Trong vườn ở Tây Ninh, các loại kiến hay tấn công tổ ong dú là kiến vàng sống trên tán cây, các loại kiến đen nhỏ trong đó có kiến hôi làm tổ ở gốc cây và khe tường, kiến lửa làm tổ dưới đất, và những loại kiến đen lớn đi kiếm ăn chiều tối. Khi kiến đã lên tổ, việc đầu tiên là cắt ngay đường kiến đi lên, sau đó gỡ kiến ở cửa và trên thùng, chỉ mở tổ khi kiến đã vào trong, và tính chuyện dời tổ nếu tổ kiến ở quá gần.
Bài này giúp người nuôi vài tổ nhận ra loại kiến qua chỗ ở, màu sắc, cách đi và cách tấn công, vì mỗi loại cần cách chặn khác nhau. Tên gọi dưới đây là tên quen gọi ở Nam Bộ; một tên có thể chỉ vài loài gần nhau, nên nhận diện theo cách sống của chúng quan trọng hơn tên gọi chính xác.
Kiến vàng: kẻ thù nguy hiểm nhất từ trên tán cây
Kiến vàng là loài kiến màu vàng cam, chân dài, làm tổ bằng cách khâu lá lại với nhau trên tán cây, rất quen ở vườn xoài, cam, quýt, bưởi, nhãn của Nam Bộ. Nhiều nhà vườn còn giữ kiến vàng vì chúng bắt sâu hại cho cây trái. Với ong dú, kiến vàng là kẻ thù đáng sợ nhất: đàn đông, hung dữ, phối hợp nhịp nhàng và đi khắp tán cây suốt ngày.
Kiến vàng hiếm khi đi đường đất, nên chén chống kiến ở chân đế ít khi gặp chúng. Đường của chúng là qua cành lá. Một cành xoài chạm vào mái che, một nhánh dây leo bắt từ cây sang thùng là đủ để kiến vàng tràn xuống. Khi đã vào, chúng có thể kéo ong ra ngoài, tha nhộng về tổ lá trên cây, và trong thời gian ngắn một đàn ong dú mất gần hết lực lượng.
Vì vậy, với kiến vàng, cách chống là khoảng cách. Không đặt tổ ong dú dưới tán cây có tổ kiến vàng, cắt tỉa để không cành nào chạm vào mái, thùng, và nhìn lên cây quanh tổ mỗi tuần. Nếu vườn anh chị giữ kiến vàng cho cây có múi, hãy đặt tổ ong ở góc khác, xa những cây đó.
Kiến đen nhỏ và kiến hôi: đi đường đất, len vào khe
Nhóm thứ hai là các loại kiến đen hay nâu nhỏ, đi thành hàng dài trên mặt đất, trên tường, trên gốc cây. Trong nhóm này, kiến hôi là cái tên quen ở Nam Bộ để gọi một loại kiến đen nhỏ, bóp chết có mùi hôi khó chịu, hay làm tổ ở gốc cây, bẹ lá, đống lá mục. Ngoài ra có những loại kiến nhỏ hay tìm đồ ngọt trong nhà, chui vào được những khe rất hẹp.
Nhóm này thường đi đường chân đế, nên chén chống kiến là rào chắn chính. Chúng rất giỏi tìm sơ hở: một chén cạn nước, một chiếc lá bắc cầu, một khe nứt trên thùng. Vì kích thước nhỏ, chúng có thể len qua khe nắp, khe tầng mà kiến lớn không qua được, và đi theo mùi mật rỉ.
Dấu hiệu nhóm này tấn công là thấy hàng kiến đen đi lên chân đế hoặc trên mặt thùng, tụ ở khe nắp, ở chỗ mật rỉ. Ong dồn ra cửa giữ, cửa tổ có thể bị ong bịt nhỏ lại bằng keo. Nếu để lâu, kiến vào được trong, ăn mật và phấn, quấy nhộng, đàn suy dần.
Kiến lửa và kiến đen lớn: những loại ít gặp hơn nhưng đáng biết
Kiến lửa là loại kiến màu nâu đỏ, làm tổ dưới đất thành ụ đất xốp ở bãi cỏ, ven lối đi, cắn và chích rất rát, ai làm vườn ở Nam Bộ đều từng bị. Chúng có thể tấn công tổ ong nếu chân đế thấp, đặt gần ụ kiến, hoặc thùng bị rơi xuống đất. Kiến lửa cũng nguy hiểm với người nuôi khi đứng làm việc gần tổ, nên khi chọn chỗ đặt tổ, hãy nhìn quanh xem có ụ kiến lửa không.
Các loại kiến đen lớn, chân dài, hay đi kiếm ăn vào chiều tối và ban đêm, cũng có thể tìm tới tổ ong. Vì chúng đi lúc người nuôi ít ra vườn, việc phát hiện thường chậm. Dấu hiệu là sáng ra thấy ong chết rải rác dưới chân đế, cửa tổ bị phá, hoặc chén chống kiến có xác kiến lớn.
Với cả hai nhóm, rào chắn ở chân đế vẫn là cách chính. Kiểm tra quanh tổ vào lúc chập tối một vài lần, cầm đèn soi chân đế, sẽ giúp phát hiện những loại kiến đi đêm mà ban ngày không thấy.
Nhận ra loại kiến qua cách sống và cách tấn công
Bảng dưới đây tóm cách nhận ra từng nhóm kiến hay gặp và đường tấn công chính, để biết chỗ nào cần siết.
| Nhóm kiến | Ở đâu, đi lúc nào | Đường lên tổ | Rào chắn chính |
|---|---|---|---|
| Kiến vàng | Tổ lá trên tán cây, đi cả ngày | Qua cành lá chạm mái, thùng | Khoảng cách, cắt tỉa cành |
| Kiến đen nhỏ, kiến hôi | Gốc cây, bẹ lá, khe tường | Chân đế, khe nắp, mật rỉ | Chén nước, dầu; thùng kín |
| Kiến lửa | Ụ đất ở bãi cỏ, ven lối đi | Chân đế thấp, thùng chạm đất | Chân đế cao, chọn chỗ xa ụ |
| Kiến đen lớn đi đêm | Gốc cây, đống củi, đi chiều tối | Chân đế, tường, cây gần | Chén chống kiến, soi đèn kiểm tra |
Một vườn có thể có cả bốn nhóm. Rào chắn chân đế xử lý được ba nhóm sau, còn kiến vàng đòi hỏi anh chị nhìn lên trên. Đó là lý do người nuôi cần nhìn cả hai hướng mỗi lần đi quanh tổ.
Xử lý khi kiến đã lên tổ ong dú
Khi thấy kiến trên thùng hay ở cửa tổ, làm theo thứ tự dưới đây, nhanh nhưng không hoảng. Không dùng thuốc xịt côn trùng quanh tổ.
- Tìm và cắt ngay đường kiến đi lên: lá bắc cầu qua chén, chén cạn, cành chạm mái, đồ vật tựa vào chân đế. Không cắt đường này thì mọi việc khác vô ích.
- Lau kiến trên thùng, nắp, chân đế bằng khăn ướt; với kiến nhỏ có thể dùng chổi lông mềm quét xuống chén nước.
- Lau sạch mật rỉ, nếu có, vì đó là thứ giữ kiến lại. Kiểm khe nắp, khe tầng, dán kín bằng băng keo vải.
- Quan sát cửa tổ: nếu chỉ có kiến bên ngoài và ong vẫn giữ cửa, để đàn tự xử lý số kiến còn sót.
- Nếu thấy kiến ra vào cửa tổ, tha nhộng, ong chết nhiều, phải mở tổ: chọn lúc kiến đã bị cắt đường, mở nhanh, gỡ kiến, gỡ phần bánh nhộng, bầu bị phá hỏng, lau đáy, đóng kín.
- Nếu tổ kiến ở ngay gần, xem xét dời tổ ong sang chỗ khác vào chiều tối, đặt trên chân đế có rào chắn mới.
Sau một trận kiến, đàn yếu đi rõ và dễ bị ruồi đẻ trứng vì mùi mật, phấn vỡ. Theo dõi sát hai, ba tuần, giữ thùng kín và không lấy mật trong thời gian đó.
Tổ kiến gần tổ ong: dời ai, xử lý thế nào cho an toàn
Khi phát hiện một tổ kiến lớn ngay gần tổ ong, người nuôi đứng trước hai lựa chọn: dời tổ ong hoặc xử lý tổ kiến. Với kiến vàng trên cây ăn trái, dời tổ ong gần như luôn là lựa chọn tốt hơn, vì kiến vàng có ích cho cây và rất khó đuổi đi khỏi cả một vùng tán.
Với ụ kiến lửa hay tổ kiến đất ở xa tổ ong một khoảng, một số nhà vườn xử lý bằng cách không dùng hoá chất như dội nước sôi trực tiếp vào ụ, đào bới làm kiến chuyển đi. Cách này phải cẩn thận để không bỏng tay chân, không làm hại cây trồng xung quanh, và chỉ làm khi tổ kiến ở đủ xa để hơi nóng, sự xáo trộn không ảnh hưởng tới tổ ong.
Không dùng thuốc diệt kiến dạng bả ngọt hay bột rắc gần tổ ong dú, vì ong có thể mang thuốc về tổ. Nếu nhà có nhu cầu diệt kiến trong nhà, nên đặt thuốc ở chỗ ong không tới được, và nói với người trong nhà về chuyện này. Nhiều đàn ong dú chết vì một gói bả kiến đặt ở hiên nhà, không phải vì kiến.
Dấu hiệu sớm trước khi kiến kéo tới đông
Vài con kiến đi lẻ trên chân đế phía trên chén. Đây là kiến trinh sát đã tìm được đường. Nếu chúng ở phía trên rào chắn, có nghĩa là đã có một lối đi qua. Tìm ngay lối đó trước khi kiến để lại vệt mùi cho cả tổ theo.
Kiến chết dính ở cửa tổ nhiều hơn thường. Một, hai con là chuyện thường. Nhiều con trong vài ngày liên tiếp cho thấy kiến đang thử đột nhập liên tục, đàn đang phải tiêu sức để giữ cửa.
Cửa tổ bị bịt nhỏ lại. Ong dú thu hẹp miệng cửa bằng keo khi cảm thấy bị đe doạ. Cửa tổ nhỏ đi rõ so với tuần trước, trong khi trời không lạnh, không mưa, là một dấu đáng chú ý.
Ong dồn ra miệng cửa vào lúc vắng. Đàn bình thường có vài con canh cửa. Thấy cả đám ong đứng chặn ở cửa, quay đầu ra ngoài, vào giờ không phải giờ cao điểm đi làm, có thể đàn đang chống một kẻ thù nào đó.
Hàng kiến mới gần tổ. Một hàng kiến mới xuất hiện trên gốc cây, bờ tường gần tổ, dù chưa lên chân đế, cũng là lúc nên kiểm lại rào chắn và khoảng cách.
Phòng lại sau khi đã bị kiến: sửa đúng chỗ hở
Sau khi xử lý xong một trận kiến, điều quan trọng nhất là trả lời được câu hỏi: kiến đã lên bằng đường nào. Nếu không tìm ra, rất có thể kiến sẽ quay lại theo đúng đường đó trong vài ngày, vì vệt mùi chúng để lại vẫn còn. Đi một vòng quanh tổ, nhìn từ dưới lên trên, từ chân đế tới cành cây gần nhất, và từ cửa tổ ra tới dây phơi, bờ tường.
Khi đã tìm ra, sửa tận gốc. Chén nông thì thay chén sâu hoặc chuyển sang dầu. Cành chạm mái thì cắt hẳn, không chỉ uốn sang bên. Thùng sát tường thì dời ra. Khe nứt trên thùng thì trám kín. Lau sạch chân đế, mặt thùng bằng nước có pha chút xà phòng loãng để xoá vệt mùi của kiến, rồi lau lại bằng nước sạch, để khô hẳn trước khi đàn ra vào nhiều.
Ghi lại vào sổ: ngày bị kiến, loại kiến, đường lên, cách đã sửa. Sau một năm, những dòng này cho anh chị biết vườn mình có loại kiến nào phiền nhất, chỗ đặt nào hay bị tấn công, mùa nào cần siết chặt hơn. Với người nuôi vài tổ, đó là bản đồ kiến của riêng khu vườn mình.
Câu hỏi thường gặp
Kiến vàng có ích cho vườn cây, nuôi ong dú cùng vườn được không?
Được, nếu giữ khoảng cách. Đặt tổ ong dú ở góc vườn không có cây có tổ kiến vàng, cắt tỉa để không cành nào chạm vào mái, thùng, và kiểm tra tán cây quanh tổ mỗi tuần. Đừng đặt tổ ong ngay dưới cây có kiến vàng.
Làm sao biết kiến đã vào bên trong tổ ong dú?
Dấu hiệu là kiến ra vào cửa tổ, tha nhộng trắng hay ong chết ra ngoài, ong dồn ra cửa rối loạn, có mùi lạ. Nhìn từ ngoài thấy kiến chỉ đi trên mặt thùng thì có thể chưa vào. Nếu nghi đã vào, cắt đường kiến trước rồi mới mở tổ.
Kiến hôi có hại ong dú bằng kiến vàng không?
Kiến hôi và các loại kiến đen nhỏ thường tấn công bằng số đông và len qua khe, gây hại từ từ hơn kiến vàng. Nhưng nếu để kiến vào tổ lâu ngày, chúng ăn mật, phấn, quấy nhộng và làm đàn suy, nên vẫn phải chặn nghiêm túc.
Có nên dùng phấn viết chống kiến quanh chân đế ong dú không?
Không nên. Các loại phấn, bột chống kiến chứa chất diệt côn trùng; ong đi qua có thể dính và mang về tổ. Ngoài ra, mưa ẩm làm phấn mất tác dụng nhanh. Rào chắn nước, dầu, mỡ an toàn và bền hơn cho tổ ong dú.
Sau một trận kiến, đàn ong dú có hồi lại được không?
Có thể hồi nếu đàn còn chúa, còn một phần nhộng và đủ ong. Hãy cắt đường kiến, dọn sạch phần hỏng, giữ thùng kín để chống ruồi, không lấy mật và theo dõi sát vài tuần. Đàn mất gần hết nhộng thì khó hồi hơn nhiều.
Kiến lửa đốt người khi làm việc gần tổ ong thì phải làm sao?
Rời khỏi chỗ có ụ kiến, phủi kiến khỏi da, rửa nước sạch và chườm mát. Nếu sưng lan rộng, khó thở hay chóng mặt, cần đi khám ngay. Khi chọn chỗ đặt tổ ong, nên tránh xa ụ kiến lửa để người lẫn ong đều an toàn.