Chống nóng cho tổ ong dú mùa khô gói lại trong ba việc: đặt tổ trong bóng râm thật sự vào buổi trưa và đầu giờ chiều, có mái che rộng tách khỏi nắp thùng một khoảng hở cho gió lùa, và dùng thùng gỗ đủ dày, không sơn màu tối. Ong dú tự quạt và tự điều hoà kém hơn ong mật thường, nên một thùng phơi nắng gắt nhiều giờ có thể nóng đến mức sáp mềm, bầu mật vỡ chảy ra cửa, nhộng chết.
Ở Tây Ninh, những tháng cuối mùa khô là quãng nhiều người nuôi kể chuyện mất tổ vì nắng, nhất là tổ mới mang về, đặt tạm trên hiên hoặc dưới tán cây thưa lá. Bài này nói cách nhìn chỗ đặt tổ theo đường nắng, cách làm mái che đơn giản bằng vật liệu sẵn trong vườn, và dấu hiệu nhận ra tổ đang chịu nóng quá sức để cứu kịp.
Vì sao nắng là kẻ thù số một của ong dú mùa khô
Ong mật thường có thể đứng ở cửa tổ đập cánh quạt gió và mang nước về làm mát tổ. Ong dú cũng có làm vậy ở mức nào đó, nhưng đàn nhỏ, ong nhỏ, sức quạt yếu. Tổ ong dú dựa nhiều vào chỗ ở: hốc cây dày, thân cây to, vách đất, nơi tự nhiên đã giữ nhiệt ổn định. Khi người ta chuyển đàn vào một thùng gỗ đặt ngoài trời, phần giữ mát đó do người nuôi lo.
Bên trong tổ, các bầu mật và bầu phấn làm bằng sáp pha nhựa cây (người nuôi hay gọi chung là sáp hay keo). Thứ vật liệu này mềm ra khi nóng. Khi thùng hấp nắng lâu, bầu mật có thể oằn, nứt, mật chảy xuống đáy, tràn ra cửa tổ. Mật chảy lại kéo theo kiến và làm ong dính, chết. Bánh nhộng, phần nằm giữa tổ, cũng chịu không nổi nhiệt cao kéo dài.
Cái khó là thiệt hại do nắng thường diễn ra trong vài giờ trưa chiều, lúc người nuôi đi làm hoặc đang nghỉ trưa. Sáng ra nhìn thì mọi thứ vẫn bình thường, đến chiều tối mới thấy mật rỉ ở cửa tổ, ong bu ngoài thùng thành chùm. Vì vậy, kiểm tra chỗ đặt tổ phải làm đúng vào giờ nắng gắt nhất, ít nhất một lần khi mùa khô bắt đầu.
Đọc đường nắng trước khi chọn chỗ đặt tổ
Bóng râm buổi sáng không nói lên được gì. Cách chắc nhất là theo dõi một ngày nắng trong vườn, rồi chọn chỗ theo đúng những giờ nóng nhất.
- Đặt một vật nhỏ, ví dụ cái ghế nhựa, vào chỗ định đặt tổ. Ra nhìn vào khoảng 10 giờ, 12 giờ, 14 giờ và 16 giờ: chỗ đó có nằm trong bóng râm không.
- Để ý nắng xiên buổi chiều từ hướng tây. Ở Nam Bộ, nắng chiều gắt và chiếu thấp, lọt qua những chỗ tán cây không che được.
- Tán cây phải đủ dày và không rụng lá vào mùa khô. Cây cao su, cây bàng hay một số cây ăn trái rụng lá hoặc thưa lá vào đúng những tháng nóng nhất, bóng mát hôm nay có thể mất sau vài tuần.
- Tránh đặt sát tường gạch hay tường tôn hướng tây: tường hấp nắng cả buổi và toả nhiệt ngược lại vào thùng đến tối.
- Nếu không có chỗ nào mát trọn ngày, chọn chỗ có nắng sáng sớm nhẹ và bóng râm chắc chắn từ khoảng 10 giờ trở đi; nắng sáng giúp ong dậy sớm đi làm, nắng trưa chiều mới là cái phải tránh.
Đổi chỗ một tổ đang sống trong vườn không thể làm một lần xa nhiều mét, vì ong thợ nhớ vị trí cửa tổ. Dời từng chút một vào chiều tối, hoặc nếu phải dời xa thì mang tổ ra chỗ khác cách xa vài cây số vài tuần rồi mới đem về chỗ mới, tuỳ theo lời khuyên của người nuôi có kinh nghiệm.
Làm mái che cho đúng: rộng, cách nắp, sáng màu
Mái phải rộng hơn thùng. Mái chỉ vừa bằng nắp thùng thì nắng xiên vẫn chiếu vào hai bên hông. Mái nên chìa ra mỗi phía một khoảng, nhất là phía tây, để hông thùng nằm trong bóng.
Mái không đặt sát nắp thùng. Tấm tôn úp thẳng lên nắp sẽ truyền nhiệt xuống như bàn ủi. Chừa một khoảng hở giữa mái và nắp, đủ cho gió lùa qua mang hơi nóng đi. Kê bằng hai thanh gỗ, hay làm mái trên một khung riêng.
Vật liệu mát hơn là tôn trần. Lá dừa, lá cọ khô, tấm tranh, tấm gỗ ván cũ đều cách nhiệt tốt hơn tôn mỏng. Nếu dùng tôn thì nên lót thêm một lớp ván hoặc xốp ở dưới, mặt trên sơn trắng hoặc màu sáng.
Thùng không sơn màu tối. Gỗ để mộc hoặc sơn màu sáng hấp nắng ít hơn rất nhiều so với sơn nâu đậm, đen hay xanh đậm. Nếu thích màu cho đẹp, chọn tông kem, xanh nhạt.
Mái phải chắc. Mái che bằng lá nhẹ dễ bị gió đầu mùa mưa thổi bay. Buộc dây hoặc đè một thanh tre lên trên.
Thùng gỗ dày và cách giữ mát thêm trong những ngày nóng nhất
Thùng gỗ dày giữ nhiệt ổn định hơn thùng mỏng. Ván mỏng như ván thùng hàng nóng lên nhanh và nguội đi nhanh, làm trong tổ lên xuống thất thường. Người nuôi ở các nước nuôi ong không ngòi lâu năm thường khuyên dùng gỗ dày, và nhiều người ở Việt Nam cũng làm theo. Nếu đang dùng thùng mỏng, có thể ốp thêm một lớp ván bên ngoài hoặc bọc một lớp xốp dưới mái.
Trong những ngày nắng đỉnh điểm, có vài cách giữ mát tạm thời. Treo một tấm vải bố hoặc lưới che nắng phía tây của tổ. Tưới nước lên nền đất quanh chân đế vào buổi trưa để không khí quanh tổ mát hơn, nhưng tránh tưới lên thùng, vì nước ngấm vào gỗ rồi bốc hơi trong nắng sẽ thành hơi ẩm hầm hập, lại dễ lọt vào khe nắp.
Không nên dùng đá lạnh đặt lên thùng hay phun sương thẳng vào cửa tổ. Ong dú không quen thay đổi nhiệt độ đột ngột, và nước đọng ở cửa tổ làm ong ướt cánh. Giải pháp lâu dài vẫn là chỗ đặt tổ và mái che; các cách tạm thời chỉ để vượt qua vài ngày bất thường.
Dấu hiệu tổ ong dú đang chịu nóng quá sức
Ong bu thành đám ngoài cửa tổ hoặc ngoài thành thùng vào giữa trưa. Ong đẩy ra ngoài để giảm người trong tổ và quạt gió. Thấy cảnh này giữa trưa nắng là dấu báo trong thùng đang quá nóng.
Mật rỉ ra ở cửa tổ, khe nắp hoặc đáy thùng. Đây là dấu hiệu bầu mật đã vỡ. Cần che nắng ngay, và khi trời dịu thì lau sạch phần mật chảy bên ngoài để kiến không kéo tới.
Mùi chua lạ hoặc mùi sáp chảy. Mật chảy trong tổ nóng ẩm lên men nhanh, bốc mùi chua. Mùi sáp nóng cũng có thể nhận ra khi ghé sát thùng.
Ong chết rải rác dưới chân thùng sau những ngày nắng gắt. Vài con ong chết là chuyện bình thường của đàn, nhưng xác ong nhiều bất thường kèm ong ướt, dính mật là dấu tổ đang có chuyện.
Ong ra vào thưa hẳn vào buổi chiều. So với các tổ khác trong vườn, một tổ bị nóng thường im ắng vào giờ nóng nhất.
Cứu một tổ vừa bị nóng chảy mật
Việc đầu tiên là che bóng ngay, bằng bất cứ thứ gì có sẵn: tấm ván, cái dù, tấm bạt căng cao. Đừng mở nắp giữa trưa nắng, vì lúc đó sáp đang mềm, động vào dễ làm sụp thêm. Đợi chiều mát hoặc sáng hôm sau trời còn dịu.
Khi mở, chỉ làm những việc cần thiết: dùng khăn sạch thấm phần mật đọng dưới đáy, gỡ những bầu mật vỡ nát hẳn ra khỏi tổ, để lại những bầu còn nguyên. Không cạo dọn kỹ, không lật bánh nhộng. Đóng thùng lại, chèn kín khe hở, rồi lau sạch mật dính bên ngoài thùng và chân đế.
Những ngày sau, để ý ruồi và kiến quanh tổ, vì mùi mật và phấn bị vỡ thu hút cả hai. Một đàn mạnh thường tự dọn và xây lại bầu trong ít tuần nếu không bị nóng lại. Một đàn yếu có thể không gượng nổi; khi đó nên hỏi người nuôi có kinh nghiệm hoặc hội ong dú, gửi kèm ảnh cửa tổ và bên trong tổ để được góp ý cụ thể.
Quan trọng nhất là sửa ngay chỗ đặt tổ, vì nếu đã nóng chảy một lần thì tuần sau nắng vẫn chiếu đúng chỗ đó.
Tổ mới mang về giữa mùa khô: cần cẩn thận hơn
Nhiều người bắt đầu nuôi đúng vào mùa khô, vì đây là mùa đẹp trời, đi lại thuận, và người bán tổ cũng thường giới thiệu đàn vào mùa này. Nhưng một đàn vừa trải qua chuyến vận chuyển là một đàn đang mệt: có thể có bầu mật bị vỡ do xóc, ong già lạc mất khi bị đóng cửa, và đàn chưa quen chỗ mới. Nắng gắt chồng lên những thứ đó dễ làm đàn suy sụp trong tuần đầu.
Với tổ mới, chỗ đặt nên râm hơn bình thường, kể cả chấp nhận ít nắng sáng. Mái che làm sẵn trước khi tổ về, không để tổ nằm tạm trên hiên hay trên nóc xe một buổi trưa. Mở cửa tổ cho ong ra vào vào chiều mát hoặc sáng sớm, không mở giữa trưa.
Trong hai ba tuần đầu, ghé xem tổ vào giờ nóng nhất mỗi ngày. Nếu thấy ong bu ra ngoài hay mật rỉ, che thêm ngay. Khi đàn đã ổn định, ong ra vào đều, mới tính chuyện dời dần tổ ra chỗ thoáng hơn nếu cần.
Nhà phố, sân xi măng, ven khu công nghiệp: những chỗ nóng hơn vườn
Không phải ai nuôi ong dú ở Tây Ninh cũng có vườn cây rậm. Nhiều người ở khu phố, ở khu dân cư mới quanh các khu công nghiệp, có sân xi măng, sân lát gạch, mái tôn rộng. Những bề mặt này hấp nắng cả ngày và toả nhiệt vào buổi chiều, làm không khí quanh tổ nóng hơn hẳn một góc vườn có đất và cỏ.
Ở những chỗ như vậy, nên đặt tổ cao khỏi nền xi măng, dưới một mái che riêng, và nếu được thì trồng vài chậu cây leo hay giàn bầu bí quanh góc đặt tổ để tạo bóng và làm mát. Một tấm lưới che nắng căng phía trên cả góc sân cũng giúp giảm nhiệt rõ rệt mà không tốn nhiều.
Sân thượng nhà phố là chỗ nóng nhất. Nếu muốn đặt tổ trên sân thượng, cần mái che kép, gỗ dày, và kiểm tra nhiệt bằng tay vào giờ nắng gắt. Có những sân thượng mà mùa khô tốt nhất là mang tổ xuống một góc râm ở tầng dưới, đợi sang mùa mưa mới đưa lên lại.
Câu hỏi thường gặp
Tổ ong dú có cần nắng không hay đặt chỗ râm hoàn toàn?
Một chút nắng sáng sớm giúp ong ra làm sớm, nhưng từ khoảng giữa buổi sáng tới chiều tổ nên nằm trong bóng râm chắc chắn. Chỗ râm quá ẩm thấp, không có gió lại dễ mốc, nên chọn râm mà thoáng.
Đặt tổ ong dú dưới mái hiên nhà có được không?
Được nếu mái hiên không hấp nắng xuống quá nóng và tổ không bị nắng chiều xiên vào. Mái tôn thấp sát đầu thùng thường rất nóng vào trưa. Kiểm tra bằng tay vào giờ nắng gắt trước khi quyết định.
Có nên phun nước làm mát tổ ong dú không?
Không nên phun thẳng vào thùng hay cửa tổ. Nước làm gỗ ẩm, ong ướt cánh, hơi nước lọt vào khe nắp. Tưới nền đất quanh chân đế vào buổi trưa nóng thì giúp không khí mát hơn mà không làm ướt tổ.
Thùng ong dú sơn màu gì để đỡ nóng?
Để mộc hoặc sơn màu sáng như trắng, kem, xanh nhạt. Màu tối hút nắng mạnh, làm thùng nóng nhanh. Nếu đã sơn màu tối thì cần mái che rộng hơn và chỗ đặt râm hơn.
Tổ ong dú bị chảy mật vì nóng thì có cứu được không?
Nhiều tổ cứu được nếu che bóng kịp, lau mật đọng, bỏ bầu vỡ và giữ kiến, ruồi tránh xa. Đàn mạnh thường tự sửa trong vài tuần. Đàn yếu khó hơn, nên hỏi người nuôi có kinh nghiệm và quan trọng nhất là đổi chỗ đặt tổ.