OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Chăm đàn theo mùa nắng – mưa

Giao mùa thiếu hoa: đàn ong dú đói có dấu hiệu gì

Giao mùa ở Tây Ninh là lúc hoa thưa, đàn ong dú sống bằng dự trữ. Những dấu hiệu đàn đang đói nhìn từ cửa tổ và trong thùng, và việc nên làm trước khi đàn suy.

Stingless bees returning to a resin entrance tube on a hive box, few small wildflowers in dry grass nearby, overcast sky at the turn of the season, rural garden

Đàn ong dú đói vào quãng giao mùa thường lộ ra qua mấy dấu hiệu: ong ra vào thưa hẳn vào buổi sáng đẹp trời, hầu như không thấy ong mang phấn vàng trên chân, thùng nhẹ tay hơn thường lệ, và khi mở ra thì bầu mật xẹp, bầu phấn trống, ít nhộng mới. Đàn đói kéo dài sẽ giảm sinh sản, ong già chết dần không có lớp thay, rồi đàn suy tới mức không giữ nổi tổ trước kiến hay ruồi.

Ở Tây Ninh, hai quãng thường thiếu hoa là lúc mùa khô chuyển sang mùa mưa và những đợt mưa dầm giữa mùa mưa. Bài này nói vì sao những quãng đó đàn đói, cách đọc dấu hiệu sớm khi đàn mới bắt đầu thiếu, và những việc người nuôi vài tổ trong vườn nhà làm được, ưu tiên cách tự nhiên trước khi tính tới cho ăn.

Vì sao giao mùa là lúc đàn dễ đói nhất

Nguồn hoa quanh một vườn nhà ở Tây Ninh thay đổi theo mùa. Mùa khô có nhiều cây nở rộ cùng lúc: điều, xoài, cao su sau đợt thay lá, nhãn, mãng cầu, chôm chôm tuỳ năm và tuỳ cách xử lý ra hoa. Khi những đợt hoa này tàn, cây chuyển sang nuôi trái, ra lá, và có một quãng ít bông trước khi các loài cây mùa mưa kịp nở.

Trùng vào quãng đó là những cơn mưa đầu mùa. Ong dú không bay khi mưa, ít bay khi trời âm u và gió. Hoa có nở thì mật bị pha loãng, phấn bị rửa trôi. Một tuần mưa chiều liên tục có thể cắt đi nửa thời gian làm việc của đàn đúng vào lúc hoa đã ít.

Phần còn lại phụ thuộc vào cảnh quan quanh vườn. Vườn nằm giữa ruộng mía, ruộng mì, hay cạnh khu công nghiệp, sân bãi, sẽ thiếu hoa nặng hơn vườn nằm trong xóm có nhiều cây trái, hàng rào bông, cỏ dại. Người nuôi ở cùng một xã có thể gặp hai câu chuyện khác hẳn nhau.

Cuối cùng là chuyện lấy mật. Đàn bị lấy nhiều mật vào cuối mùa khô bước vào giao mùa với kho trống. Đàn còn đủ dự trữ thường đi qua quãng này mà chẳng ai nhận ra có chuyện gì.

Dấu hiệu nhìn từ cửa tổ

Ong ra vào thưa vào buổi sáng nắng đẹp. Buổi sáng khô ráo là lúc đàn khoẻ hoạt động mạnh nhất. Nếu những buổi như vậy mà cửa tổ vẫn lác đác, trong khi tổ khác trong vườn đông, đó là dấu đầu tiên.

Ít ong mang phấn. Ong về tổ mang phấn có hai cục nhỏ màu vàng, cam, trắng ở chân sau. Thiếu hoa thì gần như không thấy ong mang phấn, mà phấn là thức ăn nuôi nhộng.

Ong canh cửa ít, cửa tổ trông bỏ ngỏ. Đàn khoẻ luôn có vài con đứng ở miệng ống cửa. Đàn đói, đàn suy thì lực lượng canh mỏng đi, cửa tổ trông vắng.

Ong lạ lảng vảng. Ong từ đàn khác bay quanh, thử chui vào cửa tổ là dấu hiệu chúng đã đánh hơi thấy một đàn yếu. Giao mùa cũng là mùa hay xảy ra chuyện đàn khoẻ đi cướp mật đàn yếu.

Ong đi lấy những thứ lạ. Ong bu vào chén nước đường, ly cà phê, vỏ trái cây, nồi cơm, thùng rác ngọt… nhiều hơn bình thường cũng là một dấu cho thấy hoa ngoài vườn đang thiếu.

Dấu hiệu bên trong thùng khi có dịp mở

Không nên mở tổ chỉ để xem đàn có đói không, nhất là đầu mùa mưa. Nhưng nếu đã có lý do để mở, như kiểm tra sau một đợt mưa lớn, hãy nhìn vào ba chỗ. Một là bầu mật: đàn đủ ăn có những bầu căng, đậy kín; đàn đói có bầu mở miệng, bầu xẹp, mật chỉ còn đáy. Hai là bầu phấn: phấn ong dú lên men trong bầu, có màu và mùi riêng; bầu phấn trống nhiều là đàn đã tiêu dần kho dự trữ.

Ba là bánh nhộng. Ở đàn khoẻ, phần ô nhộng mới, sáng màu được xây thêm đều đặn ở rìa. Ở đàn đói, phần xây mới teo lại, đàn ngừng đẻ hoặc đẻ ít. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất, vì một đàn ngừng nuôi nhộng vài tuần sẽ thiếu ong trẻ thay cho lớp ong già.

Cầm thùng thử độ nặng trước và sau mùa hoa cũng cho một cảm giác khá đúng. Người nuôi lâu năm chỉ cần nghiêng nhẹ thùng là đoán được tổ nặng hay nhẹ. Người mới có thể tập bằng cách nhấc thử một góc thùng mỗi tháng và ghi lại cảm nhận của mình.

Việc nên làm trước khi giao mùa tới

Phòng đói tốt nhất là làm từ trước, khi đàn còn khoẻ. Những việc dưới đây đơn giản, không tốn kém và hợp với người nuôi vài tổ.

  • Lấy mật vừa phải vào cuối mùa khô; chừa lại cho đàn những bầu mật đủ để qua quãng thiếu hoa, nhất là ở tổ chưa thật đông.
  • Trồng thêm cây nở hoa rải rác quanh năm trong vườn và hàng rào: cây bụi ra bông nhiều đợt, cây gia vị, rau thơm để ra hoa, dây leo, cỏ hoa dại để lại ở một góc vườn thay vì phát sạch.
  • Không cắt hết hoa cỏ dại trong cùng một lúc vào đầu mùa mưa; chia ra phát từng khu để luôn có một chỗ còn hoa.
  • Đặt tổ gần chỗ có nhiều cây hơn nếu vườn rộng; tránh dồn mọi tổ về một góc sân trống.
  • Giữ chén chống kiến và cửa tổ thật chắc chắn trong quãng này, vì đàn đói là đàn dễ bị kiến và ong lạ tấn công.
  • Không chia đàn, không mở tổ cho người xem trong quãng giao mùa.

Những việc này cộng lại có tác dụng lâu dài hơn bất cứ lần cho ăn nào. Một vườn có hoa rải rác quanh năm sẽ làm quãng giao mùa ngắn lại và nhẹ đi, cho cả ong dú lẫn các loài ong, bướm khác.

Khi nào mới nghĩ tới chuyện cho ăn

Cho ong dú ăn bổ sung là chuyện người nuôi tranh luận nhiều. Bài riêng trong cùng chuyên mục sẽ nói kỹ những rủi ro. Ở đây chỉ nêu một nguyên tắc: cho ăn là biện pháp cứu, không phải biện pháp nuôi. Chỉ nghĩ tới khi đàn có đủ dấu hiệu đói rõ ràng, bầu mật gần như cạn, và quãng thiếu hoa còn kéo dài.

Nếu đã quyết, cách an toàn mà nhiều người nuôi chọn là dùng chính mật ong dú sạch, tốt nhất là của chính đàn đó hoặc đàn khoẻ trong vườn đã lấy ra trước, cho một lượng nhỏ đặt trong tổ, kèm vật cho ong đậu để không chết đuối. Tránh để thức ăn ở bên ngoài, vì sẽ kéo kiến và ong đàn khác tới tranh, dẫn tới đánh nhau.

Một đàn đói lâu ngày thường đã suy cả về số ong. Cho ăn có thể giữ đàn sống qua quãng khó, nhưng đàn chỉ thật sự hồi khi hoa trở lại. Vì thế, theo dõi và ghi lại quãng nào vườn mình thiếu hoa nhất là cách để năm sau chuẩn bị sớm hơn.

Phân biệt đàn đói với đàn có vấn đề khác

Nhiều dấu hiệu của đàn đói cũng là dấu hiệu của đàn mất chúa, đàn bị ruồi, đàn bị cướp hay đàn bị nhiễm thuốc. Cách phân biệt là nhìn bối cảnh. Đói thường đến với nhiều tổ trong vườn cùng lúc, vào đúng quãng ít hoa, và hồi lại khi hoa nở. Các chuyện khác thường xảy ra với một tổ riêng lẻ, có dấu hiệu đi kèm riêng.

Ví dụ, đàn bị ruồi có giòi, có mùi hôi thối khác hẳn mùi chua của mật lên men. Đàn bị cướp có cảnh ong đánh nhau, xác ong nhiều ở cửa, ong lạ ra vào hối hả mang mật đi. Đàn bị thuốc có ong chết hàng loạt, có khi ngay sau đợt vườn bên phun xịt. Đàn mất chúa thì có thể vẫn còn mật nhưng không có nhộng mới.

Khi không chắc, chụp ảnh cửa tổ, nếu có thể thì chụp cả bên trong, ghi lại ngày và thời tiết, rồi hỏi người nuôi có kinh nghiệm hay hội ong dú. Những câu hỏi có ảnh và bối cảnh rõ thường được trả lời đúng và nhanh hơn rất nhiều.

Ví dụ giả định: hai tổ cùng vườn đi qua một quãng giao mùa

Để thấy vì sao cùng một vườn mà có tổ đói có tổ không, lấy một vườn nhà phía Gò Dầu làm ví dụ (tình huống dựng để minh hoạ, không phải chuyện có thật). Vườn có hai tổ ong dú cùng loài, nhận về cùng một đợt. Tổ thứ nhất đặt dưới tán xoài cạnh hàng rào bông trang và dây leo; tổ thứ hai đặt ở góc sân gần nhà kho, quanh đó là nền xi măng và mấy chậu kiểng ít ra hoa.

Cuối mùa khô, chủ vườn lấy mật cả hai tổ. Tổ thứ nhất được lấy vừa phải, còn chừa nhiều bầu. Tổ thứ hai vì thấy nặng tay nên lấy nhiều hơn. Rồi mưa đầu mùa tới sớm, hoa điều, hoa xoài đã tàn. Ba tuần sau, tổ thứ nhất vẫn có ong mang phấn về mỗi buổi sáng tạnh, vì hàng rào và dây leo còn lác đác bông. Tổ thứ hai thì cửa tổ vắng dần, ong lạ bắt đầu lảng vảng.

Không có gì bí ẩn trong chuyện này: tổ thứ hai thua ở cả ba chỗ, ít dự trữ hơn, xa hoa hơn và nóng hơn. Ví dụ giả định này cũng cho thấy việc sửa đúng: chuyển tổ thứ hai về gần chỗ có hoa vào lúc thích hợp, lần sau lấy mật nhẹ tay hơn, và trồng thêm cây ra bông quanh góc sân thay vì chỉ để chậu kiểng.

Ghi lại lịch thiếu hoa của chính vườn mình

Mỗi vườn một lịch. Lịch hoa chung của Tây Ninh chỉ là khung. Vườn gần ruộng mía, gần vườn cao su, trong xóm đông cây trái hay ven khu dân cư mới sẽ có quãng thiếu hoa lệch nhau vài tuần, có khi cả tháng. Không ai biết lịch của vườn anh chị rõ hơn chính anh chị sau một, hai năm ghi chép.

Ghi những gì đang nở quanh tổ. Mỗi tuần một dòng: cây gì trong bán kính đi bộ vài phút đang nở, nở nhiều hay lác đác. Không cần biết tên khoa học, tên quen gọi là đủ. Sau một năm, anh chị sẽ thấy rõ những tuần trống hoa.

Ghi kèm dấu hiệu ở cửa tổ. Đặt cạnh dòng ghi hoa một dòng về cửa tổ: ong ra vào đông hay thưa, có mang phấn không. Hai dòng đặt cạnh nhau giúp anh chị thấy đàn phản ứng với hoa ra sao, và đàn nào chịu thiếu hoa kém hơn.

Dùng lịch đó để quyết định. Khi đã biết quãng trống hoa rơi vào tuần nào, anh chị sẽ lấy mật sớm hơn hay ít hơn, chọn thời điểm trồng thêm cây, và tránh mọi việc làm đàn tốn sức như mở tổ, di chuyển tổ trong đúng quãng đó.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết đàn ong dú đang thiếu ăn mà không mở tổ?

Quan sát cửa tổ vào buổi sáng nắng: ong ra vào thưa, ít ong mang phấn, ít ong canh cửa, có ong lạ lảng vảng. Nhấc nhẹ một góc thùng thấy nhẹ hơn thường lệ. So với các tổ khác trong vườn cũng giúp nhận ra tổ nào đang đuối.

Quãng nào trong năm ong dú ở Tây Ninh dễ thiếu hoa?

Thường là quãng chuyển từ mùa khô sang mùa mưa, khi hoa mùa khô đã tàn mà mưa bắt đầu cắt bớt giờ bay, và những đợt mưa dầm giữa mùa mưa. Mức độ tuỳ vườn: vườn nhiều cây trái, hàng rào bông thì đỡ hơn vườn giữa ruộng mía, mì.

Trồng cây gì để ong dú đỡ đói lúc giao mùa?

Nên trồng xen nhiều loại ra hoa vào các tháng khác nhau, ưu tiên cây bụi ra bông nhiều đợt, rau thơm để ra hoa, dây leo, và giữ lại một góc cỏ hoa dại. Mục tiêu là lúc nào vườn cũng có một ít hoa, không cần trồng một loại thật nhiều.

Đàn ong dú đói có tự bỏ tổ bay đi không?

Ong dú ít khi bỏ cả tổ bay đi như một số loài ong mật. Đàn đói thường suy dần tại chỗ: đẻ ít, ong già chết, cửa tổ yếu, rồi bị kiến hay đàn khác tấn công. Vì thế cần nhận ra sớm qua dấu hiệu ở cửa tổ.

Có nên cho ong dú ăn đường mỗi khi giao mùa không?

Không nên cho ăn đều đặn như một thói quen. Cho ăn là cách cứu đàn đang đói rõ, không phải cách nuôi. Lấy mật vừa phải, trồng thêm hoa và bảo vệ cửa tổ là cách phòng đói bền hơn và ít rủi ro hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68