Tây Ninh ít khi chịu bão đổ bộ trực tiếp như các tỉnh ven biển miền Trung, nhưng giông lốc mạnh vào đầu và giữa mùa mưa có thể làm tốc mái che, đổ chân đế, gãy cành, đổ cây đè lên tổ ong dú. Cách giữ tổ là làm chân đế chắc, buộc thùng vào chân đế, đè hoặc buộc mái che, cắt tỉa cành khô và cây yếu quanh tổ trước mùa mưa, và khi có báo giông thì kiểm tra lại các mối buộc. Nếu tổ đã đổ, dựng lại ngay, giữ đúng chiều, đặt lại đúng chỗ cũ và che chắn kỹ, đàn thường vẫn cứu được.
Bài này dành cho người nuôi vài tổ trong vườn nhà, đi từ việc chuẩn bị trước mùa giông, việc làm khi trời sắp giông, tới cách xử lý một tổ bị đổ, bị ướt và những điều thường bị bỏ qua sau cơn giông.
Giông lốc ở Tây Ninh: rủi ro thật với tổ ong dú
Mùa mưa ở Tây Ninh thường mở đầu bằng những cơn giông chiều: trời oi, mây đen kéo tới nhanh, gió giật mạnh trong một khoảng ngắn rồi mưa lớn. Những cơn gió giật này đủ sức làm tốc mái tôn, đổ hàng rào, gãy cành cây ăn trái, thậm chí làm đổ cây yếu rễ. Một tổ ong dú đặt trên chân đế nhẹ, mái che không buộc, là thứ rất dễ bị gió quật.
Thiệt hại có thể đến theo nhiều cách. Mái che bay đi, để tổ chịu mưa xối. Chân đế nghiêng, đổ, thùng rơi xuống đất, nắp bật ra, bánh nhộng vỡ, mật chảy. Cành cây gãy rơi trúng thùng. Cây đổ đè bẹp cả tổ. Nước ngập ở chỗ trũng sau mưa lớn làm ngấm vào đáy thùng.
Phần lớn những thiệt hại này phòng được với chi phí rất thấp nếu làm từ trước mùa mưa. Điều đáng sợ không phải cơn giông, mà là bị cơn giông bắt gặp lúc chưa chuẩn bị gì.
Trước mùa mưa: chuẩn bị một lần cho cả mùa
Cuối mùa khô, trước những cơn giông đầu tiên, là lúc tốt nhất để rà soát tổ. Làm một lần kỹ thì cả mùa yên tâm hơn.
- Kiểm tra chân đế: lắc thử xem có lung lay không; chân đế gỗ thì xem phần chạm đất có mục không; chân đế một trụ thì xem chỗ chôn có chắc không. Gia cố hoặc thay cái yếu.
- Buộc thùng vào chân đế: dùng dây đai, dây kẽm bọc nhựa hoặc dây thừng, buộc vòng qua thùng và mặt đỡ, sao cho thùng không thể trượt hay lật khi gió.
- Cố định mái che: buộc mái vào chân đế, hoặc đè bằng vật nặng chắc chắn như gạch, đá, đặt ở chỗ không rơi trúng thùng nếu xô lệch.
- Cắt tỉa cành khô, cành mọc vươn trên tổ, cành sâu mục ở các cây quanh tổ; xem có cây nào yếu rễ, nghiêng về phía tổ không.
- Xem chỗ đặt có trũng, đọng nước sau mưa lớn không; nếu có, nâng chân đế hoặc dời tổ lên chỗ cao.
- Kiểm tra lại nắp thùng, khe tầng: nắp đậy khít, tầng ghép chắc; có thể buộc thêm một vòng dây quanh các tầng để không bị tách khi đổ.
Việc buộc thùng và mái che còn có lợi ích phụ: chống được chó mèo, trẻ con va phải làm đổ tổ, và làm khó những kẻ muốn lấy trộm tổ.
Chọn chỗ đặt tổ để bớt lo giông gió
Không đặt dưới cây lớn có cành khô, cây yếu rễ. Bóng mát của cây lớn rất quý vào mùa khô, nhưng chọn cây khoẻ, cành chắc. Tránh đặt dưới cây đã có cành mục, cây mọc nghiêng, cây có rễ lộ ra vì xói lở.
Có vật chắn gió phía hướng gió mạnh. Một bức tường, một hàng cây, một dãy chuồng trại ở phía gió thường thổi tới giúp tổ đỡ gió giật trực diện. Không cần chắn sát, chỉ cần có vật cản ở một khoảng.
Tránh chỗ trống trải hoàn toàn. Một góc vườn trống trải, không có gì che chắn là chỗ gió mạnh nhất. Nếu buộc phải đặt ở đó, chân đế và dây buộc phải chắc hơn hẳn.
Tránh chỗ trũng. Mưa lớn sau giông có thể làm nước đọng nhanh. Chỗ cao ráo luôn an toàn hơn, cả về gió, nước lẫn ẩm.
Không treo tổ ở chỗ đung đưa nhiều. Tổ treo dưới cành cây hay mái hiên sẽ đung đưa mạnh khi gió, có thể va đập, rơi. Nếu treo, buộc thêm dây néo để giữ tổ ít đung đưa.
Khi có báo giông: kiểm tra nhanh trong vài phút
Thấy trời kéo mây đen, gió bắt đầu thổi mạnh, hoặc có tin báo giông trong ngày, người nuôi có thể ra kiểm tra nhanh trong vài phút trước khi mưa xuống. Không cần làm gì phức tạp, chỉ cần nhìn và siết lại những gì đã làm từ trước.
Kiểm tra dây buộc thùng và mái còn chắc không, vật đè mái còn ở đúng chỗ không. Dọn những thứ có thể bị gió thổi bay vào tổ như tấm tôn rời, chậu nhựa, ván cũ. Nếu có tổ đặt tạm trên chân đế yếu, như đàn mới nhận về, mang tạm vào chỗ có mái che chắc chắn như hiên nhà, nhà kho, đặt trên một giá có chén chống kiến.
Không mở tổ, không cố che thêm bạt quá sát lúc trời đã nổi gió, vì bạt có thể thành cánh buồm kéo cả tổ đổ theo. An toàn của người cũng quan trọng: khi đã có sấm sét, gió giật mạnh, đừng ra vườn đứng dưới cây để sửa tổ.
Tổ đã bị đổ: cứu thế nào
Thấy tổ bị đổ sau cơn giông, hãy làm ngay khi trời đã an toàn. Đàn ong dú rơi xuống thường vẫn còn sống, nhưng tổ vỡ, ướt, mở toang sẽ thu hút kiến và ruồi rất nhanh.
- Dựng thùng lại đúng chiều, nhẹ nhàng, không lắc. Nếu nắp bật ra, đậy lại ngay; nếu các tầng tách ra, ghép lại theo đúng thứ tự cũ.
- Nếu bánh nhộng, bầu bị vỡ, tràn ra ngoài, gom lại những phần còn nguyên đặt vào trong thùng ở gần vị trí cũ; phần nát, dính đất thì bỏ vào hộp kín mang đi.
- Lau khô mặt ngoài thùng, thấm nước đọng trong đáy nếu có, lau sạch mật dính ngoài thùng và quanh chỗ đổ.
- Đặt thùng lại đúng chỗ cũ, đúng hướng cửa cũ, để ong đi làm về tìm được tổ. Nếu chân đế hỏng, làm tạm một chân đế chắc ở đúng chỗ đó, có chén chống kiến.
- Dán kín khe, chỉ chừa cửa tổ; đặt bẫy giấm gần tổ vì tổ vỡ rất dễ bị ruồi.
- Trong những ngày sau, quan sát cửa tổ, kiểm tra kiến và ruồi kỹ hơn thường lệ; không lấy mật, không mở tổ nếu không cần.
Nếu thấy ong chúa lẫn trong phần vỡ, đặt nhẹ nhàng vào giữa khu nhộng còn lại. Chúa đã đẻ của ong dú không bay được, nên nếu bị rơi ra ngoài mà không được đặt lại, đàn sẽ mất chúa.
Mái tốc, tổ bị mưa xối: xử lý ướt
Trường hợp thường gặp hơn đổ tổ là mái che bị tốc, tổ chịu mưa xối trong cả cơn giông. Nước có thể ngấm vào qua khe nắp, khe tầng, đọng ở đáy thùng. Sau cơn giông, việc đầu tiên là làm lại mái che ngay, buộc chắc hơn lần trước.
Nhìn mặt thùng, khe nắp: nếu chỉ ướt mặt ngoài, lau khô và để thùng khô tự nhiên trong bóng râm. Nếu nghi nước đã vào trong, nghiêng nhẹ thùng về phía cửa để nước chảy ra, hoặc chờ một buổi khô ráo mở nắp kiểm tra đáy, thấm nước đọng.
Những tuần sau một trận ướt như vậy, theo dõi dấu hiệu ẩm mốc: mùi mốc ở khe nắp, ong kéo vụn xám ra cửa. Đàn khoẻ thường tự xử lý được, nhưng nếu mốc lan vào bầu phấn thì cần gỡ bớt phần hỏng. Các bài về mùa mưa trong chuyên mục chăm đàn theo mùa có hướng dẫn chi tiết.
Sau cơn giông: những điều hay bị bỏ qua
Sau giông, người ta thường dọn cành gãy, sửa mái nhà, và quên mất vài điều nhỏ quanh tổ ong mà về sau gây phiền.
- Cành, lá gãy rơi xuống có thể bắc cầu qua chén chống kiến hoặc tựa vào thùng; kiến sẽ tận dụng ngay.
- Chén chống kiến bị mưa làm tràn, dầu trôi đi, chỉ còn nước, hoặc bị đất cát bắn vào.
- Chân đế bị nước làm lún, nghiêng nhẹ; thùng nghiêng sai hướng làm nước đọng ở đáy.
- Dây buộc bị lỏng sau khi chịu lực, cần siết lại trước cơn giông tiếp theo.
- Mái che bị xô lệch một chút, không còn che phía hướng mưa tạt hay nắng chiều.
- Cây quanh tổ bị nghiêng sau giông, có thể đổ trong cơn kế tiếp.
Một vòng đi kiểm tra trong ngày hôm sau, với danh sách này trong đầu, mất vài phút mà tránh được nhiều rắc rối trong những tuần sau.
Đàn trong hốc cây tự nhiên khi cây bị đổ
Đôi khi, sau một cơn giông, cây đổ trong vườn hoặc ven đường để lộ ra một đàn ong dú sống trong hốc thân cây. Đây là tình huống người yêu ong có thể giúp. Nếu khúc cây có tổ còn nguyên, nhẹ nhàng cưa lấy đoạn có tổ, giữ đúng chiều đứng như lúc cây còn đứng, đặt lên một chân đế có chén chống kiến ở gần chỗ cũ, có mái che.
Bịt kín những chỗ hở trên khúc gỗ bằng băng keo vải hay miếng gỗ, chỉ chừa cửa tổ cũ. Để đàn ổn định nhiều tuần trước khi tính tới chuyện chuyển sang thùng. Đàn trong khúc gỗ có thể sống lâu như vậy, không nhất thiết phải chuyển.
Nếu cây đổ thuộc đất của người khác, hỏi chủ trước khi lấy. Nếu không thể giữ được đàn, báo cho người quen trong hội ong dú gần đó để họ tới giúp. Cứu một đàn tự nhiên sau giông là việc tốt cho cả cộng đồng ong dú quanh vùng.
Tổ trên ban công, sân thượng nhà phố khi có giông
Ở nhà phố, tổ ong dú đặt trên ban công, sân thượng lại chịu gió mạnh hơn trong vườn, vì ở trên cao và không có cây che chắn. Gió giật có thể lật thùng khỏi kệ, thổi bay mái che bằng tấm nhựa nhẹ, và một thùng rơi từ tầng cao xuống không chỉ mất đàn mà còn nguy hiểm cho người bên dưới.
Vì vậy, với tổ trên cao, buộc thùng vào kệ, bắt vít kệ vào tường hoặc sàn chắc chắn, và làm mái che bằng vật liệu đủ nặng, bắt chặt, là việc bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn. Đặt tổ ở góc khuất gió của sân thượng, sát tường phía không đón gió, nhưng vẫn có khoảng cách với tường để không thành cầu cho kiến.
Khi có báo giông lớn, có thể tạm mang tổ vào trong phòng có cửa sổ thoáng, đặt trên giá có chén chống kiến, rồi mang ra lại đúng chỗ cũ khi trời yên. Mang ra trước khi trời tối hẳn để ong còn kịp định hướng.
Câu hỏi thường gặp
Tổ ong dú bị đổ có cứu được không?
Thường cứu được nếu xử lý ngay: dựng lại đúng chiều, gom phần bánh nhộng còn nguyên vào thùng, đặt lại đúng chỗ cũ, lau sạch mật, dán kín khe và canh kiến, ruồi kỹ. Nếu chúa bị rơi ra ngoài, đặt nhẹ vào giữa khu nhộng.
Có nên mang tổ ong dú vào nhà khi có giông không?
Với tổ đã có chân đế chắc, dây buộc tốt thì không cần. Với tổ đặt tạm, chân đế yếu, có thể mang vào chỗ có mái chắc như hiên, nhà kho, đặt trên giá có chén chống kiến, rồi mang ra lại đúng chỗ cũ khi trời yên.
Buộc thùng ong dú bằng dây gì cho bền?
Dây đai nhựa, dây kẽm bọc nhựa hoặc dây thừng tổng hợp đều dùng được. Tránh dây dễ mục ngoài nắng mưa. Buộc vòng qua thùng và mặt đỡ, kiểm tra độ chặt mỗi đầu mùa và sau mỗi cơn giông lớn.
Đặt tổ ong dú dưới cây lớn có an toàn mùa giông không?
Được nếu cây khoẻ, cành chắc, rễ tốt. Cần cắt tỉa cành khô, cành mục phía trên tổ trước mùa mưa. Tránh cây mọc nghiêng, cây có rễ lộ hay cây đã có dấu hiệu sâu mục.
Sau giông, ong dú không ra khỏi tổ có sao không?
Ong dú thường ở trong tổ khi trời mưa gió và có thể ít ra vào thêm một thời gian sau đó nếu trời còn ẩm lạnh. Khi trời nắng trở lại mà ong vẫn không ra, nên kiểm tra tổ có bị ướt, bị đổ ngầm hay có kiến không.
Tổ treo dưới mái hiên có cần làm gì khi có giông?
Buộc thêm dây néo để tổ ít đung đưa, kiểm tra móc treo còn chắc, và đảm bảo không có vật gì có thể va vào tổ khi gió mạnh. Nếu tổ treo ở chỗ gió lùa mạnh, cân nhắc chuyển xuống một chân đế vững.