OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Chăm đàn theo mùa nắng – mưa

Sau mùa lấy mật: giúp đàn ong dú phục hồi

Lấy mật xong là lúc đàn ong dú dễ bị kiến, ruồi và ong cướp nhất. Việc nên làm trong những ngày đầu, những tuần sau và cách nhận ra đàn đã phục hồi.

Hands wiping a wooden stingless bee box with a clean cloth after honey harvest, small honey drips on the lid, bees returning to the entrance, warm late afternoon light, rural Tay Ninh garden

Sau khi lấy mật ong dú, việc quan trọng nhất là dọn sạch mọi giọt mật rỉ trên thùng và quanh tổ ngay trong ngày, đóng kín các khe, kiểm chén chống kiến, rồi để đàn yên ít nhất vài tuần chỉ quan sát từ ngoài. Đây là lúc đàn dễ bị kiến, ruồi đẻ trứng và ong đàn khác tấn công nhất, vì tổ vừa vỡ, có mùi mật và kho dự trữ đã vơi. Đàn phục hồi tốt khi ong ra vào đều trở lại, mang phấn về, ống cửa được sửa và các bầu mới được xây.

Ở Tây Ninh, mùa lấy mật thường rơi vào giữa và cuối mùa khô, ngay trước quãng giao mùa thiếu hoa. Nghĩa là đàn vừa mất một phần kho đã phải đi vào giai đoạn khó. Bài này đi theo trình tự thời gian: ngay sau khi lấy, tuần đầu tiên, các tuần sau, và những gì cần điều chỉnh cho mùa lấy mật năm tới.

Vì sao đàn ong dú yếu đi ngay sau khi lấy mật

Lấy mật ong dú, dù khéo đến đâu, cũng là làm vỡ một phần cấu trúc tổ: bầu mật bị chọc hoặc cắt, keo nối giữa các tầng bị tách, có khi một phần bầu phấn hay bánh nhộng bị chạm vào. Đàn phải dồn sức vá lại, dọn mật rỉ, xây bầu mới. Đó là công việc tốn năng lượng và tốn ong.

Cùng lúc, mùi mật và phấn tỏa ra mạnh hơn bình thường nhiều lần. Mùi này đi xa, gọi tới kiến, ong đàn khác, ong mật nuôi quanh đó, và ruồi nhỏ đẻ trứng trong tổ. Một đàn đang bận vá tổ lại phải đứng ra giữ cửa trước những kẻ đến thăm không mời.

Cuối cùng là kho dự trữ. Mật vừa lấy đi là phần đàn cất để qua quãng thiếu hoa. Nếu lấy quá tay vào cuối mùa khô, đàn sẽ đi vào giao mùa với kho trống. Ba thứ này cộng lại khiến tuần đầu sau lấy mật là tuần nhạy cảm nhất trong năm của một tổ ong dú nuôi.

Ngay trong ngày lấy mật: những việc không được bỏ qua

Phần lớn rủi ro sau lấy mật có thể chặn được ngay trong ngày, nếu làm đủ những việc dưới đây trước khi rời tổ.

  1. Lau sạch mật dính trên mặt ngoài thùng, nắp, chân đế bằng khăn ẩm rồi khăn khô; không để giọt nào trên chân chống kiến.
  2. Gom hết bầu vỡ, sáp vụn, mật nhỏ giọt vào hộp kín mang đi, không vứt quanh vườn, không để gần tổ.
  3. Đậy nắp và ghép tầng thật khít; dán băng keo vải bên ngoài các khe nếu cần, để ong có thời gian tự trét keo bên trong.
  4. Kiểm tra lại chén chống kiến: đủ nước hoặc dầu, không có cành lá bắc cầu, không có mật rớt vào.
  5. Nếu có nhiều tổ, lấy mật từng tổ một và dọn xong tổ này mới sang tổ khác, không mở nhiều tổ cùng lúc.
  6. Chọn lấy mật vào buổi chiều muộn hơn là sáng sớm khi có thể; tới tối đàn có cả đêm để vá tổ trước khi ong các đàn khác ra đi làm.

Dụng cụ lấy mật cũng cần rửa sạch ngay, cất kín. Một con dao còn dính mật để ngoài hiên là đủ kéo ong và kiến về phía nhà.

Tuần đầu tiên: canh ba kẻ thù quen mặt

Kiến. Đây là tuần kiến hay tìm tới nhất vì mùi mật. Mỗi sáng nhìn chân đế và chén chống kiến; thấy vệt kiến là xử lý ngay đường lên, không chờ tới khi kiến vào tận cửa.

Ong cướp. Dấu hiệu là đám ong lạ lượn trước cửa, ong đánh nhau, xác ong vón cục ở cửa và chân đế, ong ra vào hối hả bất thường. Nếu thấy, thu hẹp cửa tổ tạm thời bằng keo ong hoặc sáp sạch cho đàn dễ giữ, kiểm khe hở trên thùng.

Ruồi đẻ trứng. Những con ruồi nhỏ chạy nhanh trên mặt thùng, tìm cách chui vào khe, là dấu cần chú ý. Mùi hôi thối khác hẳn mùi chua của mật là dấu ruồi đã vào. Lúc đó phải mở tổ xử lý sớm, không chờ.

Đừng mở tổ để xem. Ngoài trường hợp nghi ruồi, tuần đầu không mở tổ. Mỗi lần mở lại làm vỡ lớp keo đàn vừa trét, tỏa thêm mùi và làm đàn tốn sức lần nữa.

Từ tuần thứ hai tới tuần thứ sáu: nhìn đàn phục hồi

Sau tuần đầu, nếu không có sự cố, đàn bước vào giai đoạn xây lại. Từ bên ngoài, dấu hiệu tốt là ong ra vào đều đặn vào buổi sáng nắng, ong mang phấn về, ống cửa được sửa sang, keo mới quanh cửa. Đàn khoẻ thường hồi lại cửa tổ khá nhanh, trong khi đàn yếu lâu hơn hẳn.

Đây cũng thường là quãng giao mùa ở Tây Ninh, hoa thưa dần. Đàn bị lấy nhiều mật có thể bắt đầu có dấu hiệu đói: ong thưa, ít mang phấn. Hãy so tổ vừa lấy mật với tổ không lấy để biết sự khác biệt là do lấy mật hay do mùa. Nếu tất cả cùng thưa, đó là chuyện của mùa; nếu riêng tổ vừa lấy mật thưa hẳn, có thể anh chị đã lấy quá tay.

Khoảng sau một tháng, nếu có lý do để mở tổ, anh chị sẽ thấy những bầu mới được xây ở chỗ đã lấy, màu sáp còn sáng. Đó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy đàn đã qua giai đoạn khó. Nếu chỗ đã lấy vẫn trống trơn, đàn đang thiếu hoa hoặc thiếu ong, cần xem lại.

Đàn đang phục hồi tốt hay đang gặp chuyện: so nhanh

Bảng dưới đây giúp người nuôi vài tổ đọc tình trạng đàn trong những tuần sau lấy mật, chỉ dựa trên những gì nhìn được ở cửa tổ và quanh thùng.

Điều quan sátĐàn phục hồi tốtĐàn đang gặp chuyện
Cửa tổ buổi sáng nắngOng ra vào đều, đông dần lênThưa, hoặc đông bất thường vì ong lạ
Ong mang phấnCó, ngày càng nhiềuGần như không thấy
Ống cửa, keo quanh cửaĐược sửa, có keo mớiVỡ không ai sửa, hoặc có xác ong vón cục
Mùi quanh tổMùi keo, mùi mật nhẹHôi thối, hoặc chua nồng kéo ruồi giấm
Chân đế, chén chống kiếnSạch, không có vệt kiếnCó kiến, mật rớt, cành lá bắc cầu

Gặp một trong những dấu hiệu ở cột phải, đừng chờ thêm. Các bài về kiến, ruồi và ong cướp trong chuyên mục kiến, thiên địch có hướng dẫn chi tiết cho từng trường hợp.

Lấy bao nhiêu thì đàn phục hồi nhanh: bài học cho năm sau

Không có tỉ lệ chuẩn cho mọi đàn, nhưng có một nguyên tắc mà nhiều người nuôi ong dú dùng: chỉ lấy phần mật dư, không lấy phần đàn cần để sống qua quãng tới. Ở thùng nhiều tầng tách mật, đó là phần bầu ở tầng trên, xa khu nhộng; ở ống tre, khúc gỗ, đó là phần bầu ở đầu xa nhất so với khu nhộng.

Với người nuôi ở Tây Ninh, mùa lấy mật nằm ngay trước giao mùa, nên mức lấy nên nhẹ tay hơn so với vùng có mùa hoa kéo dài. Đàn mới nhận về, đàn từng yếu trong năm, đàn ở góc vườn ít hoa thì càng nên lấy ít, hoặc bỏ qua một mùa.

Sau mỗi mùa lấy mật, ghi lại cho từng tổ: lấy ngày nào, lấy chừng nào, thời tiết ra sao, và đàn mất bao lâu để ong ra vào đều trở lại. Sau hai, ba năm, sổ này cho anh chị biết đàn nào chịu lấy mật tốt, đàn nào nên được để yên nhiều hơn, chính xác hơn bất cứ lời khuyên chung nào.

Chọn thời điểm lấy mật ở Tây Ninh để đàn đỡ khổ

Vì mùa lấy mật nằm sát quãng giao mùa, thời điểm lấy quyết định rất nhiều tới khả năng phục hồi của đàn. Lấy vào giữa mùa khô, khi trong vườn và quanh vườn còn nhiều cây đang ra hoa, đàn có thời gian và nguồn hoa để làm đầy lại một phần kho trước khi hoa thưa. Lấy vào những tuần cuối cùng của mùa khô, khi hoa đã tàn và mưa sắp tới, đàn gần như không có cơ hội bù.

Cũng nên tránh lấy mật ngay sau một đợt nắng gắt kéo dài, khi đàn đã tốn nhiều sức chống nóng, sáp có thể mềm và bầu dễ vỡ hơn khi chạm vào. Một buổi chiều mát sau vài ngày trời dễ chịu là thời điểm tốt hơn cả về nhiệt lẫn về sức đàn.

Nếu năm đó mưa đến sớm, hãy cân nhắc bỏ qua lần lấy cuối. Một hũ mật ít đi là cái giá nhỏ so với nguy cơ mất đàn trong mùa mưa. Những năm hoa tốt, nắng dài, anh chị có thể lấy thoải mái hơn, miễn là vẫn chừa đủ cho đàn.

Tổ trong ống tre, khúc gỗ: phục hồi chậm hơn thùng tầng

Với thùng nhiều tầng tách mật, người nuôi có thể lấy ở tầng trên mà ít động tới khu nhộng, nên đàn thường hồi nhanh hơn. Với đàn sống trong ống tre, khúc gỗ hay thùng một khoang, việc lấy mật gần như luôn phải mở rộng, cắt qua nhiều bầu, có khi chạm tới phần nhộng. Vết thương của tổ lớn hơn, mùi tỏa ra nhiều hơn, và đàn cần nhiều thời gian hơn để sửa.

Vì thế, những tổ kiểu này nên được lấy ít lần hơn trong năm, mỗi lần chỉ lấy phần bầu ở đầu xa khu nhộng, và sau khi lấy phải bịt kín chỗ mở thật kỹ bằng nắp, miếng gỗ hay băng keo vải. Một lỗ hở nhỏ ở ống tre là đủ cho ruồi lọt vào.

Nếu anh chị thấy đàn trong ống tre, khúc gỗ của mình mỗi lần lấy mật đều suy rõ, có lẽ đã tới lúc nghĩ tới chuyện chuyển đàn sang thùng có tầng tách mật vào một mùa hoa thuận lợi. Việc chuyển đàn có rủi ro riêng, nhưng về lâu dài thường giúp cả người lẫn ong đỡ vất vả hơn mỗi mùa lấy mật.

Mật vừa lấy: đừng để công của đàn hỏng trong bếp

Một phần của việc tôn trọng đàn là giữ cho mật vừa lấy không bị hỏng. Mật ong dú có độ ẩm cao, dễ lên men ở nhiệt độ phòng của Tây Ninh. Lọc qua lưới sạch, cho vào hũ thuỷ tinh sạch, khô, đậy kín và đưa vào ngăn mát sớm là những việc nên làm ngay trong ngày.

Ghi lên hũ hoặc vào sổ mật này từ tổ nào, lấy ngày nào. Khi mật có vị, màu khác lạ, anh chị biết ngay nó đến từ đâu và có thể so với ghi chép về hoa, thời tiết của đàn đó. Mật của tổ từng được cho ăn bổ sung nên để riêng, không trộn chung. Những chi tiết về bảo quản mật được nói kỹ hơn trong chuyên mục mật ong dú của trang.

Đừng để mật trong xô, chậu hở qua đêm ngoài hiên hay trong bếp. Chỉ một đêm là kiến tìm tới, sáng ra ong của chính đàn anh chị và đàn khác cũng bay tới tìm, tạo thành một ổ tranh giành ngay trong nhà. Lọc xong lúc nào cất lúc đó, rửa sạch dụng cụ, lau mặt bàn, thì mật giữ được chất lượng mà đàn ngoài vườn cũng không bị kéo vào một cuộc cướp mật không đáng có.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu sau khi lấy mật thì đàn ong dú phục hồi?

Tuỳ đàn mạnh hay yếu, lấy nhiều hay ít và có hoa hay không. Đàn khoẻ được lấy vừa phải thường hồi lại nhịp ra vào ở cửa tổ khá nhanh, nhưng để xây lại bầu mật ở chỗ đã lấy thì cần nhiều tuần. Hãy nhìn dấu hiệu thay vì đếm ngày.

Sau khi lấy mật có nên cho ong dú ăn bù không?

Thường không cần nếu đã lấy vừa phải và vườn còn hoa. Cho ăn ngay sau lấy mật còn tăng mùi ngọt quanh tổ, kéo kiến và ong cướp đúng lúc đàn dễ tổn thương nhất. Chỉ nghĩ tới khi đàn có dấu hiệu đói rõ và quãng thiếu hoa còn dài.

Thấy ong lạ đánh nhau ở cửa tổ sau khi lấy mật thì làm sao?

Đó có thể là ong đàn khác tới cướp mật. Dọn sạch mật rớt quanh tổ, thu hẹp cửa tổ tạm thời bằng sáp hoặc keo ong sạch, kiểm tra khe hở trên thùng. Nếu nhiều tổ cùng vườn, kiểm xem có tổ nào khác đang rỉ mật không.

Có nên lấy mật tất cả các tổ cùng một ngày không?

Không nên nếu có thể tránh. Mở nhiều tổ cùng lúc làm mùi mật tỏa khắp vườn, dễ gây cướp mật giữa các đàn và kéo kiến. Lấy từng tổ, dọn sạch tổ này rồi mới sang tổ khác, hoặc chia ra vài ngày, sẽ an toàn hơn.

Mật rỉ trong tổ sau khi lấy có tự hết không?

Đàn khoẻ thường tự dọn lượng mật rỉ nhỏ trong vài ngày. Nếu mật đọng nhiều ở đáy thùng, chảy ra cửa, kéo ruồi giấm hoặc có mùi chua nồng, nên mở vào ngày khô ráo, thấm sạch phần đọng, kiểm lại chỗ bầu vỡ.

Đàn yếu đi rõ sau khi lấy mật thì năm sau nên làm gì khác?

Lấy ít hơn hoặc bỏ qua một mùa với đàn đó, chọn lấy ở phần xa khu nhộng, lấy sớm hơn để còn hoa phía sau, và trồng thêm cây ra hoa quanh tổ. Ghi chép từng năm giúp anh chị biết mức lấy nào hợp với từng đàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68