OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú là gì: loài và đời sống đàn

Ong dú ngoài tự nhiên làm tổ ở đâu: hốc cây, khe tường, ống tre

Ong dú tự nhiên chọn hốc kín, khô, ổn định: thân cây rỗng, khe tường, ống tre, hộp điện cũ. Cách nhận ra tổ, ứng xử đúng khi gặp và vì sao không nên đốn cây bắt tổ.

Hollow trunk of an old tamarind tree in a rural Tay Ninh yard with a small dark resin entrance tube protruding from a crack, tiny bees hovering, low angle, soft morning light

Ngoài tự nhiên, ong dú làm tổ trong những hốc kín, khô và ổn định: thân cây rỗng, cành lớn mục ruột, khe đá, khe tường gạch, ống tre làm hàng rào, cột hay hộp điện cũ, ống nước bỏ hoang; một số loài làm tổ dưới đất hoặc trong tổ mối bỏ hoang. Dấu hiệu dễ thấy nhất là một ống keo nhỏ màu đen, nâu nhô ra từ khe hở, có vài con ong nhỏ đứng gác.

Ở các vườn, xóm quanh Trảng Bàng, Gò Dầu hay chân núi Bà Đen, chỉ cần để ý một chút là gặp tổ ong dú tự nhiên. Bài này giúp anh chị biết ong dú chọn chỗ ở theo tiêu chí gì, những nơi hay gặp trong vườn nhà Tây Ninh, cách nhận ra tổ, và nên ứng xử thế nào: để yên, chuyển đi hay giữ làm bạn.

Ong dú chọn chỗ ở theo tiêu chí gì

Kín. Một hốc chỉ có một lối vào nhỏ là điều kiện hàng đầu. Đàn ong dú nhỏ, phòng thủ bằng cửa hẹp; hốc nhiều khe hở thì đàn phải tốn rất nhiều keo bít lại, hoặc bỏ qua.

Khô. Nước thấm vào làm mốc bầu phấn, ướt bánh nhộng. Ong thích hốc ở phía trên mặt đất, thành dày, ít đọng nước. Đàn làm tổ trong đất thì chọn đất cao, thoát nước tốt.

Ổn định nhiệt. Thành gỗ dày, tường gạch, đá giữ nhiệt tốt hơn tấm tôn hay ống nhựa mỏng. Đây là lý do thân cây sống, tường dày là chỗ ong dú ưa nhất.

Vừa kích cỡ. Hốc quá nhỏ không đủ chỗ cho bầu và bánh nhộng, hốc quá to thì khó giữ ấm và khó phòng thủ. Mỗi loài có khoảng kích cỡ hốc ưa thích riêng; nhóm ong nhỏ chấp nhận cả những khe rất hẹp.

Gần nguồn hoa và tổ mẹ. Vì đàn con được lập dần từ tổ mẹ, ong dú thường chọn hốc trong tầm bay ngắn của tổ cũ, nơi cũng có hoa gần. Điều này giải thích vì sao tổ tự nhiên hay mọc thành cụm trong một khu vườn hay một dãy tường.

Những nơi hay gặp tổ ong dú trong vườn và xóm Tây Ninh

Thân cây già có hốc là nơi kinh điển. Trong vườn nhà Tây Ninh, người ta hay gặp ong dú trong thân xoài, me, mít già, cây dầu, cây sao ven đường, gốc cây cao su lâu năm có chỗ mục, những cây có ruột rỗng hoặc vết nứt sâu do sét đánh, do cưa cành cũ. Cửa tổ thường nằm ở vết sẹo cành gãy hay chỗ nứt vỏ.

Tường gạch và công trình cũ cũng là chỗ ong dú ưa. Khe giữa hai viên gạch thiếu vữa, lỗ thông gió bị bít một nửa, khoảng rỗng trong cột gạch, chân tường rào cũ đều có thể thành nhà cho một đàn. Ở khu dân cư, người ta còn gặp ong dú trong hộp điện, hộp đồng hồ nước bỏ không, ống thép làm cột, ống nhựa thoát nước bị bịt một đầu, thậm chí trong khung cửa gỗ, hốc dưới bậc tam cấp.

Ở vùng chân núi Bà Đen và ven các khoảnh rừng còn lại, hốc đá, khe giữa những tảng đá lớn và thân cây rừng già cũng là chỗ ong dú làm tổ. Những đàn ở đó thường ít bị người quấy, và là nguồn ong đực, chúa tơ quan trọng cho các đàn nuôi trong vườn nhà quanh vùng.

Hàng rào tre cũng là một nơi quen thuộc ở vùng quê. Ống tre có đốt kín tự nhiên, khi một đầu bị nứt hoặc có lỗ do côn trùng đục, đàn ong dú có thể dọn vào đó. Một số người nuôi ngày xưa bắt đầu từ chính những ống tre này, sau đó mới chuyển dần sang thùng gỗ. Ngoài vườn, ở bờ đất cao, gò mối bỏ hoang, có loài ong không ngòi làm tổ dưới đất, cửa là một ống keo nhô lên khỏi mặt đất; người ở mỗi vùng gọi tên khác nhau.

Cách nhận ra một tổ ong dú tự nhiên

Tổ ong dú rất kín đáo, người không để ý có thể đi ngang hàng năm mà không biết. Vài bước giúp nhận ra:

  1. Quan sát vào buổi sáng nắng nhẹ, lúc ong đi làm đông nhất; buổi chiều muộn và trời mưa thì gần như không thấy ong ra vào.
  2. Tìm những con ong nhỏ bay ra vào cùng một điểm trên thân cây hoặc tường, thường bay thẳng vào một khe nhỏ chứ không lượn lờ trên hoa.
  3. Nhìn kỹ chỗ đó: thường có một ống hoặc vòng keo màu đen, nâu, có khi hơi bóng, dính tay, nhô ra hoặc viền quanh lỗ.
  4. Đứng gần một chút sẽ thấy vài con ong đứng yên ở miệng lỗ, đầu quay ra ngoài; đó là ong gác.
  5. Nhìn quanh có thể thấy xác kiến bị bọc keo, vệt keo dọc thân cây, hoặc những con ong mang cục phấn vàng ở chân bay về.
  6. Không gõ, không chọc que vào lỗ để thử; chỉ cần quan sát là đủ xác định.

Nếu thấy ong to hơn, có khoang bụng rõ, bay ra vào đông với tiếng vo vo lớn, đó có thể là ong nội tự nhiên có kim đốt; nên giữ khoảng cách và không lại gần.

Gặp tổ ong dú tự nhiên: để yên là lựa chọn đầu tiên

Phần lớn tổ ong dú tự nhiên không gây hại gì cho người. Ong không đốt, bay ngắn, không làm hỏng cây, không phá tường đáng kể; chúng còn góp phần thụ phấn cho vườn cây quanh nhà. Nếu tổ nằm ở thân cây, chân tường, hộp điện bỏ không mà không vướng sinh hoạt, cách tốt nhất là để yên, quan sát và giữ cho đàn khỏi bị phá.

Nếu tổ nằm gần lối đi, chỉ cần vài thay đổi nhỏ: dời chậu cây, đặt một chậu kiểng chắn trước để người qua lại không vô tình chạm vào cửa tổ, nhắc trẻ không chọc que. Với tổ trong hộp điện cũ hay ống nước bỏ không, có thể giữ nguyên, chỉ cần dán một mẩu giấy ghi chú cho người sửa chữa sau này biết bên trong có ong để không đổ nước hay xịt thuốc vào.

Một tổ tự nhiên trong vườn là "lớp học" miễn phí cho cả nhà: trẻ có thể đứng xem ong gác ở cửa, xem ong mang phấn về theo mùa. Nó cũng là nguồn ong đực, chúa tơ cho các đàn nuôi trong vùng, góp phần giữ quần thể ong dú địa phương đa dạng.

Chỉ nên can thiệp khi tổ nằm ở chỗ thật sự gây vướng: trong hộp điện đang dùng, trong khung cửa phải thay, trong cây buộc phải đốn vì nguy hiểm. Khi đó, cách hợp lý là nhờ người có kinh nghiệm chuyển đàn sang thùng, giữ lại bánh nhộng, bầu mật và ong chúa; tự cạy tổ bằng dao, búa thường làm chết đàn.

Vì sao không nên đốn cây, phá tường để bắt tổ

Một thời, người ta tìm tổ ong dú trong rừng, chặt cây, cưa hốc để lấy mật, lấy đàn. Cách làm này để lại hậu quả kép: cây bị đốn, hốc làm tổ biến mất, và phần lớn đàn bị phá chết vì bánh nhộng vỡ, ong chúa bị đè. Một tổ mất đi thì ít, nhưng lặp lại ở nhiều nơi thì số hốc tự nhiên và số đàn hoang trong vùng giảm dần.

Ong dú lập tổ con chậm, đàn mới cần tổ mẹ ở gần; hốc tốt lại hiếm. Vì vậy quần thể ong dú tự nhiên hồi phục chậm hơn nhiều so với ong mật vốn có thể bay đàn đi xa lập tổ mới. Nhiều người nuôi ong dú có trách nhiệm hiện nay tránh bắt đàn từ tự nhiên, thay vào đó nhân đàn từ những đàn đã được nuôi, để quần thể hoang có thời gian ổn định.

Trong vườn nhà cũng vậy. Một gốc xoài già có tổ ong dú bị đốn chỉ vì muốn lấy vài muỗng mật là đổi một thứ có thể sống cùng gia đình nhiều năm lấy một bữa ăn. Người trong nghề khuyên: nếu thật sự muốn nuôi, hãy nhận một đàn đã được nhân trong thùng, còn tổ tự nhiên thì để nó làm việc của nó, thụ phấn cho vườn và giữ nguồn ong cho cả xóm.

Câu chuyện bảo tồn được bàn kỹ hơn ở mục cộng đồng. Ở đây chỉ cần nhớ: muốn có đàn để nuôi thì có nhiều cách khác, còn một hốc cây có ong dú tự nhiên trong vườn là thứ đáng giữ.

Mời ong dú tự đến: thùng bẫy và hốc nhân tạo

Vì ong dú lập tổ con trong tầm bay ngắn của tổ mẹ, một khu vườn đã có tổ tự nhiên gần đó có cơ hội đón đàn mới nếu có sẵn chỗ ở phù hợp. Một số người treo hoặc đặt sẵn những hộp gỗ nhỏ, ống tre khô, có lỗ cửa nhỏ, bên trong quét chút keo ong dú cũ để có mùi quen, gọi là thùng bẫy. Đặt ở chỗ khô, có bóng mát, cao vừa tầm, rồi kiên nhẫn chờ.

Cách này không bảo đảm có kết quả, có thể mất nhiều tháng hoặc không bao giờ có đàn nào dọn vào; nó phụ thuộc vào việc quanh đó có đàn đủ mạnh để lập tổ con hay không. Ưu điểm là không phá tổ nào, và nếu có đàn đến thì đó là đàn đã tự chọn chỗ, thường ổn định. Hốc nhân tạo cũng phải chống kiến như thùng nuôi, vì đàn non mới dọn đến rất yếu.

Ngay cả khi không ai dọn vào, việc giữ vườn có nhiều cây già có hốc, giữ hàng rào tre, giữ những bờ tường cũ không trát kín mọi khe, cũng là cách tạo chỗ ở cho ong dú hoang. Một khu vườn nhiều chỗ ở và nhiều hoa là khu vườn ong dú tự tìm đến.

Khi buộc phải sửa nhà, chặt cây có tổ ong dú

Có những lúc không tránh được: tường phải đập, cây phải chặt vì nghiêng đổ, hộp điện phải thay. Vài điều nên làm để đàn có cơ hội sống:

  • Báo trước cho thợ và người nhà biết chỗ có tổ, tránh đập phá trúng khối tổ khi chưa chuẩn bị.
  • Nhờ người có kinh nghiệm nuôi ong dú đến chuyển đàn trước khi thi công; nhiều người sẵn lòng giúp để có thêm đàn.
  • Nếu cưa cây, cố cưa nguyên đoạn có hốc tổ, giữ đoạn gỗ đứng thẳng như cũ, đặt nơi râm mát, cửa quay hướng cũ.
  • Đặt khúc gỗ hoặc thùng mới gần đúng vị trí cũ vài ngày để ong đi làm tìm về được.
  • Chống kiến ngay từ đầu cho khúc gỗ hay thùng mới, vì đàn vừa bị xáo trộn rất yếu.
  • Tránh làm vào ngày mưa, giữa trưa nắng gắt; sáng sớm hoặc chiều mát là lúc ít ong chết nhất.

Với nhiều gia đình, chính một lần "cứu tổ" như vậy là khởi đầu của thú nuôi ong dú: khúc gỗ có tổ được đặt lên giàn, rồi năm sau thêm một thùng, hai thùng.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú có làm hỏng tường nhà không?

Ong dú không đục gạch, không ăn gỗ. Chúng chỉ dùng khe hở có sẵn và trát keo bít lại. Tổ trong tường thường không làm hỏng kết cấu, nhưng nếu ở gần ổ điện, hộp kỹ thuật thì nên nhờ người chuyển đi để tiện sửa chữa.

Làm sao dụ ong dú đến làm tổ trong vườn?

Trồng nhiều cây ra hoa quanh năm, giữ vườn ít thuốc, và đặt sẵn vài hộp gỗ nhỏ hoặc ống tre khô có lỗ cửa nhỏ, quét chút keo ong dú cũ. Nếu quanh vùng có đàn tự nhiên đủ mạnh, có thể có đàn dọn đến, nhưng thời gian không đoán trước được.

Tổ ong dú trong cây có nên lấy mật không?

Lấy mật từ tổ trong hốc cây gần như luôn phải phá vách, dễ làm vỡ bánh nhộng và làm chết đàn. Lượng mật thu được cũng ít. Với tổ tự nhiên, để đàn sống là có ích hơn cho vườn và cho quần thể ong trong vùng.

Ong dú làm tổ dưới đất có giống ong dú trong cây không?

Đó thường là những loài ong không ngòi khác, có tập tính làm tổ trong đất hoặc trong tổ mối bỏ hoang. Cửa tổ là ống keo nhô lên mặt đất. Chúng vẫn không đốt, nhưng nên tránh nhầm với ong vò vẽ làm tổ đất, loài này đốt rất đau.

Thấy ống keo đen ở khe tường nhưng không thấy ong, tổ còn không?

Có thể đàn đã tàn hoặc dọn đi, cũng có thể đang lúc trời mưa, chiều muộn nên ong không ra. Quan sát lại vào buổi sáng nắng đẹp. Nếu nhiều ngày không thấy ong gác ở miệng lỗ, keo khô nứt, có kiến ra vào, nhiều khả năng tổ đã bỏ trống.

Chuyển tổ ong dú từ tường sang thùng có khó không?

Khá khó với người chưa làm lần nào, vì phải mở rộng khe mà không làm sập bánh nhộng, tìm cách giữ ong chúa và chuyển bầu mật, bầu phấn sang thùng. Nên nhờ người có kinh nghiệm làm hoặc ít nhất có người hướng dẫn trực tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68