Chân chống kiến là cách đặt mỗi chân đế của tổ ong dú vào một rào chắn kiến không bò qua được: chén nước, chén dầu ăn hoặc một vòng mỡ quanh chân. Chén dầu bền nhất qua mùa khô vì không bay hơi; chén nước rẻ, sạch nhưng phải châm thường xuyên và thay để khỏi có lăng quăng; mỡ tiện ở chỗ không đặt được chén nhưng nhanh bám bụi. Dù chọn cách nào, chén phải có mái che khỏi mưa và không để lá, cành bắc cầu qua.
Bài này đi từ nguyên lý tới cách làm một chân đế chống kiến đơn giản cho người nuôi vài tổ trong vườn nhà, so sánh ưu nhược của nước, dầu, mỡ, và cách giữ cho rào chắn còn tác dụng qua cả mùa khô nắng gắt lẫn mùa mưa dầm ở Tây Ninh.
Nguyên lý: cắt liền mạch mọi đường bò
Kiến đi bằng chân, bám vào bề mặt và đi theo dấu mùi. Chúng không bơi qua được một vòng nước rộng, không bò qua được lớp dầu trơn, và bị dính khi đi vào lớp mỡ đặc. Chân chống kiến dựa trên điều đơn giản đó: biến chân đế thành một hòn đảo mà con đường duy nhất lên tổ phải đi qua một vòng nước, dầu hay mỡ.
Chữ quan trọng là liền mạch. Một rào chắn tốt ở ba chân mà chân thứ tư hở thì cả chân đế vô dụng. Một chén dầu đầy mà có chiếc lá rơi nằm vắt từ mép chén vào chân cột thì kiến đi qua lá như đi trên cầu. Một chân đế có rào chắn hoàn hảo mà cành xoài chạm vào mái thì kiến không cần đi đường chân.
Vì thế, khi thiết kế chân đế, càng ít chân càng dễ giữ. Chân đế một trụ chỉ cần một rào chắn. Chân đế bốn chân cần bốn rào chắn, nhân bốn lần công kiểm tra và bốn lần khả năng hỏng. Nhiều người nuôi ong dú chọn kiểu một trụ, hoặc giá đỡ nhiều tổ chung một vài trụ, cũng vì lý do này.
Nước, dầu hay mỡ: so sánh để chọn
Ba vật liệu thường dùng có ưu nhược khác nhau. Người nuôi ở Tây Ninh hay kết hợp: chén dầu cho chân đế chính, mỡ cho những chỗ không đặt được chén.
| Tiêu chí | Chén nước | Chén dầu ăn | Vòng mỡ quanh chân |
|---|---|---|---|
| Giá, dễ tìm | Rẻ nhất, có sẵn | Dùng dầu ăn cũ đã lọc được | Cần mua mỡ bò hoặc keo bẫy côn trùng |
| Mùa khô | Bay hơi nhanh, phải châm thường | Gần như không bay hơi | Chảy mềm khi nắng gắt |
| Mùa mưa | Tràn, nhưng vẫn là nước | Mưa tràn đẩy dầu ra ngoài nếu không che | Ướt, bám đất cát, mất dính |
| Lăng quăng, muỗi | Có nếu không thay | Không, lớp dầu ngăn | Không |
| Bụi, lá bắc cầu | Có | Có | Bám bụi rất nhanh, phải bôi lại |
| Nguy cơ cho ong | Ong có thể sa xuống uống | Ong sa vào dính dầu | Ong đậu vào bị dính |
Không có lựa chọn hoàn hảo. Điều quan trọng hơn vật liệu là mái che cho chén và lịch kiểm tra đều đặn. Một chén nước được châm đều tốt hơn một chén dầu để mặc cả tháng.
Chén nước: rẻ, sạch, nhưng phải chăm
Chọn chén đủ rộng. Miệng chén phải rộng hơn chân đế khá nhiều để giữa cột và mép chén có một vòng nước đủ rộng. Vòng quá hẹp thì chỉ cần một mảnh rác là thành cầu.
Châm đều trong mùa khô. Giữa mùa khô ở Tây Ninh, chén nước nông có thể cạn chỉ sau vài ngày nắng. Chén sâu hơn giữ lâu hơn. Đặt nhắc việc châm nước cùng lúc với tưới cây trong vườn là cách dễ nhớ.
Thay nước để không có lăng quăng. Nước đọng là chỗ muỗi đẻ trứng. Ở vùng có sốt xuất huyết như Nam Bộ, đây là chuyện sức khoẻ của cả nhà. Thay nước hằng tuần, hoặc nhỏ một lớp dầu ăn mỏng lên mặt nước để lăng quăng không thở được.
Thả vài mẩu que cho ong bám. Ong dú đôi khi xuống uống nước ở chén và bị chết đuối. Một vài mẩu que nổi giúp ong bám lên, nhưng que không được chạm cả mép chén lẫn chân cột, kẻo thành cầu cho kiến.
Chén dầu và vòng mỡ: bền hơn, cần đúng loại
Ưu tiên dầu ăn. Dầu ăn cũ đã lọc sạch cặn là lựa chọn nhiều người nuôi dùng: rẻ, ít mùi, không bay hơi. Tránh dầu hoả, xăng, dầu nhớt thải vì mùi nặng làm ong khó chịu, có thể bám vào gỗ chân đế và thấm vào đất vườn.
Có mái che cho chén dầu. Dầu nhẹ hơn nước. Mưa rơi vào chén, nước chìm xuống đáy, dầu bị đẩy lên và tràn ra ngoài. Sau vài trận mưa, chén chỉ còn nước. Một mái che nhỏ quanh cột, phía trên chén, giữ cho chén khô qua mùa mưa.
Mỡ cho chỗ không đặt được chén. Dây treo, móc treo, chân đế gắn vào tường hay cột nhà không đặt được chén thì bôi một vòng mỡ bò đặc, rộng vài đốt ngón tay. Có người dùng keo bẫy côn trùng loại không mùi.
Bôi mỡ ở chỗ ong không đậu. Vòng mỡ nên ở phần thấp của chân, xa cửa tổ, để ong không đậu nhầm vào. Mỡ bám bụi, lá, xác côn trùng sẽ thành cầu, nên phải lau đi bôi lại định kỳ.
Làm một chân đế một trụ có chén dầu đơn giản
Dưới đây là một cách làm phổ biến, dùng vật liệu dễ kiếm. Kích thước tuỳ thùng và chỗ đặt; điều cần giữ là nguyên lý một trụ, chén rộng, có mái che chén.
- Chọn trụ: một ống sắt, cột bê tông nhỏ hay cọc gỗ chắc, đủ cao để thùng cách đất một khoảng, chôn chắc hoặc đổ chân bê tông để không nghiêng khi gió.
- Làm chén: cắt đáy một can nhựa hay chai to, lồng quanh trụ ở đoạn thấp, bịt kín khe giữa trụ và đáy chén bằng keo silicon hoặc xi măng để dầu không rỉ. Cũng có thể dùng lon, chậu sành có lỗ ở giữa.
- Làm mái che chén: một phễu ngược hoặc tấm nhựa tròn lồng quanh trụ, ngay phía trên chén, để mưa và lá không rơi thẳng vào chén.
- Gắn mặt đỡ thùng ở đầu trụ: một tấm ván hay khung sắt đủ rộng, chắc, có chỗ buộc thùng để không đổ khi gió giật.
- Đổ dầu ăn vào chén tới mức ngập một đoạn quanh trụ, không đầy tới mép để mưa tạt có chỗ chứa.
- Đặt thùng, làm mái che cho thùng, rồi đi một vòng kiểm tra không có gì chạm vào mái, thùng, trụ ngoài con đường qua chén dầu.
Chân đế kiểu này dùng được nhiều năm. Phần cần làm lại thường là mái che chén và lớp keo bịt đáy chén, nên kiểm tra mỗi đầu mùa khô và đầu mùa mưa.
Bảo trì theo mùa: lịch giữ chân chống kiến còn tác dụng
Rào chắn hỏng thường không phải vì làm sai lúc đầu, mà vì không ai giữ. Lịch dưới đây theo hai mùa ở Tây Ninh.
- Đầu mùa khô: vớt rác, lá trong chén; thay dầu đã đục, nhiều cặn; kiểm keo bịt đáy chén; bôi lại vòng mỡ.
- Giữa và cuối mùa khô: châm nước mỗi vài ngày; kiểm mức dầu hằng tuần; để ý vòng mỡ chảy mềm vào trưa nắng.
- Đầu mùa mưa: kiểm mái che chén trước những trận mưa đầu tiên; nhìn xem có nước dưới đáy chén dầu không, nếu có thì rút bớt nước.
- Giữa mùa mưa: phát cỏ quanh trụ mỗi một, hai tuần; gạt lá ướt khỏi mái che chén; lau bùn đất bắn lên vòng mỡ.
- Sau mỗi trận giông: đi kiểm ngay, cành gãy, lá rụng hay làm thành cầu; trụ có nghiêng không.
Gắn việc kiểm chân chống kiến vào cùng vòng quan sát cửa tổ hằng tuần là cách dễ nhất để không quên.
Những lỗi hay gặp khiến chân chống kiến mất tác dụng
Lỗi đầu tiên là chén quá hẹp. Vòng nước, dầu chỉ rộng vài ly quanh trụ thì một sợi cỏ, một xác côn trùng là đủ làm cầu. Chén càng rộng càng ít lo. Lỗi thứ hai là chén không bịt đáy kín quanh trụ, dầu rỉ dần xuống đất, vài tuần sau chén khô mà người nuôi không biết vì nhìn từ trên vẫn thấy ướt.
Lỗi thứ ba là quên những đường khác. Người nuôi chăm chút chén dầu nhưng để thùng sát vách nhà, hay mái che chạm cành cây. Kiến không cần đi qua chén nếu có đường khác. Lỗi thứ tư là đặt dụng cụ, nắp thùng, can nước tựa vào trụ sau khi làm việc, vô tình bắc cầu cho kiến.
Lỗi cuối cùng là chủ quan sau một thời gian dài không thấy kiến. Chính khi rào chắn làm việc tốt, người nuôi dễ lơ là kiểm tra. Kiến thì không lơ là: chúng đi dò quanh tổ mỗi ngày, và chỉ cần một ngày rào chắn hở là đủ.
Giá đỡ nhiều tổ chung trụ: tiện nhưng phải cẩn thận hơn
Người nuôi có từ ba, bốn tổ trở lên đôi khi làm một giá đỡ chung: một khung sắt hay gỗ dài, đặt trên hai hoặc ba trụ, mỗi trụ một chén chống kiến. Cách này tiện: ít trụ phải giữ, dễ làm mái che chung, nhìn gọn trong vườn. Nhưng nó cũng có rủi ro riêng mà người nuôi cần biết trước.
Rủi ro lớn nhất là một chỗ hở làm hỏng cả giá. Nếu một chén cạn, kiến lên được giá thì tất cả các tổ trên đó đều lộ ra. Với chân đế riêng, một chén hỏng chỉ ảnh hưởng một tổ. Vì vậy, giá chung phải được kiểm tra kỹ hơn, và những tổ yếu, mới chia, vừa lấy mật thì nên tách ra chân đế riêng cho tới khi khoẻ.
Rủi ro thứ hai là các tổ đặt quá gần nhau trên giá. Ong của các đàn có thể nhầm cửa, nhất là khi các thùng giống hệt nhau, và đàn yếu dễ bị đàn mạnh bên cạnh vào cướp. Đặt các thùng cách nhau một khoảng, quay cửa theo hướng khác nhau hoặc đánh dấu bằng màu sắc khác nhau quanh cửa giúp ong nhận ra tổ của mình.
Ban công, sân thượng nhà phố: chống kiến kiểu khác
Ở nhà phố, tổ ong dú thường đặt trên ban công, sân thượng, đôi khi treo dưới mái hiên. Ở đây không có đất để chôn trụ, kiến lại đi theo tường, ống nước, dây điện, chậu cây. Chân đế có thể là một kệ sắt nhỏ, mỗi chân đứng trong một chén dầu, đặt cách xa lan can và tường một khoảng để không thành cầu.
Chậu cây trên ban công là chỗ kiến hay làm tổ nhất. Đừng để chậu cây chạm vào kệ đặt tổ ong, cũng đừng đặt chén chống kiến ngay cạnh chậu, vì lá cây có thể rủ xuống chén. Ống thoát nước, dây điện chạy dọc tường gần tổ cũng cần được để ý: kiến dùng chúng như đường cao tốc.
Nếu treo tổ dưới mái hiên, dây treo phải có vòng mỡ hoặc chén dầu nhỏ lồng quanh dây, và thùng không được chạm tường. Với nhà phố, kiểm tra kiến cũng nên làm cả vào buổi tối, vì nhiều loại kiến trong nhà đi kiếm ăn khi trời tối và người đã đi ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng dầu gì cho chén chống kiến tổ ong dú?
Dầu ăn, kể cả dầu ăn cũ đã lọc sạch cặn, là lựa chọn phổ biến vì rẻ, ít mùi và không bay hơi. Tránh dầu hoả, xăng, nhớt thải vì mùi nặng làm ong khó chịu, có thể bám vào chân đế và thấm xuống đất vườn.
Chén nước chống kiến có làm muỗi đẻ không?
Có, nếu nước đứng lâu. Thay nước hằng tuần hoặc nhỏ một lớp dầu ăn mỏng lên mặt nước sẽ ngăn lăng quăng. Ở Nam Bộ, đây là việc cần làm vì sức khoẻ cả nhà, không chỉ vì ong.
Mỡ bò bôi chân đế giữ được bao lâu?
Tuỳ nắng, mưa và bụi. Mỡ bám bụi, lá, xác côn trùng khá nhanh, mùa mưa còn dính bùn đất, nên thường phải lau đi bôi lại định kỳ. Kiểm tra mỗi tuần, thấy bề mặt mỡ đã khô cứng hoặc phủ bụi là lúc làm lại.
Chân đế bốn chân có chống kiến tốt bằng chân một trụ không?
Có thể tốt như nhau nếu cả bốn chân đều có rào chắn tốt. Nhưng bốn chân nghĩa là bốn chỗ phải kiểm tra và bốn khả năng hỏng. Chân một trụ hay giá chung ít trụ dễ giữ hơn cho người nuôi vài tổ.
Ong dú có bị chết trong chén dầu không?
Có thể, nếu ong sa xuống. Chuyện này thường ít vì ong không bị dầu thu hút như nước. Để chén có mái che, không đặt chén ngay dưới cửa tổ, và đặt chậu nước uống riêng có chỗ đậu trong vườn sẽ giảm ong sa vào chén.
Treo tổ ong dú bằng dây thì chống kiến thế nào?
Bôi một vòng mỡ đặc quanh dây treo ở đoạn trên, hoặc luồn dây qua một nắp chai có chứa dầu, lồng như một chiếc chén nhỏ. Kiểm tra thường xuyên vì dây treo dễ chạm cành lá, và không để cành nào chạm vào thùng.