OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong dú là gì: loài và đời sống đàn

Vòng đời một con ong dú: từ trứng trong ô sáp tới ong thợ đi lấy mật

Ong dú đi qua trứng, ấu trùng, nhộng trong ô kín chừng một tháng rưỡi đến hai tháng, rồi làm việc trong tổ trước khi đi lấy mật. Từng chặng và ý nghĩa với người nuôi.

Close-up of a stingless bee brood comb with some cells opened, pale pupae and a freshly emerged grey bee crawling out, warm natural light, Vietnamese home garden hive

Một con ong dú thợ đi qua bốn chặng: trứng, ấu trùng, nhộng và ong trưởng thành. Ba chặng đầu diễn ra trong một ô kín được đổ sẵn thức ăn, thường kéo dài khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng tuỳ loài và nhiệt độ. Ra khỏi ô, ong làm việc trong tổ vài tuần rồi mới ra ngoài lấy mật, phấn, nhựa; tổng đời ong thợ trưởng thành thường chỉ vài tuần đến hơn một tháng.

Hiểu vòng đời giúp người nuôi biết đàn của mình "chạy chậm" thế nào: một sai lầm hôm nay, như làm vỡ khu bánh nhộng hay để đàn đói, phải hai tháng sau mới lộ rõ khi lớp ong lẽ ra phải nở bị thiếu. Bài này đi qua từng chặng, giải thích điều gì diễn ra trong ô kín và điều đó có ý nghĩa gì với việc chăm vài tổ ở vườn Tây Ninh.

Chặng đầu: một ô, một bữa ăn, một quả trứng

Mọi thứ bắt đầu ở rìa khu bánh nhộng, nơi ong thợ trẻ xây những ô mới bằng sáp trộn nhựa. Khi ô đã xong, vài ong thợ lần lượt chui đầu vào, nhả vào đó một hỗn hợp lỏng gồm mật, phấn và chất tiết của cơ thể, gần đầy ô. Ong chúa đến, kiểm tra, rồi đẻ một quả trứng nhỏ, thon dài lên mặt lớp thức ăn. Ngay sau đó, ong thợ khép miệng ô lại. Từ giây phút này, ô kín hoàn toàn, không ai mở ra cho tới khi con ong bên trong tự cắn nắp chui ra.

Trình tự này diễn ra rất nhanh và có tổ chức, các nhà nghiên cứu ong không ngòi coi đây là một trong những hành vi đặc trưng nhất của nhóm. Điểm mấu chốt là con ong tương lai chỉ được nhận đúng một bữa ăn, phát một lần. Nếu lúc đổ thức ăn mà đàn thiếu phấn, thiếu mật, ô sẽ ít thức ăn hơn hoặc ong thợ không xây ô mới nữa. Không có chuyện bù thêm sau.

Trứng ong dú nở sau vài ngày. Trong suốt thời gian đó, nó nằm trên lớp thức ăn trong ô tối, ở nhiệt độ và độ ẩm do cả đàn giữ cho khu bánh nhộng. Vì vậy, thùng bị nắng chiếu thẳng hay bị nước mưa lọt vào ảnh hưởng tới đúng những ô mới nhất này trước tiên.

Ấu trùng: ăn hết phần được giao rồi kéo kén

Trứng nở thành ấu trùng màu trắng, không chân, không mắt, chỉ làm một việc là ăn. Nó ăn dần lớp thức ăn trong ô, lớn lên, lột xác vài lần. Khi phần ăn đã hết, ấu trùng đạt kích cỡ cuối và chuyển sang giai đoạn chuẩn bị hoá nhộng. Nó nhả tơ dệt một lớp kén mỏng lót quanh vách ô, rồi nằm im.

Cách nuôi một lần này có hệ quả rõ ràng với kích cỡ ong. Ô được đổ nhiều thức ăn cho ra con ong lớn hơn; ô thiếu thức ăn cho ra con nhỏ hơn. Ô nuôi chúa to hơn hẳn và nhiều thức ăn hơn, vì thế mà con ở trong đó lớn thành chúa. Người nuôi đôi khi thấy trong cùng một đàn có ong thợ nhỏ, to khác nhau theo mùa; đó là dấu vết của những tháng đàn đủ ăn hay đói.

Kén của ong dú cũng là lý do khu bánh nhộng cũ đổi màu và đổi hình. Sau khi ong non chui ra, ong thợ thường gỡ bỏ phần vách sáp của ô cũ để tái sử dụng, còn lớp kén mỏng có khi bị bỏ lại hoặc dọn ra bãi rác. Ở ong dú, ô nuôi con thường chỉ dùng một lần rồi phá đi xây lại, khác với ong mật dùng một ô lục giác nhiều lứa.

Dòng thời gian một con ong dú thợ

Các mốc dưới đây là khoảng thường được mô tả cho những loài ong dú nhỏ ở vùng nhiệt đới. Con số cụ thể thay đổi theo loài, nhiệt độ trong tổ và sức đàn, nên chỉ dùng để hình dung trình tự, không dùng làm lịch chính xác:

ChặngDiễn ra ở đâuThời gian thường gặpĐiều đáng chú ý
TrứngTrên lớp thức ăn trong ô vừa đóngVài ngàyÔ mới nhất, nhạy cảm nhất với nóng, lạnh, ẩm
Ấu trùngTrong ô kín, ăn phần thức ăn có sẵnKhoảng hai tuần hoặc hơnLượng thức ăn quyết định kích cỡ con ong
Tiền nhộng và nhộngTrong kén mỏng trong ôKhoảng ba đến bốn tuầnOng thợ gỡ bớt sáp phía ngoài ô, ô sáng màu dần
Ong mới nởCắn nắp ô chui ra, ở trong tổVài ngày để thân cứng, sẫm màuMàu xám nhạt, đi chậm, chưa bay
Ong làm việc trong tổKhu bánh nhộng, kho bầuVài tuầnXây ô, đổ thức ăn, chế biến mật, gác cửa
Ong đi làmNgoài vườn trong bán kính bayThường một đến vài tuần cuối đờiChết ngoài trời là chủ yếu

Cộng lại, từ ngày trứng được đẻ tới ngày con ong ấy bay ra lấy mật thường mất hơn hai tháng. Đây là con số quan trọng nhất của bài: mọi thay đổi anh chị tác động vào đàn hôm nay cần khoảng thời gian đó để hiện ra ở cửa tổ.

Nhộng và ngày ra ô

Trong kén, ấu trùng biến đổi thành nhộng: hình dạng con ong dần hiện ra, ban đầu trắng muốt, rồi mắt chuyển màu trước, sau đó tới thân. Chặng nhộng là chặng dài nhất. Trong thời gian này, ong thợ làm một việc nhìn thì lạ: gỡ dần lớp sáp phía ngoài các ô đang chứa nhộng, để lại lớp kén mỏng màu nhạt. Nhờ vậy, người nuôi mở tổ phân biệt được bằng mắt: vùng ô sẫm màu là ô mới có trứng, ấu trùng; vùng ô nhạt màu, thô ráp là nhộng sắp nở.

Đến ngày, con ong non cắn thủng nắp kén và bò ra. Nó còn mềm, thân xám nhạt, cánh chưa cứng hẳn. Trong vài ngày đầu, ong non chủ yếu đứng yên, ăn mật và phấn từ kho, để lớp vỏ ngoài cứng và sẫm lại. Nếu anh chị mở tổ đúng lúc nhiều ô đang nở, sẽ thấy những con ong màu tro chậm chạp bò quanh khu bánh nhộng, rất dễ bị đè chết khi đặt nắp lại.

Vì khu bánh nhộng sắp nở đã mỏng vách, nó cũng dễ vỡ nhất. Một cú nghiêng mạnh, một lần tách tầng thô tay có thể làm sập cả mảng ô đang chứa nhộng sắp ra. Đó là một lứa ong mất trắng.

Từ ong nhà tới ong đi làm

Ong non bắt đầu đời làm việc ở trong tổ. Chúng tiết sáp, tham gia xây ô mới, đổ thức ăn vào ô, chăm ong chúa. Lớn thêm, chúng chuyển sang nhận mật từ ong đi làm, làm đặc mật, cất vào bầu, dọn rác, xử lý keo. Một phần trong số đó ra đứng ở cửa làm ong gác. Cuối cùng, ong bắt đầu những chuyến bay định hướng ngắn quanh cửa tổ, ghi nhớ vị trí, rồi chính thức đi lấy hoa, nhựa, nước.

Ong dú nhỏ nên tầm bay ngắn. Tài liệu về các loài nhỏ thường nêu ong đi làm phần lớn trong vòng vài trăm mét quanh tổ. Vì thế, mỗi lần đàn chuyển sang mùa có hoa gần, số ong đi làm hiệu quả tăng lên rõ; còn khi hoa chỉ có ở xa, ong tốn nhiều sức hơn và chết sớm hơn.

Đời ong đi làm ngắn và nhiều rủi ro: chim bắt, nhện giăng, mưa giông, thuốc phun. Chính ở chặng cuối này đàn mất ong nhiều nhất. Một đàn khoẻ là đàn mà tốc độ ra ô của ong non luôn đủ bù tốc độ chết của ong đi làm.

Nắng, mưa Tây Ninh và tốc độ lớn của đàn

Ong dú không tự sưởi ấm hay làm mát tổ giỏi như ong mật. Đàn ong mật có thể rung cơ ngực để toả nhiệt, quạt cánh để làm mát, giữ khu nuôi con ở mức khá ổn định. Ong dú cũng có cách điều hoà, chủ yếu nhờ màng bao nhiều lớp, cửa hẹp và vị trí tổ kín, nhưng khả năng ấy hạn chế hơn. Vì vậy, nhiệt độ bên ngoài ảnh hưởng trực tiếp tới tốc độ phát triển của ấu trùng, nhộng.

Ở Tây Ninh, điều này hiện ra theo mùa. Những tháng khô, ấm và nhiều hoa, ô mới được xây liên tục, lứa ong nối nhau ra ô đều đặn, đàn lớn nhanh thấy rõ. Những đợt mưa dầm kéo dài, trời âm u nhiều ngày, nhiệt độ trong thùng mỏng hạ xuống, ong ít ra ngoài, kho thức ăn vơi dần; ong chúa đẻ chậm lại, lứa đang nằm trong ô cũng lớn chậm hơn. Ngược lại, giữa trưa mùa khô, thùng phơi nắng trực tiếp có thể nóng tới mức làm hỏng cả ô nhộng, chảy mềm sáp, ong phải bỏ dở việc để quạt cửa.

Người nuôi không điều khiển được thời tiết, nhưng điều khiển được chỗ đặt thùng và độ dày vách. Thùng gỗ dày, có mái che riêng, đặt dưới tán cây thưa giúp đàn đi qua cả nắng gắt lẫn mưa dầm với ít gián đoạn nhất trong vòng đời các lứa ong. Một đàn ít bị gián đoạn là đàn lớn đều, không phải chạy theo bù hụt.

Hiểu vòng đời, người nuôi nên làm gì khác

Vòng đời dài và chạy chậm của ong dú dẫn tới mấy nguyên tắc thực tế, nhất là với người mới nuôi vài tổ ở nhà:

  • Kiên nhẫn với đàn mới. Một đàn vừa nhận về hoặc vừa chuyển thùng cần ít nhất hai tháng để thay thế lớp ong cũ bằng lớp sinh ra ở nhà mới. Trước đó, đàn yếu đi chút là bình thường.
  • Bảo vệ ô mới hơn mọi thứ. Che nắng, che mưa đúng lúc là giữ cho những ô vừa có trứng được sống. Ô mới nhất nằm ở rìa trên, rìa ngoài khu bánh nhộng.
  • Đọc đàn bằng hai mốc thời gian. Hôm nay ít ong ra vào có thể do chuyện của hai tháng trước, ví dụ một đợt đói hay một lần mở tổ làm vỡ bánh nhộng.
  • Lấy mật nhẹ tay vào mùa đàn đang nuôi nhiều ô. Lấy cạn bầu mật lúc đàn đang đổ thức ăn cho nhiều ô mới là cắt bữa ăn của thế hệ kế tiếp.
  • Không vội tách đàn. Đàn con cần lớp ong nối tiếp liên tục; tách khi đàn mẹ chưa đủ dày, cả hai cùng hụt ong trong hai tháng sau đó.

Nói cách khác, người nuôi ong dú làm việc với một độ trễ. Ghi chép ngày tháng những gì mình đã làm với đàn giúp nối được nguyên nhân hôm nay với kết quả hai tháng sau. Không có ghi chép, người ta thường đổ lỗi cho thứ vừa xảy ra gần nhất, trong khi nguyên nhân thật đã nằm từ mùa trước.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú bao lâu thì nở?

Từ khi trứng được đẻ trong ô tới khi con ong chui ra thường mất khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng với các loài nhỏ ở vùng nhiệt đới. Thời gian thay đổi theo loài và nhiệt độ trong tổ; mùa nóng ổn định thường nhanh hơn mùa mưa lạnh kéo dài.

Ấu trùng ong dú có được ong thợ cho ăn hằng ngày không?

Không. Đây là khác biệt lớn với ong mật. Ong dú đổ đầy thức ăn vào ô trước khi ong chúa đẻ trứng, sau đó đóng kín ô. Ấu trùng tự ăn phần có sẵn cho tới khi hoá nhộng, không ai mở ô ra cho ăn thêm.

Vì sao khu bánh nhộng ong dú có chỗ màu sẫm, chỗ màu nhạt?

Vùng sẫm là ô mới, còn nguyên lớp sáp trộn nhựa, bên trong là trứng hoặc ấu trùng. Vùng nhạt là ô đang chứa nhộng, ong thợ đã gỡ bớt sáp bên ngoài, chỉ còn lớp kén mỏng. Nhìn tỉ lệ hai vùng giúp đoán đàn đang đẻ mạnh hay chậm.

Ô nuôi con ong dú có dùng lại được không?

Thường không. Sau khi ong non ra, ong thợ phá phần sáp của ô cũ để lấy vật liệu xây ô mới ở chỗ khác. Vì vậy khu bánh nhộng ong dú liên tục được xây mới ở một phía và phá dần ở phía còn lại.

Ong dú mới nở có bay ngay được không?

Chưa. Ong mới ra ô có thân mềm, màu xám nhạt, cần vài ngày để lớp vỏ cứng lại. Sau đó nó làm việc trong tổ vài tuần rồi mới tập bay định hướng quanh cửa và chính thức đi lấy hoa.

Đàn ong dú ngừng đẻ thì bao lâu sau mới thấy đàn yếu?

Vài tuần đầu cửa tổ vẫn có vẻ bình thường vì ong đi làm hiện tại vẫn còn. Đàn thường hụt rõ sau khoảng một đến hai tháng, khi lớp ong lẽ ra phải ra ô bị thiếu. Đó là lý do nên mở tổ xem khu bánh nhộng định kỳ thay vì chỉ nhìn cửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68