OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú là gì: loài và đời sống đàn

Ong dú, ong nội, ong ngoại: phân biệt ba loại ong người Tây Ninh hay gặp

Ong dú không ngòi, ong nội và ong ngoại đều làm mật nhưng khác hẳn về kích cỡ, cách đốt, cách làm tổ và vị mật. Cách phân biệt nhanh khi gặp trong vườn Tây Ninh.

Side by side outdoor scene in a southern Vietnam orchard: a small wooden stingless bee box on a stand and a larger traditional frame beehive box behind, bees flying, morning light

Ong dú là ong không ngòi, nhỏ, không đốt, làm tổ trong hốc kín và đựng mật trong bầu tròn. Ong nội là ong mật châu Á (Apis cerana), ong ngoại là ong mật châu Âu (Apis mellifera, hay gọi ong Ý); hai loại này cùng chi Apis, có kim đốt, xây bánh tổ lục giác thẳng đứng và được nuôi trong thùng có cầu. Ong ngoại to hơn ong nội, cho nhiều mật hơn; ong dú cho ít mật nhất nhưng mật có vị chua ngọt riêng.

Ở Tây Ninh, ba loại ong này có thể cùng bay trong một khu vườn: ong dú từ thùng nhà bên, ong nội từ một hốc cây hay một thùng nuôi nhỏ, ong ngoại từ những trại ong theo mùa hoa. Ngoài ra còn ong ruồi và ong khoái, cũng là ong mật nhưng ít được nuôi. Bài này giúp anh chị phân biệt chúng, hiểu vì sao mật của mỗi loại khác nhau, và vì sao kinh nghiệm nuôi loại này không thể bê nguyên sang loại kia.

Bảng phân biệt nhanh

Những điểm dưới đây giúp nhận ra loại ong khi gặp ngoài vườn hoặc khi được mời mua mật, mua tổ. Kích cỡ là so sánh tương đối, không phải số đo chính xác:

ĐiểmOng dú (ong không ngòi)Ong nội (Apis cerana)Ong ngoại (Apis mellifera)
Kích cỡNhỏ nhất, nhiều loài cỡ con kiến lớnTrung bìnhTo nhất trong ba loại
Màu thường thấyĐen, nâu đen, có loài có mảng vàngNâu xám, khoang bụng sẫm và nhạt xen kẽVàng nâu, khoang bụng vàng rõ hơn
ĐốtKhông đốt, chỉ cắn và bámĐốt, ong thợ để lại kimĐốt, ong thợ để lại kim
Tổ tự nhiênHốc kín, cửa ống keoHốc kín, nhiều bánh tổ song songÍt làm tổ hoang ở Việt Nam, chủ yếu do người nuôi
Nơi chứa mậtBầu tròn bằng sáp trộn nhựaÔ lục giác trên bánh tổÔ lục giác trên bánh tổ
Cách nuôi phổ biếnThùng gỗ nhỏ, vài tổ trong vườnThùng cầu nhỏ, nuôi ở vườn, ven rừngThùng cầu lớn, trại di chuyển theo mùa hoa
MậtRất ít, loãng, chua ngọtVừa phải, ngọt thơmNhiều, đặc, ngọt đậm

Điểm dễ nhớ nhất: thấy ong bám tóc mà không đốt, cửa tổ là ống keo đen, đó là ong dú; thấy ong có khoang bụng rõ, bị đốt sưng, tổ có bánh sáp thẳng đứng, đó là ong mật Apis.

Ong nội: ong mật bản địa của vùng nhiệt đới châu Á

Ong nội là cách người Việt gọi loài ong mật châu Á Apis cerana, loài ong vốn có sẵn trong rừng và vườn Việt Nam từ lâu đời. Ong nội làm tổ trong hốc cây, khe đá, vách nhà, xây nhiều bánh sáp song song. Người nuôi đưa ong nội vào thùng gỗ có cầu, đặt trong vườn nhà hay ven rừng. Ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, nuôi ong nội gắn với nhiều vùng hoa riêng; ở Nam Bộ, ong nội cũng có nhưng không phổ biến bằng ong ngoại trong nghề nuôi lấy mật.

Ong nội có kim đốt, phản ứng nhanh khi bị động, nhưng nhìn chung hiền hơn khi được nuôi ổn định. Đàn ong nội có tập tính bốc bay, bỏ tổ khá dễ khi bị quấy, thiếu ăn hay bị kẻ thù tấn công, khác với ong dú gắn chặt với tổ. Ong nội chịu được nhiều kẻ thù bản địa, kể cả loài ve ký sinh vốn có nguồn gốc từ chính ong nội.

Khi gặp trong vườn Tây Ninh, ong nội thường hút mật cùng chỗ với ong dú, nhưng to hơn rõ, bay nhanh và thẳng hơn. Nếu thấy một hốc cây có ong ra vào đông, thân có khoang bụng, nghe tiếng vo vo lớn, đó nhiều khả năng là ong nội tự nhiên, nên tránh xa, không chọc phá.

Ong ngoại: ong của những trại theo mùa hoa

Ong ngoại là loài ong mật châu Âu Apis mellifera, được đưa vào Việt Nam để nuôi lấy mật vì cho sản lượng cao. Ong ngoại to, khoang bụng vàng, đàn đông, xây bánh sáp lớn trong thùng cầu. Nghề nuôi ong ngoại ở Đông Nam Bộ thường di chuyển theo mùa hoa: những tháng cây cao su ra lá non, rồi hoa cà phê, điều, nhãn, chôm chôm ở các vùng khác nhau. Mật ong mà phần lớn người Việt mua ngoài chợ, nhất là mật đóng chai số lượng lớn, chủ yếu đến từ ong ngoại.

Ong ngoại có kim đốt, đàn đông nên khi bị quấy phản ứng mạnh. Người nuôi phải mặc đồ bảo hộ, dùng bình khói khi mở thùng. Đàn ong ngoại phụ thuộc nhiều vào người nuôi: thùng chuẩn, cầu chuẩn, thay chúa, phòng ve ký sinh, cho ăn bổ sung mùa thiếu hoa. Đó là một nghề với quy trình riêng, khác hẳn thú chơi vài tổ ong dú trong vườn nhà.

Ở Tây Ninh, ong ngoại thường thấy nhiều trong những tháng trại ong đặt thùng ở vườn cao su, vườn cây trái. Chúng có thể bay khá xa để lấy mật, và đôi khi sà xuống chỗ mật rơi khi người nuôi ong dú lấy mật. Bị ong ngoại đốt sưng tay ở vườn nuôi ong dú là chuyện có thể xảy ra, và cũng là lý do lau sạch mật đổ sau khi lấy mật ong dú.

Ong ruồi và ong khoái: hai họ hàng hay bị nhầm

Ngoài ong nội và ong ngoại, Việt Nam còn hai loài ong mật Apis khác thường được gọi bằng tên dân gian. Ong ruồi (Apis florea) là loài ong mật nhỏ nhất, làm một tấm bánh tổ duy nhất lộ thiên, treo trên cành cây thấp hoặc bụi rậm, cỡ lòng bàn tay tới bàn tay xoè. Vì nhỏ, ong ruồi hay bị nhầm với ong dú. Nhưng ong ruồi có kim đốt, có khoang bụng trắng nhạt, và tổ của nó là bánh sáp phơi ngoài trời chứ không giấu trong hốc kín.

Ong khoái (Apis dorsata) ngược lại là loài ong mật to nhất, làm tổ khổng lồ một tấm bánh treo dưới cành cây cao, vách đá. Ong khoái rất dữ khi bị động, nổi tiếng nguy hiểm. Mật ong rừng mà người ta khai thác ở rừng tràm, rừng núi thường là của ong khoái. Ở Tây Ninh, ong khoái gắn với rừng, chân núi, ít khi làm tổ trong vườn nhà.

Gặp tổ ong lộ thiên treo trên cành, dù nhỏ như bàn tay hay to như cái nia, đó đều không phải ong dú. Không chọc phá, không đốt lửa đuổi; nếu tổ ở chỗ gây nguy hiểm, nên nhờ người có kinh nghiệm xử lý.

Vì sao mật ba loại ong khác nhau

Do cách ong làm đặc mật. Ong mật Apis quạt cánh mạnh để làm bay hơi nước trong mật hoa, chỉ niêm ô khi mật đã đặc. Ong dú làm việc này ít hơn và chứa mật trong bầu kín bằng sáp trộn nhựa, nên mật ong dú thường loãng hơn, độ ẩm cao hơn.

Do vật liệu chứa mật. Mật ong Apis nằm trong ô sáp gần như nguyên chất. Mật ong dú tiếp xúc với vách bầu có nhựa cây, nên mang theo chút mùi nhựa, góp phần tạo hương riêng.

Do vi sinh vật tự nhiên. Mật ẩm, giàu đường là môi trường cho nấm men và vi khuẩn có lợi trong tổ hoạt động nhẹ, sinh vị chua thanh ở mật ong dú. Mật ong Apis đặc hơn nên ít lên men hơn.

Do nguồn hoa và tầm bay. Ong dú bay ngắn, lấy hoa ngay quanh vườn; ong ngoại bay xa, thường được trại đặt giữa vùng có một loại hoa chủ đạo như cao su, cà phê. Vì vậy mật ong ngoại hay mang tên một loại cây, còn mật ong dú mang dấu ấn của cả khu vườn.

Do sản lượng. Một đàn ong ngoại khoẻ cho lượng mật lớn hơn nhiều lần một tổ ong dú. Mật ong dú ít, công lấy tỉ mỉ, nên khi ra thị trường thường được coi là mật hiếm. Phần so sánh vị, cách dùng và chọn mật được bàn ở mục mật ong dú.

Kinh nghiệm nuôi ong mật dùng được gì cho ong dú

Người từng nuôi ong nội, ong ngoại chuyển sang ong dú có lợi thế: quen đọc đàn, quen chuyện kiến, biết giá trị của nguồn hoa. Nhưng có vài thói quen phải bỏ. Ong dú không cần bình khói, khói còn làm đàn rối và ám mùi mật. Ong dú không có cầu để nhấc ra soi, mọi thao tác đều trên khối bầu và bánh nhộng dính keo, nên phải chậm, gọn hơn nhiều. Ong dú không bốc bay nguyên đàn như ong nội, nên không cần lo giữ đàn bằng cách cắt cánh chúa hay chặn cửa.

Ngược lại, có những điều ong dú đòi hỏi kỹ hơn: chống kiến khắt khe hơn vì đàn nhỏ, che nắng kỹ hơn vì khả năng làm mát kém, kiên nhẫn hơn vì đàn lớn chậm. Kỳ vọng sản lượng cũng phải hạ xuống: so một thùng ong dú với một thùng ong ngoại là so hai thứ khác nhau hẳn.

Một khác biệt nữa là nhịp làm việc. Thùng ong ngoại cần được mở kiểm tra khá thường xuyên trong mùa, còn thùng ong dú khoẻ có thể để yên nhiều tuần mà không cần đụng tới. Người quen nhịp ong mật hay mở tổ ong dú quá nhiều, vô tình làm đàn chậm lớn.

Người mới hoàn toàn chưa nuôi loại ong nào thì có thể bắt đầu thẳng với ong dú, không cần học qua ong mật. Thậm chí, ở vườn nhà có trẻ nhỏ, sát vách hàng xóm, ong dú là lựa chọn hợp lý hơn nhờ không đốt và bay ngắn.

Mấy lẫn lộn hay gặp khi nghe người khác kể

Trong câu chuyện hằng ngày và trên mạng, tên các loại ong bị dùng khá tuỳ tiện. Vài điểm cần tách bạch để không hiểu nhầm:

  • "Ong mật" trong câu nói thường ngày thường chỉ ong nội, ong ngoại; về sinh học, ong dú cũng làm mật nhưng không thuộc chi ong mật Apis.
  • "Mật ong rừng" thường là mật ong khoái hoặc ong nội tự nhiên, không phải mật ong dú, dù ong dú cũng sống trong rừng.
  • "Ong vò vẽ", "ong bắp cày" không phải ong làm mật; chúng là ong săn mồi, có thể bắt cả ong dú.
  • "Ong đất" ở mỗi vùng chỉ một loài khác nhau: có nơi chỉ ong dú làm tổ dưới đất, có nơi chỉ ong vò vẽ đất rất dữ. Hỏi rõ trước khi lại gần.
  • "Ong dú giống Tây Ninh" là cách gọi theo nơi nuôi, không phải một loài riêng; giống như "ong ngoại Đồng Nai" không phải loài khác ong ngoại nơi khác.

Gọi đúng tên giúp hỏi đúng người, tìm đúng tài liệu. Khi đọc một mẹo chăm ong trên mạng, việc đầu tiên là xem người viết đang nói về loại ong nào.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú có phải ong nội không?

Không. Ong nội là ong mật châu Á Apis cerana, có kim đốt và xây bánh tổ lục giác. Ong dú là ong không ngòi thuộc tộc Meliponini, không đốt, đựng mật trong bầu tròn. Hai loại cùng họ ong nhưng khác chi, khác cả cách sống lẫn cách nuôi.

Mật ong dú có quý hơn mật ong ngoại không?

Mật ong dú hiếm hơn vì mỗi tổ cho ít, công lấy tỉ mỉ, và có vị chua ngọt riêng nên nhiều người gọi là mật quý. Nhưng hiếm không có nghĩa là bổ hơn theo kiểu chữa bệnh. Mỗi loại mật có đặc điểm riêng; chọn loại nào tuỳ khẩu vị và mục đích dùng.

Nuôi ong dú cạnh trại ong ngoại có sao không?

Có thể nuôi, nhưng mùa thiếu hoa ong ngoại đông đàn có thể tranh nguồn hoa và sà vào chỗ mật rơi quanh thùng ong dú. Nên giữ thùng ong dú kín, lau sạch mật đổ, thu nhỏ cửa khi đàn yếu. Nguồn hoa sát quanh vườn vẫn là lợi thế của ong dú.

Thấy tổ ong treo trên cành cây trong vườn thì là ong gì?

Tổ một tấm bánh lộ thiên treo trên cành thấp, cỡ bàn tay, thường là ong ruồi; tổ rất to treo trên cành cao là ong khoái. Cả hai đều là ong mật có kim đốt, không phải ong dú. Không chọc phá; nhờ người có kinh nghiệm nếu tổ ở chỗ nguy hiểm.

Ong dú có bay xa như ong ngoại không?

Không. Ong dú nhỏ nên tầm bay ngắn, phần lớn hoạt động trong vài trăm mét quanh tổ. Ong ngoại bay xa hơn nhiều. Vì vậy với ong dú, cây ra hoa ngay trong vườn và xóm quan trọng hơn những cánh rừng hoa ở xa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68