Để tổ ong dú qua mùa mưa an toàn, cần giữ cho thùng không bị nước chạm vào: mái che rộng và dốc, chắn phía hướng gió mưa, chân đế cao khỏi đất ẩm, khe nắp kín và đáy thùng có chỗ thoát; đồng thời mở tổ thật ít. Ẩm vào được tổ thì mốc mọc ở góc thùng, phấn trong bầu dễ hỏng, mật loãng ra và lên men, đàn yếu dần mà người nuôi nhìn bên ngoài không thấy ngay.
Mùa mưa ở Tây Ninh thường kéo dài nhiều tháng, có những tuần mưa chiều gần như ngày nào cũng có, có những đợt mưa dầm vài ngày liền. Phía Long An cũ, vùng trũng, độ ẩm còn cao hơn. Bài này nói nước vào tổ theo những đường nào, cách chặn từng đường bằng vật liệu đơn giản, cách nhận ra mốc và cách xử lý khi tổ đã ẩm.
Nước vào tổ ong dú theo những đường nào
Đường thứ nhất là mưa tạt từ bên hông. Mái che vừa đủ che nắp thùng thì khi mưa kèm gió, nước tạt thẳng vào thành thùng, đọng ở các mép ghép và ngấm dần vào trong. Thùng ghép nhiều tầng có nhiều khe nối, mỗi khe là một chỗ nước có thể len vào.
Đường thứ hai là nước chảy theo bề mặt. Nước rơi trên mái chảy xuống nắp, men theo nắp xuống thành, rồi tới khe giữa nắp và thân. Nếu mái dốc về phía cửa tổ, nước còn chảy ngay vào miệng ống cửa. Đây là lỗi hay gặp khi làm mái vội.
Đường thứ ba là hơi ẩm từ dưới lên. Thùng đặt thấp gần mặt đất, nhất là đất trũng, nền xi măng hay đọng nước, hút hơi ẩm qua đáy. Gỗ đáy ẩm lâu ngày thì mục, mốc, và trong tổ luôn ẩm dù trên mái không dột.
Đường thứ tư do chính người nuôi mở ra: mở nắp kiểm tra vào hôm trời âm u, mở lúc sắp mưa, hay mở rồi đậy không khít lại. Mỗi lần như vậy là hơi ẩm ngoài trời tràn vào phần tổ vốn ong đã giữ kín bằng lớp keo.
Chặn từng đường: mái, chắn gió, chân đế và khe nắp
Mái rộng, dốc ra phía sau. Mái nên chìa ra mỗi phía một khoảng rộng hơn so với mùa khô, và dốc về phía lưng thùng, không dốc về phía cửa tổ. Ở chỗ hay có gió mưa theo một hướng, cho mái chìa xa hơn về hướng đó.
Tấm chắn hướng gió. Một tấm ván, tấm tôn hay tấm nhựa dựng đứng ở phía gió mưa thường thổi tới, cách thùng một khoảng, cản phần lớn mưa tạt. Không áp sát vào thùng để còn chỗ thoáng.
Chân đế cao, không đặt trên đất trũng. Thùng nên cách mặt đất một khoảng đủ để nước bắn không tới và hơi ẩm không bốc thẳng vào đáy. Nếu vườn hay đọng nước sau mưa, chọn chỗ cao ráo hoặc kê thêm.
Khe nắp và khe tầng kín. Nắp phải đậy khít. Ong thường tự trét keo bên trong các khe, nhưng phần bên ngoài có thể dán thêm băng keo vải hay quấn một lớp màng bọc quanh mối nối trong mùa mưa. Không trét các chất có mùi hắc lên thùng.
Cửa tổ hơi chúc xuống. Nghiêng thùng rất nhẹ về phía cửa tổ để nước lỡ vào thì chảy ra, không đọng ở đáy. Độ nghiêng chỉ đủ nhìn thấy, không làm lệch bánh nhộng bên trong.
Nhận ra mốc và ẩm trong tổ mà không cần mở nhiều
Nhìn bên ngoài, thùng bị ẩm thường có mặt gỗ sẫm màu loang lổ, mép dưới đen, có rêu hay nấm trắng mọc ở chỗ tiếp giáp chân đế. Ghé mũi gần khe nắp có thể ngửi thấy mùi mốc, mùi chua. Ở cửa tổ, ong có thể kéo ra những mảnh vụn màu xám, trắng, hoặc phấn đã hỏng.
Khi có lý do để mở, chọn buổi sáng trời khô hoặc buổi trưa ngớt mưa. Nhìn các góc thùng và mặt trong nắp: mốc trắng xốp hay xanh xám ở góc, ở đáy là dấu ẩm lâu ngày. Bầu phấn bị ẩm có thể mốc trên mặt. Mật trong bầu loãng, có bọt, mùi chua nồng hơn bình thường là dấu mật đang lên men mạnh.
Một chút mốc ở chỗ ong không dùng tới, như góc trống ở đáy thùng, chưa đáng lo nếu đàn mạnh, vì ong khoẻ thường tự dọn dần. Mốc lan vào khu bầu phấn và bánh nhộng, hoặc đàn thưa ong, mới là chuyện cần can thiệp.
Xử lý khi tổ ong dú đã ẩm, đã mốc
Mục tiêu là làm khô và bỏ phần hỏng, không phải lau sạch bóng. Ong tự dọn tốt hơn người, việc của người nuôi là gỡ bớt phần nặng và chặn nguồn ẩm.
- Sửa ngay đường nước vào: mái, chắn gió, khe nắp hay chân đế. Không sửa chỗ này thì mọi việc khác đều vô ích.
- Chọn một buổi khô ráo, mở tổ nhanh gọn. Dùng muỗng hay dao nhỏ sạch gỡ những bầu phấn đã mốc hẳn và các mảng sáp mục ở đáy.
- Lau khô đáy thùng bằng khăn sạch, khô. Nếu đáy có nước đọng, thấm hết; có thể lót một tấm giấy báo khô ở góc trống để hút ẩm, thay sau vài ngày.
- Không xịt cồn, không rắc vôi hay hoá chất vào trong tổ. Ong rất nhạy mùi, đàn có thể rối loạn.
- Đậy nắp, chèn kín, và để yên vài tuần. Quan sát từ ngoài: ong kéo rác ra cửa là dấu đàn đang tự dọn.
- Nếu đáy thùng đã mục, cân nhắc thay thùng vào đầu mùa khô, khi trời ráo và đàn có hoa, không thay giữa mùa mưa.
Với thùng nhiều tầng, đôi khi chỉ tầng dưới cùng bị ẩm. Có người nuôi thay riêng tầng đáy bằng tầng khô, giữ nguyên các tầng trên. Đây là việc cần làm khéo và nhanh, người mới nên nhờ người quen nghề đứng cạnh lần đầu.
Mật loãng và lên men trong mùa mưa: chuyện thường hay dấu hỏng
Mật ong dú vốn đã loãng và chua hơn mật ong thường. Trong mùa mưa, mật vừa mới lấy về từ hoa ướt, độ ẩm không khí cao, nên mật trong bầu còn loãng hơn và lên men nhẹ, có thể sủi bọt li ti. Ở mức này đó là chuyện bình thường của mật ong dú.
Đáng lo là khi mật lên men đến mức trào ra khỏi bầu, chảy xuống đáy, bốc mùi rượu chua nồng, kéo theo ruồi giấm bay quanh cửa tổ. Lúc đó bầu mật có thể đã nứt, hoặc tổ quá ẩm. Mật chảy làm ong dính, chết, và làm hỏng thêm bầu phấn bên dưới.
Vì thế, nhiều người nuôi tránh lấy mật trong mùa mưa: mật loãng, dễ hỏng khi để ngoài, mà việc mở tổ lấy mật lại làm vỡ bầu, thêm ẩm và mùi. Để dành đàn tích mật tới mùa khô thì vừa có mật đặc hơn vừa đỡ rủi ro.
Mùa mưa ở vùng trũng phía Long An cũ và ven sông
Từ 1/7/2025, phần đất Long An cũ đã nhập vào tỉnh Tây Ninh. Phía này có nhiều vùng thấp, đất phèn, ruộng lúa, kênh rạch, mùa mưa có nơi nước đọng lâu. Nuôi ong dú ở đây vẫn được, nhưng chuyện ẩm phải tính nghiêm hơn so với vùng đất cao, đất đỏ quanh Trảng Bàng hay chân núi Bà Đen.
Chỗ đặt tổ nên là chỗ cao nhất trong vườn, gió thông. Chân đế nên cao hơn mức nước từng ngập ở chỗ đó, tính cả những đợt mưa lớn. Mái che nên làm như mái nhà nhỏ, có hai mái dốc, thay vì một tấm phẳng. Thùng gỗ nên được quét dầu hay sơn mặt ngoài bằng loại không mùi, để gỗ ít hút nước.
Ven sông Vàm Cỏ Đông, ven hồ Dầu Tiếng, sương sớm và hơi nước cũng nhiều. Những nơi đó nên để ý mặt gỗ thùng thường xuyên hơn, và chấp nhận rằng thùng ở đây có tuổi thọ ngắn hơn, cần thay sớm hơn.
Mở tổ trong mùa mưa: chọn giờ, chọn ngày và làm thật nhanh
Mùa mưa vẫn có lúc phải mở tổ: nghi đàn bị ruồi, thấy mật chảy ra cửa, hay cần gỡ phần mốc. Nguyên tắc chung là chọn ngày đã nắng ráo ít nhất từ sáng, mở vào khoảng giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều khi không khí khô nhất trong ngày, và tránh hẳn những buổi trời đã kéo mây đen. Ở Tây Ninh, mưa mùa thường đến vào chiều muộn, nên buổi sáng là khoảng an toàn hơn cả.
Chuẩn bị đủ đồ trước khi nhấc nắp: khăn khô, muỗng hay dao nhỏ sạch, một hộp có nắp để bỏ phần mốc và mật chảy, băng keo để dán lại khe. Mở rồi mới đi tìm đồ là để tổ phơi ra không khí ẩm thêm vài phút không cần thiết. Làm xong việc đã định thì đậy lại, không nhân tiện xem thêm cho biết.
Sau khi đậy, nhìn quanh xem có mật nhỏ giọt ra ngoài thành thùng hay chân đế không. Mật rớt là mồi cho kiến và ong đàn khác, mùa mưa thì còn kéo ruồi giấm. Lau sạch ngay bằng khăn ẩm rồi khăn khô. Những ngày kế tiếp chỉ quan sát cửa tổ: ong kéo rác, kéo xác ra ngoài là đàn đang tự dọn, đó là dấu tốt.
Bảng nhận diện nhanh: thứ thấy được và việc nên làm
Bảng dưới đây gom những dấu hiệu hay gặp trong mùa mưa ở một tổ ong dú nuôi trong vườn nhà, xếp từ nhẹ tới nặng. Đây là khung để quyết định có cần mở tổ hay không, không thay cho việc hỏi người có kinh nghiệm khi đàn suy rõ.
| Dấu hiệu | Thường do đâu | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Mặt gỗ ngoài sẫm màu, rêu ở mép dưới | Mưa tạt, chân đế thấp, đất ẩm | Nâng chân đế, thêm tấm chắn, chưa cần mở tổ |
| Mùi chua nhẹ ở khe nắp, mật có bọt li ti | Mật mới loãng, lên men nhẹ | Bình thường với ong dú mùa mưa, theo dõi tiếp |
| Ong kéo vụn xám trắng ra cửa | Đàn đang dọn phấn hỏng, sáp mục | Chặn nguồn ẩm, để đàn tự dọn |
| Mùi rượu chua nồng, ruồi giấm quanh cửa | Bầu mật vỡ, mật lên men mạnh | Chọn ngày khô mở tổ, gỡ bầu vỡ, lau đáy |
| Mùi hôi thối, thấy giòi nhỏ | Ruồi đẻ trứng trong tổ | Xử lý ngay theo cách chống ruồi, không chờ |
| Nước đọng ở đáy thùng | Mái dột, thùng nghiêng sai, đáy nứt | Thấm khô, sửa mái, nghiêng nhẹ về phía cửa |
Thứ tự trong bảng cũng là thứ tự ưu tiên của người nuôi: dấu hiệu ở hai dòng đầu chủ yếu xử lý từ bên ngoài, còn ba dòng cuối mới đáng để mở tổ trong mùa mưa. Phần lớn các tổ trong vườn nhà chỉ gặp hai dòng đầu nếu mái che và chân đế được làm đúng từ đầu mùa.
Một tuần mưa dầm: những việc nên làm và nên tránh
Có những đợt mưa kéo dài nhiều ngày liền, trời âm u từ sáng tới tối. Trong quãng này đàn gần như không đi làm được, sống bằng dự trữ và chịu ẩm. Việc của người nuôi ít hơn người ta nghĩ, nhưng có vài việc đáng làm.
- Mỗi ngày đi một vòng quanh tổ vào lúc tạnh mưa, nhìn mái, nhìn chân đế, nhìn chén chống kiến xem nước mưa có làm tràn dầu hay đầy nước tới mức kiến bắc cầu qua được không.
- Gạt lá rụng, cành khô rơi trên mái và quanh chân đế; lá ướt đè lên mái giữ nước lâu và làm cầu cho kiến.
- Không mở tổ chỉ để xem đàn có sao không; nếu cửa tổ vẫn có vài con canh và không có mùi lạ, đàn đang ổn.
- Không đặt chén nước đường hay mật ra ngoài để giúp đàn, vì chỉ kéo kiến và ong đàn khác tới.
- Ghi vào sổ ngày bắt đầu và ngày dứt đợt mưa, cùng tình trạng cửa tổ trước và sau, để năm sau biết đàn nào chịu ẩm tốt, đàn nào cần chỗ đặt khô hơn.
Khi trời nắng trở lại, nên để ý buổi sáng nắng đầu tiên: đàn khoẻ sẽ ra vào dồn dập, mang phấn về ngay trong ngày. Tổ nào vẫn im lặng sau hai, ba ngày nắng mới là tổ cần xem kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng bạt ni lông trùm kín tổ ong dú khi mưa to không?
Không nên trùm kín sát thùng. Bạt bí hơi làm trong tổ hầm và đọng hơi nước ngay bên dưới. Nếu cần, căng bạt cao bên trên như một mái phụ và để hở hai bên cho gió lùa.
Mùa mưa ong dú ít ra khỏi tổ có phải là đàn yếu không?
Chưa chắc. Ong dú không bay khi mưa và ít bay khi trời âm u lạnh. Hãy so vào những quãng tạnh nắng: nếu khi trời ráo ong ra vào đều, đàn vẫn ổn. Nếu nắng lên mà vẫn thưa so với các tổ khác thì mới đáng lo.
Thấy mốc trắng ở góc thùng ong dú thì làm sao?
Nếu mốc chỉ ở góc trống và đàn mạnh, sửa nguồn ẩm rồi để ong tự dọn. Nếu mốc lan vào bầu phấn hay khu nhộng, chọn ngày khô mở tổ gỡ phần mốc, lau khô đáy và chặn đường nước vào.
Có nên lấy mật ong dú trong mùa mưa không?
Nhiều người nuôi tránh lấy mật mùa mưa vì mật loãng, dễ lên men, và mở tổ lúc ẩm làm vỡ bầu, thêm mùi thu hút ruồi. Để dành tới mùa khô thường tốt hơn cho cả đàn lẫn chất lượng mật.
Thùng ong dú để ngoài mưa bao lâu thì phải thay?
Không có con số cố định, tuỳ loại gỗ, độ dày và chỗ đặt. Khi đáy hay thành thùng đã mục, mềm, mốc ăn vào gỗ, hoặc nứt hở không sửa được, nên thay vào đầu mùa khô, lúc đàn có hoa và trời ráo.
Mưa làm ướt cửa tổ thì ong có bị chết đuối không?
Ong thường rút vào trong khi mưa. Nguy hiểm là khi nước đọng ở cửa tổ hay đáy thùng. Nghiêng nhẹ thùng về phía cửa, để mái che không dốc vào cửa tổ, sẽ tránh được phần lớn chuyện nước đọng.