Chống kiến là việc quan trọng nhất khi nuôi ong dú vì ong dú không có ngòi để đốt, đàn lại nhỏ, trong khi tổ chứa mật, phấn và nhộng là thức ăn kiến rất thích. Một đợt kiến tấn công có thể làm đàn mất hết nhộng, mất kho và tàn chỉ trong vài ngày. Cách chống hiệu quả là cắt mọi đường kiến bò lên thùng: chân đế đứng trong chén nước hoặc dầu, không cành lá, dây phơi, tường nào chạm vào thùng, và không để mật rớt quanh tổ.
Đây là lý do landing của trang nhắc người mới chống kiến thật nghiêm túc và đừng xem nhẹ kiến. Bài này giải thích vì sao kiến nguy hiểm với ong dú hơn với ong mật, kiến vào tổ theo những đường nào, nguyên tắc chặn từng đường, lúc nào trong năm dễ sơ hở nhất ở Tây Ninh, và thói quen hằng tuần giúp người nuôi vài tổ ngủ yên.
Vì sao kiến là mối đe doạ số một của ong dú
Ong mật có ngòi, đàn đông, và khi kiến bò lên tổ thì hàng trăm con lao ra đốt. Ong dú thì khác. Chúng không có ngòi đốt, chỉ có hàm nhỏ để cắn và keo dính để bẫy kẻ lạ ở cửa tổ. Với một con kiến lạc vào, đàn khoẻ xử lý được. Với một hàng kiến dài hàng trăm, hàng nghìn con kéo tới cùng lúc, lực lượng canh cửa của một đàn ong dú không đủ sức cản.
Bên trong tổ ong dú lại là một kho thức ăn hoàn hảo cho kiến: bầu mật ngọt, bầu phấn giàu đạm, bánh nhộng mềm. Kiến đã vào được thì chúng tha nhộng, hút mật, cắn chết ong. Đàn ong dú thường không bỏ chạy như một số loài ong khác, mà cố giữ tổ, nên tổn thất có thể rất lớn trước khi người nuôi kịp phát hiện.
Ở Tây Ninh và Nam Bộ nói chung, kiến có mặt ở khắp nơi: trên cây ăn trái, dưới gốc cao su, trong khe tường, dưới nền nhà. Có loài sống trên tán cây, có loài làm tổ dưới đất, có loài đi kiếm ăn ban đêm. Khí hậu nóng ẩm quanh năm giữ cho kiến luôn hoạt động, không có mùa nghỉ. Vì vậy chống kiến không phải việc làm một lần lúc đặt tổ, mà là việc giữ đều suốt năm.
Kiến vào tổ ong dú theo những con đường nào
Bò thẳng lên chân đế. Đây là đường chính. Chân đế cắm xuống đất, đứng trên nền, hay tựa vào tường đều là cầu thang cho kiến. Không có rào chắn ở chân thì kiến chỉ cần tìm ra mùi là lên tới thùng.
Đi qua cành lá, dây leo chạm vào thùng hoặc mái. Một cành xoài mọc dài chạm vào mái che, một nhánh dây leo vắt qua thùng, một tàu lá chuối rủ xuống sau cơn mưa, đều là cầu nối cho kiến sống trên cây, nhất là kiến vàng.
Đi theo dây phơi, dây điện, hàng rào. Thùng treo dưới hiên, gần dây phơi, gần cột điện có dây kéo vào nhà, gần hàng rào lưới, đều có thể bị kiến đi vòng qua những đường đó.
Rơi xuống từ trên cao. Thùng đặt ngay dưới tán cây có tổ kiến, kiến có thể rơi xuống mái hay nắp. Mái che rộng che bớt được, nhưng tốt nhất là không đặt tổ ngay dưới tổ kiến.
Đi theo mùi mật rớt. Mật rỉ khi lấy, mật chảy khi tổ nóng, chén thức ăn ngoài trời, mỗi thứ đều là con đường mùi dẫn kiến tới. Kiến đã tìm ra mật thì sẽ tìm cách vào tổ.
Đi qua lối người nuôi mở ra. Đặt nắp thùng xuống đất khi mở tổ, để dụng cụ dính mật cạnh chân đế, chống tay lên thùng sau khi chạm vào cỏ, những lúc ấy kiến có thể được người nuôi tự tay đưa lên.
Các lớp phòng thủ: không lớp nào đủ một mình
Cách chống kiến bền là chồng nhiều lớp, để lớp này hỏng thì lớp kia còn giữ. Bảng dưới đây tóm các lớp phòng thủ mà người nuôi vài tổ trong vườn nhà làm được.
| Lớp | Làm gì | Hay hỏng vì đâu |
|---|---|---|
| Chỗ đặt tổ | Tránh dưới tán có tổ kiến, tránh sát tường, hàng rào | Cây lớn lên, cành vươn tới sau vài tháng |
| Chân đế có rào chắn | Mỗi chân đứng trong chén nước, dầu hoặc có vòng mỡ | Nước cạn mùa khô, mưa tràn, bụi lá bắc cầu |
| Khoảng trống quanh tổ | Không cành, lá, dây nào chạm thùng, mái | Cỏ mọc cao mùa mưa, dây leo, lá rụng |
| Thùng kín | Nắp khít, khe tầng kín, không nứt | Gỗ co ngót, mục, nắp đậy lệch sau khi mở |
| Vệ sinh quanh tổ | Không mật rớt, không thức ăn ngoài trời | Sau khi lấy mật, sau khi tổ chảy mật vì nóng |
| Đàn mạnh | Đủ ong canh cửa, keo cửa chắc | Đàn suy vì đói, ruồi, mất chúa |
Lớp cuối cùng nằm trong tay đàn ong, nhưng người nuôi giữ được đàn mạnh bằng các bài chăm theo mùa. Năm lớp đầu thì hoàn toàn nằm trong tay người nuôi.
Ong dú tự vệ trước kiến ra sao, và giới hạn của chúng
Ong dú có cách tự vệ riêng. Ống cửa tổ thường được trét keo dính ở miệng, nhiều loài còn rải những giọt keo quanh cửa như một vòng bẫy. Kiến lạc vào bị dính chân, ong canh cửa lao ra cắn, kéo kiến đi. Khi bị đe doạ, đàn có thể thu nhỏ miệng cửa, bịt bớt bằng keo để dễ giữ. Một số loài còn rút vào trong, chặn đường bằng keo và sáp.
Với kiến đi lẻ tẻ, các cách này đủ dùng. Người nuôi đôi khi thấy vài con kiến chết dính ở cửa tổ mà đàn vẫn bình thường, đó là dấu đàn đang tự vệ tốt. Nhưng khi kiến tìm ra đường và rải mùi dẫn đường cho cả tổ kiến kéo tới, số lượng áp đảo. Kiến vàng là ví dụ rõ: chúng đông, khoẻ, phối hợp tốt, có thể chiếm cả một tổ ong dú trong thời gian ngắn.
Vì thế người nuôi không nên trông vào khả năng tự vệ của đàn. Việc của người là để kiến không bao giờ tìm ra đường lên một cách dễ dàng; việc của ong là xử lý những con lạc vào. Phân công như vậy thì đàn giữ được sức cho việc đi làm, nuôi nhộng, thay vì suốt ngày đứng giữ cửa.
Lúc nào trong năm dễ sơ hở nhất ở Tây Ninh
Kiến hoạt động quanh năm, nhưng có những quãng thời gian rào chắn dễ hỏng hơn, hoặc kiến chủ động hơn. Biết trước những quãng này để siết lại việc kiểm tra.
- Đầu mùa mưa: nhiều loài kiến dời tổ tìm chỗ khô, một thùng ong ấm, có mật là chỗ hấp dẫn; nước mưa làm tràn chén dầu, đẩy lớp dầu ra ngoài.
- Giữa mùa mưa: cỏ mọc rất nhanh, chỉ vài tuần là đủ cao để chạm tới chân đế; lá rụng ướt bắc cầu qua chén.
- Giữa và cuối mùa khô: chén nước bay hơi nhanh, có khi cạn chỉ sau vài ngày nắng gắt; tổ dễ chảy mật vì nóng, tỏa mùi.
- Sau mỗi lần lấy mật: mùi mật mạnh, mật rỉ quanh thùng nếu dọn không kỹ.
- Khi đàn yếu: sau khi chia, khi mất chúa, khi bị ruồi hay đói, cửa tổ ít ong canh.
- Khi chủ nhà đi vắng: không ai châm nước, phát cỏ, gạt lá trong vài tuần.
Những quãng này chồng lên nhau càng nhiều thì càng nguy hiểm. Một tổ vừa lấy mật vào cuối mùa khô, chén nước cạn, chủ đi vắng là đúng công thức cho một trận kiến lớn.
Thói quen hằng tuần để giữ tổ an toàn trước kiến
Chống kiến hiệu quả không cần công sức lớn, chỉ cần đều đặn. Một vòng kiểm tra như dưới đây mất vài phút cho mỗi tổ.
- Nhìn từng chén ở chân đế: nước, dầu còn đủ không, có lá, cành, xác côn trùng nổi thành cầu không, có kiến đang lảng vảng ở mép không.
- Đi một vòng quanh tổ: có cành, dây leo, cỏ nào đã mọc tới chạm thùng, mái, chân đế không. Cắt ngay, không để tuần sau.
- Nhìn mặt thùng, nắp, khe tầng: có kiến đi trên thùng không, có mật rỉ ra không, có khe nứt mới không.
- Nhìn cửa tổ: có kiến chết dính ở cửa không, ong canh cửa có đứng đủ không, có cảnh ong dồn ra giữ cửa bất thường không.
- Nhìn quanh khu vực: có tổ kiến mới làm gần chân đế, trên cây gần đó không. Tổ kiến mới gần tổ ong là dấu cần tính dời một trong hai.
- Ghi vào sổ những gì thấy, nhất là những lần thấy kiến trên chân đế, để biết chỗ đặt nào hay bị kiến tìm tới.
Vì sao không xịt thuốc diệt kiến quanh tổ ong dú
Khi thấy kiến, phản xạ tự nhiên của nhiều người là lấy bình xịt côn trùng hay rắc bột diệt kiến quanh chân đế. Với ong dú, đây là cách làm nguy hiểm. Thuốc diệt kiến được làm ra để giết côn trùng, mà ong cũng là côn trùng. Ong đi qua chỗ có thuốc, mang thuốc dính chân vào tổ, hoặc hít phải hơi thuốc, có thể chết hàng loạt hay làm cả đàn suy.
Bả kiến dạng ngọt còn nguy hiểm theo cách khác: ong dú có thể bị mùi ngọt hút tới, mang bả về tổ như mang mật. Kết quả không phải là kiến chết mà là đàn ong chết. Những loại thuốc có mùi mạnh cũng làm ong rối loạn, có khi đàn ngừng ra vào vài ngày.
Cách an toàn là dùng rào chắn vật lý như nước, dầu, mỡ ở chân đế, cắt đường bò, và nếu có tổ kiến quá gần thì dời tổ ong đi chỗ khác hoặc xử lý tổ kiến ở xa bằng cách không dùng hoá chất. Bài riêng về chân chống kiến và về từng loại kiến trong chuyên mục này sẽ nói kỹ cách làm.
Ví dụ giả định: một đêm chén chống kiến bị cạn
Thử hình dung một ví dụ giả định ở một vườn nhà quanh núi Bà Đen, giữa mùa khô. Chủ nhà đi thăm người thân ba ngày, trước khi đi kiểm tra tổ ong thấy mọi thứ ổn. Chén nước ở chân đế khá nông, gặp mấy ngày nắng gắt thì cạn dần. Đêm thứ hai, chén khô hẳn. Một hàng kiến đen nhỏ vốn đi dọc gốc cây mãng cầu gần đó tìm ra chân đế, lần theo mùi lên tới thùng.
Khi chủ nhà về, cửa tổ có nhiều xác ong, kiến bò ra vào khe nắp, ong canh cửa thưa thớt. Mở tổ ra, một phần bầu mật đã bị kiến hút cạn, khu nhộng ở rìa bị phá. Đàn không mất hẳn nhưng phải mất nhiều tuần mới hồi lại, và mùa lấy mật năm đó coi như bỏ.
Ví dụ này không phải chuyện của một trại cụ thể, nhưng chuỗi sự việc thì rất hay gặp: chén nông, mùa khô, chủ vắng nhà, cây gần có tổ kiến. Chỉ cần thay chén sâu hơn hoặc dùng dầu thay nước trước khi đi, câu chuyện đã khác.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có tự chống được kiến không?
Đàn khoẻ chống được kiến đi lẻ tẻ nhờ keo dính ở cửa tổ và ong canh cửa cắn đuổi. Nhưng trước một đợt kiến đông kéo tới, nhất là kiến vàng, đàn ong dú thường không đủ sức. Vì vậy người nuôi phải chặn đường kiến từ chân đế.
Đặt tổ ong dú treo trên cây có tránh được kiến không?
Không. Cây là nhà của nhiều loài kiến, nhất là kiến vàng sống trên tán. Treo tổ lên cây là đặt tổ ngay trên đường đi của kiến. Nếu muốn treo, phải có rào chắn ở dây treo và không để cành lá nào chạm vào thùng.
Thấy vài con kiến chết dính ở cửa tổ ong dú có đáng lo không?
Thường không đáng lo, đó là dấu đàn đang tự vệ tốt bằng keo dính và ong canh cửa. Nhưng nên kiểm tra xem kiến lên bằng đường nào, chén chống kiến còn đủ nước hay dầu không, để chặn trước khi kiến kéo tới đông hơn.
Mất bao lâu để kiến phá hỏng một tổ ong dú?
Không có thời gian cố định vì tuỳ loài kiến, số lượng và sức đàn ong. Có trường hợp chỉ trong vài ngày, thậm chí ngắn hơn với kiến vàng đông, đàn đã mất nhộng và kho. Vì vậy cần kiểm tra chân đế đều đặn, không đợi thấy kiến trên thùng.
Có cần chống kiến cho tổ ong dú đặt trên ban công tầng cao không?
Vẫn cần. Kiến sống trong tường, khe gạch, chậu cây trên ban công, và có thể đi theo ống nước, dây điện lên rất cao. Chân đế có rào chắn và không để chậu cây chạm vào tổ là việc nên làm ở bất cứ độ cao nào.
Rắc vôi, tro quanh chân đế có chống được kiến không?
Vôi, tro có thể làm kiến ngại đi qua lúc khô, nhưng gặp mưa hay sương ẩm là mất tác dụng, mà Tây Ninh mùa mưa ẩm gần như mỗi ngày. Bụi vôi cũng có thể bay lên tổ. Chén nước hay dầu ở chân đế vẫn là cách bền và đáng tin hơn.