Người nuôi vài tổ ong dú trong vườn nhà thường không cần cho ong ăn bổ sung. Chỉ nên nghĩ tới khi đàn có dấu hiệu đói rõ, bầu mật gần cạn và quãng thiếu hoa còn kéo dài; khi đó dùng lượng nhỏ, đặt bên trong tổ, ưu tiên mật ong dú sạch của chính vườn mình, và tuyệt đối không lấy mật để ăn hay bán trong thời gian cho ăn. Cho ăn sai cách có thể hại đàn nhanh hơn cả cơn đói: thức ăn lên men, kéo kiến, kéo ong đàn khác tới cướp, kéo ruồi đẻ trứng.
Bài này nói vì sao chuyện cho ong dú ăn khác với cho ong mật thường ăn, những rủi ro cụ thể, khi nào đáng cân nhắc và nếu làm thì làm thế nào cho ít hại nhất. Bài viết cho người nuôi ở Tây Ninh với vài tổ trong vườn, không bàn cách cho ăn ở trại nuôi nhiều tổ.
Cho ăn bổ sung là gì và vì sao còn nhiều ý kiến khác nhau
Cho ăn bổ sung là đưa vào tổ một nguồn đường, thường là nước đường hoặc mật, để đàn có cái ăn trong quãng ngoài vườn không đủ hoa. Với ong mật nuôi thùng, cho ăn nước đường là việc quen thuộc của nhiều trại, vì đàn ong mật rất đông, tiêu thụ nhiều và có mùa đói kéo dài. Ong dú khác ở mấy điểm: đàn nhỏ hơn nhiều, ăn ít, dự trữ mật trong những bầu sáp riêng và nhịp sống chậm hơn.
Vì đàn nhỏ và ăn ít, một đàn ong dú khoẻ, được lấy mật vừa phải, thường qua được quãng giao mùa bằng dự trữ của chính nó cộng với chút hoa lác đác trong vườn. Người nuôi lâu năm ở Nam Bộ phần nhiều không cho ăn. Ở một số nước có nghề nuôi ong không ngòi lâu đời, có trại cho ăn nước đường khi thiếu hoa hay khi vừa chia đàn, nhưng chính người nuôi ở đó cũng bàn nhiều về tác hại.
Điểm mà gần như ai cũng đồng ý: đường trắng chỉ cho năng lượng, không có đạm, khoáng hay những chất có trong phấn hoa. Đàn ăn nước đường có thể sống qua vài tuần nhưng không vì thế mà nuôi nhộng tốt hơn. Phấn mới là thức ăn nuôi lớp ong trẻ, và chưa có thứ thay thế phấn nào được dùng phổ biến, chắc chắn cho ong dú.
Những rủi ro khi cho ong dú ăn nước đường
Lên men nhanh trong khí hậu nóng ẩm. Nước đường pha loãng để trong tổ ấm ở Tây Ninh có thể chua lên chỉ sau một, hai ngày. Ong ăn thức ăn đã lên men, hoặc đem cất vào bầu, làm cả kho mật dễ hỏng theo.
Kéo kiến tới. Mùi ngọt lan ra rất xa. Một giọt nước đường rớt xuống chân đế là đủ mở đường cho kiến. Với ong dú, kiến là mối đe doạ số một, nên mọi thứ làm tăng mùi ngọt quanh tổ đều đáng cân nhắc kỹ.
Kích ong đàn khác tới cướp. Đàn đói là đàn yếu, cửa tổ ít ong canh. Mùi ngọt bất thường tỏa ra từ một tổ yếu là lời mời cho ong đàn khác, kể cả ong mật nuôi gần đó, tới thử vào. Nhiều đàn bị cướp sạch sau đúng một lần chủ cho ăn vụng về.
Thu hút ruồi. Ruồi nhỏ đẻ trứng trong tổ ong dú bị hút bởi mùi chua, mùi lên men. Thức ăn thừa ôi trong tổ là chỗ lý tưởng cho chúng, nhất là vào mùa mưa.
Ong chết đuối, dính cánh. Ong dú rất nhỏ. Một đĩa nước đường không có chỗ đậu có thể làm chết hàng chục con trong một buổi, đúng lúc đàn đang thiếu người.
Mật lẫn đường. Ong không phân biệt nước đường với mật hoa, chúng cất vào cùng các bầu. Mật lấy ra trong và ngay sau thời gian cho ăn không còn là mật ong dú đúng nghĩa.
Che mất nguyên nhân thật. Đàn trông yếu có thể vì mất chúa, vì thuốc, vì ruồi chứ không phải vì đói. Cho ăn khi chưa đọc đúng dấu hiệu làm chậm việc xử lý đúng.
Khi nào mới đáng cân nhắc chuyện cho ăn
Có vài tình huống người nuôi vài tổ có thể nghĩ tới cho ăn như một biện pháp cứu tạm. Nên đủ cả mấy điều kiện dưới đây, không phải chỉ một.
- Cửa tổ cho thấy đàn đói rõ: ong ra vào thưa ngay cả buổi sáng nắng đẹp, gần như không thấy ong mang phấn, ong canh cửa ít.
- Đã có dịp mở tổ và thấy bầu mật gần như cạn, nhiều bầu mở miệng, không còn bầu căng đậy kín.
- Đã loại trừ phần nào các nguyên nhân khác: không có giòi, mùi thối, không có ong chết hàng loạt sau đợt phun thuốc, đàn vẫn còn nhộng.
- Quãng thiếu hoa còn kéo dài nhiều tuần nữa theo những gì anh chị biết về vườn mình, ví dụ mưa dầm mới bắt đầu.
- Anh chị có thể kiểm tra và dọn thức ăn thừa mỗi một, hai ngày; nếu đi vắng thì đừng bắt đầu cho ăn.
Những tình huống không nên cho ăn: đàn còn bầu mật dù đã vơi, đàn chỉ hơi thưa ong trong mấy ngày mưa, hoặc anh chị muốn đàn đông nhanh để sớm lấy mật. Trường hợp cuối cùng là lý do hay gặp nhất mà cũng là lý do sai nhất.
Nếu đã quyết cho ăn: cách làm ít rủi ro nhất
Các bước dưới đây là cách nhiều người nuôi ong dú chọn để giảm tác hại. Đây không phải quy trình chuẩn của cơ quan nào, chỉ là kinh nghiệm thực hành phổ biến, nên làm cẩn thận và quan sát đàn sau mỗi lần.
- Ưu tiên mật ong dú sạch đã lấy từ chính đàn đó hoặc đàn khoẻ trong vườn, giữ trong ngăn mát. Tránh mật không rõ nguồn và mật ong của loài khác vì có thể mang mầm bệnh hoặc dư lượng thuốc mà anh chị không kiểm được.
- Nếu không có mật, dùng đường trắng tinh hoà với nước sạch đun sôi để nguội, pha vừa đủ dùng một lần, không pha sẵn cả bình. Không dùng đường nâu, mật mía, siro, nước ngọt có ga.
- Đặt thức ăn bên trong tổ, ở góc trống gần bầu mật, trong một nắp nhỏ hoặc đĩa cạn. Thả vào vài cọng rơm khô, mẩu sáp sạch hoặc miếng xốp nhỏ để ong có chỗ đậu.
- Cho lượng rất nhỏ, đủ để đàn dùng hết trong một ngày. Sáng hôm sau mở xem: còn thừa thì giảm, hết sạch thì giữ nguyên lượng.
- Dọn thức ăn thừa, lau sạch chỗ rớt, mỗi lần mở tổ đều làm nhanh và đậy kín. Không bao giờ để thức ăn bên ngoài tổ.
- Ngừng ngay khi hoa trở lại hoặc khi thấy ong bắt đầu mang phấn về đều.
Trong suốt thời gian cho ăn và vài tuần sau đó, giữ chén chống kiến thật kỹ và để mắt tới cửa tổ: ong lạ lảng vảng, đánh nhau ở cửa là tín hiệu nên ngừng và kiểm tra lại.
Mật ong dú, mật ong khác hay nước đường: so sánh để chọn
Bảng dưới đây so ba thứ người nuôi hay nghĩ tới khi muốn cứu đàn đói. Không có lựa chọn nào hoàn hảo; mục tiêu là chọn thứ ít rủi ro nhất với điều kiện của anh chị.
| Tiêu chí | Mật ong dú của vườn mình | Mật ong loài khác, không rõ nguồn | Nước đường tự pha |
|---|---|---|---|
| Hợp với đàn | Gần với thức ăn tự nhiên nhất | Khác về vị, độ ẩm, có thể lạ với đàn | Chỉ có đường, không có chất khác |
| Nguy cơ mầm bệnh, dư lượng | Thấp nếu lấy từ đàn khoẻ | Không kiểm được | Thấp nếu nước sạch |
| Nguy cơ lên men | Có, nhưng đàn quen xử lý | Có | Cao nếu pha loãng, để lâu |
| Nguy cơ kéo kiến, ong cướp | Có nếu để rớt | Có | Có |
| Ảnh hưởng tới mật lấy sau đó | Ít | Lẫn mật lạ | Lẫn đường, không còn là mật thật |
Đọc bảng sẽ thấy vì sao nhiều người nuôi để dành vài hũ mật ong dú nhỏ của chính vườn mình trong ngăn mát. Hũ đó không phải để bán, mà để dùng cho những lúc cứu đàn hiếm hoi trong năm.
Cho ăn và chuyện mật lấy ra sau đó
Đây là chỗ người nuôi cần thẳng thắn với chính mình và với người mua. Nếu đã cho ăn nước đường, mật trong các bầu lúc đó và một thời gian sau có lẫn đường. Lấy mật ra trong quãng này để ăn thì kém, đem bán hoặc biếu thì không công bằng với người nhận, vì họ nghĩ đó là mật hoa.
Không có con số chính xác bao lâu sau khi ngừng cho ăn thì mật trong tổ hết lẫn đường, vì nó tuỳ đàn ăn bao nhiêu, cất bao nhiêu và có hoa trở lại nhiều hay ít. Cách an toàn mà nhiều người nuôi làm là bỏ qua hẳn một mùa lấy mật sau đợt cho ăn, để đàn tự tiêu hết dự trữ cũ và làm đầy lại bằng mật hoa.
Ghi rõ vào sổ: tổ nào, ngày nào bắt đầu và ngừng cho ăn, cho thứ gì. Ghi chép này giúp anh chị khỏi quên khi tới mùa lấy mật, và nếu có người hỏi mật của tổ nào từng được cho ăn hay chưa, anh chị trả lời được ngay, không phải đoán.
Thay vì cho ăn: những việc có tác dụng lâu hơn
Cách bền nhất để không phải cho ong ăn là làm sao để đàn không đói tới mức đó. Việc đầu tiên là lấy mật vừa phải vào cuối mùa khô, chừa cho đàn đủ bầu mật đi qua quãng giao mùa. Đàn được chừa kho thì gần như không bao giờ cần tới cái đĩa nước đường.
Việc thứ hai là làm vườn có hoa rải rác quanh năm: hàng rào bông, cây bụi ra hoa nhiều đợt, rau thơm và rau gia vị để cho ra hoa, một góc cỏ hoa dại không phát. Ong dú bay không xa, nên mấy bụi hoa trong vườn nhà có tác dụng lớn hơn một cánh đồng hoa ở xa vài cây số.
Việc thứ ba là giữ đàn ở chỗ ít tốn sức: tránh nắng gắt, tránh mưa tạt, tránh mở tổ nhiều. Đàn không phải dùng năng lượng để quạt mát, để sửa chỗ vỡ, để chống kiến thì cũng tiêu dự trữ chậm hơn. Ba việc này cộng lại rẻ hơn, nhẹ công hơn và an toàn hơn bất kỳ cách cho ăn nào.
Mấy hiểu lầm hay gặp về chuyện cho ong dú ăn
"Cho ăn để đàn đông nhanh, sớm có mật." Đàn đông lên nhờ phấn và hoa, không nhờ nước đường. Cho ăn đều đặn chỉ làm kho mật lẫn đường và tăng rủi ro kiến, ong cướp; số ong không vì thế mà tăng tương xứng. Muốn đàn đông, cách đúng là giữ đàn mát, khô, yên và có hoa quanh vườn.
"Ong mật ăn được thì ong dú cũng vậy." Hai loài khác nhau rất xa về kích cỡ đàn, cách cất mật và nhịp sống. Kinh nghiệm cho ong mật ăn không chép nguyên sang ong dú được. Một đĩa thức ăn vừa với đàn ong mật có thể là quá nhiều, đủ lên men và kéo ruồi trong tổ ong dú.
"Đàn yếu thì cứ cho ăn là khoẻ." Đàn yếu vì kiến, ruồi, thuốc hay mất chúa thì thức ăn không chữa được gì. Cho ăn khi chưa biết nguyên nhân còn làm mất thời gian xử lý đúng việc, và có khi đẩy nhanh sự suy sụp của đàn vì kéo thêm kẻ thù tới cửa tổ.
"Mật lẫn chút đường cũng không sao." Với người nhận mật, đó là mật khác hẳn thứ họ nghĩ mình nhận. Giữ mật ong dú đúng là mật hoa là chuyện uy tín của người nuôi, nhất là khi anh chị biếu hay bán cho người quen.
Câu hỏi thường gặp
Cho ong dú ăn nước đường có làm mật ngọt hơn không?
Có thể làm mật lẫn đường và ngọt gắt hơn, nhưng đó không còn là mật ong dú đúng nghĩa. Vị chua ngọt đặc trưng của mật ong dú đến từ mật hoa và quá trình ong xử lý trong bầu, không đến từ đường người nuôi đưa vào.
Cho ong dú ăn mật ong mua ngoài chợ có được không?
Không nên nếu không biết rõ nguồn. Mật không rõ nguồn có thể đã pha, có dư lượng thuốc hoặc mang mầm bệnh của loài ong khác. Nếu buộc phải cho ăn, mật ong dú sạch từ chính vườn mình là lựa chọn an toàn hơn cả.
Có thể đặt chén nước đường ngoài vườn cho ong dú tự đến ăn không?
Không nên. Chén ngọt ngoài trời kéo kiến, ong mật, ong đàn khác và ruồi tới, dễ thành chỗ tranh giành và lan bệnh. Ong dú nhỏ dễ chết đuối. Nếu cho ăn thì đặt trong tổ, lượng nhỏ, có chỗ đậu.
Cho ong dú ăn bao lâu thì nên ngừng?
Ngừng ngay khi hoa trở lại, khi thấy ong mang phấn về đều vào những buổi sáng nắng, hoặc khi thấy dấu hiệu bất thường như ong lạ đánh nhau ở cửa, mùi chua nồng trong tổ. Cho ăn chỉ là cầu nối qua quãng khó, không nên kéo dài.
Có thức ăn nào thay phấn hoa cho ong dú không?
Hiện chưa có thứ thay phấn nào được dùng phổ biến và chắc chắn hiệu quả với ong dú như với ong mật. Một số người nuôi thử nhiều cách, kết quả chưa rõ. Cách đáng tin hơn vẫn là trồng cây ra hoa và giữ đàn đủ đông để tự đi lấy phấn.
Đàn được cho ăn rồi thì bao lâu sau mới lấy mật?
Không có thời hạn chính xác vì tuỳ lượng đàn đã ăn và đã cất. Nhiều người nuôi chọn bỏ qua hẳn một mùa lấy mật sau đợt cho ăn, để đàn tiêu hết dự trữ cũ và làm đầy lại bằng mật hoa. Ghi chép rõ ngày cho ăn để không quên.