Ruồi đẻ trứng trong tổ ong dú thường là những con ruồi rất nhỏ, chạy nhanh trên mặt thùng, hay gọi là ruồi phorid. Dấu hiệu là thấy chúng lảng vảng quanh khe thùng, cửa tổ, rồi trong tổ có mùi hôi thối khác hẳn mùi chua của mật, bầu phấn nhão, có giòi nhỏ bò lúc nhúc. Cách cứu là mở tổ sớm vào ngày khô ráo, gỡ hết bầu phấn, bầu mật và phần nhộng có giòi, lau khô, đóng kín mọi khe và đặt bẫy giấm ngoài tổ; đàn càng mạnh càng dễ cứu.
Ruồi đẻ trứng là một trong những thiên địch đáng sợ nhất của ong dú nuôi, nhất là ở vùng nóng ẩm như Tây Ninh trong mùa mưa. Bài này giải thích vì sao ruồi vào được tổ, cách nhận ra từ sớm khi còn cứu được, các bước cứu đàn mà người nuôi vài tổ làm được, và cách phòng để không phải cứu.
Ruồi đẻ trứng là loài gì và vì sao nguy hiểm
Thủ phạm thường gặp là những con ruồi rất nhỏ thuộc họ Phoridae, người nuôi ong không ngòi ở nhiều nước gọi chung là ruồi phorid. Chúng nhỏ hơn ruồi nhà nhiều, màu nâu đen, có thói quen chạy nhanh trên bề mặt thay vì bay, và rất nhạy với mùi chua lên men của phấn ong. Ở các vùng khác nhau có các loài khác nhau, nhưng cách gây hại tương tự.
Ruồi cái tìm mọi khe hở để chui vào tổ hoặc đẻ trứng ở mép khe. Trứng nở thành giòi, giòi đi tìm bầu phấn, bầu mật để ăn, rồi lan sang bánh nhộng. Phấn bị giòi khuấy thành bùn nhão, mật bị hoà lẫn, lên men thối. Mùi này lại kéo thêm ruồi tới. Vòng lặp diễn ra rất nhanh trong khí hậu nóng ẩm, nên từ lúc có vài con giòi tới lúc tổ hỏng nặng chỉ là một khoảng ngắn.
Điều đáng sợ là ong dú tự vệ kém trước ruồi. Ong có thể dùng keo bẫy và giết một số ruồi trưởng thành, nhưng khi giòi đã ở trong bầu phấn, đàn khó loại bỏ hết. Đàn yếu thường thua; đàn mạnh có khi tự dọn được nếu số giòi còn ít và người nuôi giúp kịp.
Cũng cần nói rõ: không phải tổ ong dú nào ở Tây Ninh cũng sẽ gặp ruồi. Nhiều người nuôi vài tổ trong vườn nhiều năm chưa gặp lần nào, vì họ ít mở tổ, ít chia đàn, giữ thùng kín và khô. Ruồi là rủi ro gắn chặt với những thao tác làm vỡ tổ và với độ ẩm, nên phần lớn nằm trong tầm kiểm soát của người nuôi.
Vì sao ruồi vào được tổ: những lúc tổ lộ mùi
Sau khi chia đàn. Chia đàn làm vỡ nhiều bầu phấn, tỏa mùi chua rất mạnh, trong khi mỗi nửa đàn đều ít ong canh. Đây là thời điểm ruồi tấn công nhiều nhất.
Sau khi lấy mật. Bầu vỡ, mật rỉ, phấn bị chạm vào. Mùi lan ra, và những khe nắp chưa kịp trét keo lại là cửa vào.
Khi tổ nóng chảy mật hay ẩm mốc. Mật chảy, phấn hỏng vì nóng hay ẩm đều có mùi lên men, thu hút ruồi. Mùa mưa ở Tây Ninh là mùa ruồi.
Khi thùng có khe nứt, nắp đậy hở. Ruồi phorid chui được qua những khe mà người nhìn qua tưởng là kín. Thùng gỗ co ngót sau mùa khô, nắp vênh, tầng ghép lệch đều là cửa mở sẵn.
Khi đàn yếu. Đàn thưa ong không đủ người canh mọi góc, không đủ sức dọn phấn hỏng, nên chỉ cần một con ruồi vào được là đủ.
Dấu hiệu sớm: nhận ra khi còn cứu được
Cứu đàn bị ruồi thành hay không phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc phát hiện sớm. Dưới đây là những dấu hiệu xếp từ sớm tới muộn.
- Ruồi nhỏ chạy nhanh trên mặt thùng, quanh khe nắp, khe tầng, nhất là vào chiều mát hay sau mưa. Thấy một, hai con là lúc cần để ý.
- Ong canh cửa đuổi bắt những con ruồi nhỏ, hoặc có ruồi chết dính keo ở cửa tổ.
- Mùi lạ từ khe thùng: không phải mùi chua thơm của mật ong dú, mà là mùi hôi, thối, khó chịu.
- Ong kéo ra cửa những thứ nhão, ướt, màu sẫm, hoặc những con giòi nhỏ màu trắng ngà.
- Khi mở tổ: bầu phấn nhão như bùn, có giòi; mật trong bầu đục, có bọt và mùi thối; giòi bò ở đáy thùng, ở góc.
- Muộn nhất: ong thưa hẳn, khu nhộng bị ăn, giòi khắp tổ, mùi thối lan ra cả khu vườn.
Ba dấu hiệu đầu là lúc phòng còn kịp: kiểm khe thùng, dán kín, đặt bẫy. Từ dấu hiệu thứ tư trở đi là phải mở tổ cứu ngay, không chờ tới cuối tuần.
Các bước cứu đàn khi đã có giòi trong tổ
Việc cứu đàn cần làm dứt khoát trong một lần, càng sớm càng tốt. Chuẩn bị đủ đồ trước: muỗng, dao nhỏ sạch, khăn khô, hộp kín có nắp, băng keo vải, và nếu được thì một thùng sạch dự phòng.
- Chọn lúc trời khô ráo, mở tổ ở chỗ có thể làm việc nhanh, không gần các tổ khác.
- Gỡ toàn bộ bầu phấn, bầu mật có giòi hoặc có mùi thối, bỏ vào hộp kín. Đừng tiếc những bầu nghi ngờ; để lại một bầu có trứng ruồi là cả đợt cứu đổ sông.
- Gỡ phần bánh nhộng bị ăn, bị nhão; giữ lại phần nhộng còn sạch và chúa nếu thấy.
- Lau sạch đáy thùng, thành thùng chỗ có giòi, có chất nhão; lau khô. Nếu thùng đã thấm bẩn quá nhiều, chuyển phần đàn còn lại sang thùng sạch.
- Đóng kín nắp, dán băng keo vải mọi khe tầng, khe nắp ở bên ngoài, chỉ chừa cửa tổ.
- Mang hộp chứa phần hỏng đi xa, đem chôn sâu hoặc đốt, không đổ trong vườn vì sẽ nuôi thêm ruồi.
- Đặt bẫy giấm quanh tổ, kiểm tra lại sau vài ngày; thấy giòi mới thì lặp lại các bước.
Sau khi cứu, đàn mất nhiều phấn, mật và có thể cả nhộng. Không lấy mật, không mở tổ thêm nếu không thấy dấu hiệu ruồi trở lại. Đàn cần nhiều tuần mới hồi, và có những đàn vẫn không qua được dù đã cứu.
Bẫy giấm cho ruồi: làm đơn giản, đặt đúng chỗ
Người nuôi ong không ngòi ở nhiều nơi dùng bẫy giấm để bắt ruồi phorid, vì ruồi bị mùi chua lên men hút tới. Bẫy đơn giản là một chai nhựa nhỏ hay lọ có nắp, đổ một ít giấm vào đáy, khoan vài lỗ nhỏ ở nắp hoặc thân chai, vừa đủ cho ruồi nhỏ chui vào nhưng không để ong dú chui được. Ruồi vào rồi rơi xuống giấm, không ra được.
Bẫy đặt cạnh tổ hoặc gắn vào thùng ở phía ngoài, không đặt bên trong tổ trừ khi có thiết kế riêng và thật chắc ong không lọt vào. Thay giấm khi đã có nhiều xác ruồi hoặc khi giấm bay hơi. Kích cỡ lỗ là chi tiết quan trọng nhất: lỗ quá to thì ong dú cũng vào và chết.
Bẫy giấm là công cụ hỗ trợ, không thay được việc giữ thùng kín và đàn mạnh. Nó có ích nhất trong những thời điểm nguy cơ cao như sau chia đàn, sau lấy mật, giữa mùa mưa, và để theo dõi: thấy bẫy bắt được nhiều ruồi là dấu khu vườn đang có nhiều ruồi, cần siết lại các khe thùng.
Phòng ruồi theo từng tình huống
Bảng dưới đây gom các việc phòng ruồi theo những tình huống dễ bị ruồi nhất, để người nuôi chuẩn bị trước.
| Tình huống | Việc phòng trước | Việc theo dõi sau |
|---|---|---|
| Lấy mật | Lấy gọn, dọn sạch bầu vỡ, dán kín khe ngay | Đặt bẫy giấm, nhìn khe thùng mỗi ngày trong tuần đầu |
| Chia đàn | Chỉ chia khi đàn mạnh, mùa khô, chuẩn bị thùng kín | Bẫy giấm cho cả hai thùng, không mở lại sớm |
| Mùa mưa | Chống ẩm, chống mưa tạt, mở tổ thật ít | Ngửi khe thùng mỗi tuần, nhìn ruồi trên thùng |
| Tổ chảy mật vì nóng | Che nắng đúng từ đầu mùa khô | Lau mật chảy, kiểm tra bên trong vào ngày mát |
| Thùng cũ nứt, vênh | Trám, dán khe hoặc thay thùng vào mùa thuận | Kiểm khe sau mỗi đợt nắng gắt và mưa lớn |
Điểm chung của mọi dòng là: giảm mùi, giảm khe hở, giảm số lần mở tổ. Ruồi phorid là thiên địch của sự sơ hở; một tổ kín, đàn mạnh, ít bị quấy hiếm khi gặp chúng.
Phân biệt ruồi đẻ trứng với ruồi giấm và chuyện mật lên men
Không phải con ruồi nhỏ nào quanh tổ cũng là ruồi đẻ trứng gây hại. Ruồi giấm, loại ruồi nhỏ mắt đỏ hay bay quanh trái cây chín, cũng bị mùi mật lên men hút tới. Chúng hay bay lượn lờ thành đám nhỏ, ít khi chạy nhanh trên mặt thùng như ruồi phorid. Thấy ruồi giấm quanh tổ thường là dấu có mật rỉ, mật lên men mạnh, cần dọn và kiểm tra, nhưng tự chúng ít khi là mối đe doạ trực tiếp như ruồi phorid.
Mùi cũng giúp phân biệt. Mật ong dú lên men nhẹ có mùi chua, đôi khi hơi giống mùi rượu nhẹ, không khó chịu. Tổ có giòi ruồi phorid thì mùi hôi, thối, rất khó chịu, ai ngửi một lần cũng nhớ. Nếu không chắc, mở tổ vào ngày khô ráo và nhìn bầu phấn: phấn nhão, có giòi là đã có ruồi.
Khi nghi ngờ, chụp ảnh con ruồi trên thùng và ảnh bầu phấn rồi hỏi trong hội ong dú. Người nuôi lâu năm thường nhận ra ngay, và câu trả lời sớm có thể quyết định đàn sống hay không.
Mùa mưa ở Tây Ninh: quãng ruồi hoạt động mạnh
Ruồi phorid sinh sôi nhanh trong điều kiện nóng và ẩm, mà mùa mưa ở Tây Ninh là đúng điều kiện đó. Mưa dầm làm ong ít ra ngoài, phấn trong bầu dễ ẩm, mật dễ lên men, mùi chua tỏa ra qua những khe thùng gỗ đã giãn nở vì ẩm. Đây là quãng người nuôi cần cảnh giác nhất trong năm.
Vì thế, nhiều người nuôi ong dú tránh hẳn việc chia đàn và lấy mật trong mùa mưa, chỉ mở tổ khi thật cần. Trước khi mùa mưa tới, họ đi một vòng kiểm tra khe thùng, trám kín những chỗ hở, thay những thùng đã mục, nâng chân đế cho khỏi ẩm. Một tổ kín và khô qua mùa mưa giảm được phần lớn nguy cơ ruồi.
Trong mùa mưa, mỗi tuần nên có một lần đến sát thùng, ngửi ở khe nắp, nhìn kỹ mặt thùng xem có ruồi nhỏ chạy không. Việc này mất chưa tới một phút mỗi tổ nhưng có thể phát hiện ruồi sớm trước khi giòi lan khắp tổ. Ở vùng trũng phía Long An cũ, ven sông, ven hồ, nơi độ ẩm cao hơn, nhịp kiểm tra nên dày hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ruồi phorid có hại cho người không?
Với người nuôi ong, ruồi phorid chủ yếu là chuyện của tổ ong. Tuy vậy, phần tổ hỏng có giòi và mật thối không được dùng để ăn. Mang đi chôn sâu hoặc đốt, rửa tay, rửa dụng cụ sạch sau khi xử lý.
Đàn ong dú bị ruồi có tự khỏi không?
Đàn rất mạnh, bị ruồi ít, có khi tự dọn được. Nhưng phần lớn trường hợp đã thấy giòi thì đàn không tự loại hết, giòi lan nhanh trong khí hậu nóng ẩm. Người nuôi nên mở tổ gỡ phần hỏng sớm, không chờ đàn tự xử lý.
Có thuốc gì diệt ruồi trong tổ ong dú không?
Không nên dùng thuốc diệt côn trùng trong hay quanh tổ ong dú, vì thuốc giết cả ong. Cách an toàn là gỡ phần hỏng, giữ thùng khô và kín, đặt bẫy giấm bên ngoài, và giữ đàn mạnh.
Mật trong tổ bị ruồi còn ăn được không?
Không nên. Mật trong tổ có giòi ruồi, có mùi thối hoặc lẫn phấn nhão đã hỏng thì bỏ đi. Mật ở những bầu còn kín, sạch, xa phần hỏng có thể giữ lại để đàn dùng, nhưng không nên lấy ra để ăn từ một tổ đang bị ruồi.
Bẫy giấm có làm ong dú chết không?
Có thể nếu lỗ bẫy quá to, ong dú chui vào được. Lỗ phải vừa đủ cho ruồi nhỏ, và bẫy đặt bên ngoài tổ. Kiểm tra bẫy vài ngày một lần; thấy có xác ong dú thì thu nhỏ lỗ hoặc đổi chỗ đặt.
Sau khi cứu đàn bị ruồi bao lâu thì yên tâm?
Không có thời hạn chắc chắn. Nếu sau khoảng hai, ba tuần không thấy ruồi lảng vảng, không có mùi thối, ong ra vào đều và mang phấn về, đàn đang hồi tốt. Tiếp tục giữ bẫy và kiểm khe thùng thêm một thời gian.