng rất ít. Ong dú tiết sáp từ tuyến trên lưng bụng, rồi trộn với nhựa cây thành cerumen để xây tổ. Vì vậy sáp ong dú không vàng trong như sáp ong mật mà sẫm, dẻo, thơm mùi nhựa. Người nuôi vài tổ hầu như không thu sáp làm sản phẩm.
Nuôi ong dú có cần giấy phép gì không?
Nuôi vài tổ trong vườn nhà như thú chơi thường không cần thủ tục riêng. Nếu sau này anh chị bán mật, đóng gói sản phẩm có nhãn thì sẽ đụng tới quy định an toàn thực phẩm, ghi nhãn hàng hoá; khi đó nên hỏi cơ quan nông nghiệp hoặc y tế địa phương về quy định hiện hành.
Ong dú có sống được ở thành phố không?
Có, nếu quanh nhà có đủ cây ra hoa trong tầm bay ngắn của ong và tổ được che nắng, che mưa, chống kiến tốt. Nhiều người nuôi ong dú ở sân thượng, ban công nhà phố. Khó nhất ở thành phố là mùa ít hoa và khói bụi, thuốc xịt muỗi của hàng xóm.
Một tổ ong dú có bao nhiêu con?
Tuỳ loài và sức đàn. Với các loài nhỏ hay nuôi ở Nam Bộ, tài liệu thường nêu một đàn có từ vài nghìn đến hơn chục nghìn con, ít hơn hẳn một thùng ong mật khoẻ. Con số này không cần đếm; người nuôi đọc sức đàn qua mật độ ong ra vào cửa tổ và độ rộng khu bánh nhộng.