OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Kiến, thiên địch và rủi ro

Đàn ong dú bỏ tổ: những nguyên nhân thường gặp

Mở thùng thấy trống trơn: đàn ong dú bỏ đi, bị cướp sạch hay đã tàn tại chỗ? Phân biệt ba trường hợp, các nguyên nhân thường gặp và cách giữ đàn ở lại lâu dài.

An opened empty wooden stingless bee box with old dark resin walls and a few broken wax pots, no bees, afternoon light falling across a quiet garden

Ong dú ít khi bỏ tổ đi như ong mật, vì chúa đã đẻ của ong dú không bay được. Phần lớn trường hợp người nuôi thấy thùng trống thực ra là đàn đã tàn tại chỗ hoặc bị cướp sạch, chứ không phải cả đàn bay đi. Những nguyên nhân thường gặp là kiến tấn công dai dẳng, ruồi đẻ trứng, nóng chảy tổ, ẩm mốc, thuốc trừ sâu, mất chúa, đói lâu ngày và bị quấy nhiều lần. Đàn mới nhận về, đàn mới chuyển thùng là trường hợp có thể thật sự bỏ đi nếu chỗ mới quá bất lợi.

Bài này giúp người nuôi vài tổ đọc lại những gì còn trong thùng để biết chuyện gì đã xảy ra, vì hiểu đúng nguyên nhân mới tránh được lần sau. Kèm theo là những việc giữ đàn ở lại lâu dài.

Bỏ tổ, tàn tại chỗ hay bị cướp sạch: ba chuyện khác nhau

Bỏ tổ thật là khi cả đàn, cùng chúa, rời đi nơi khác, thường mang theo hoặc để lại một phần mật phấn. Ở ong mật đây là chuyện quen. Ở ong dú, vì chúa đã đẻ không bay được, chuyện cả đàn bỏ đi hiếm hơn nhiều; nó thường xảy ra ở đàn có chúa tơ chưa giao phối, hoặc đàn mới được đưa vào thùng mà chưa ổn định.

Tàn tại chỗ là khi đàn suy dần vì một hay nhiều nguyên nhân, số ong giảm tới mức không còn đủ duy trì tổ, cuối cùng những con cuối cùng chết hoặc tản đi. Thùng còn lại có thể vẫn còn mật, phấn, nhưng hỏng, có khi có giòi, kiến.

Bị cướp sạch là khi đàn yếu bị kẻ khác, ong đàn khác hay kiến, lấy hết mật và phấn. Thùng còn lại trống trơn, bầu bị cạy rỗng, có thể có nhiều xác ong.

Ba chuyện này để lại dấu vết khác nhau, và có cách phòng khác nhau. Gọi chung là bỏ tổ làm người nuôi bỏ lỡ bài học thật.

Đọc dấu vết trong thùng trống

Khi mở thùng thấy không còn ong, đừng vội dọn. Nhìn kỹ những gì còn lại theo bảng dưới đây để đoán chuyện đã xảy ra.

Dấu vếtKhả năng cao nhất
Bầu mật, bầu phấn bị cạy rỗng sạch, bánh nhộng còn, nhiều xác ong ở cửaBị ong đàn khác cướp
Kiến còn trong thùng, nhộng bị tha mất, mật bị hútBị kiến chiếm
Phấn nhão như bùn, giòi, mùi hôi thốiRuồi đẻ trứng làm đàn tàn
Sáp mềm chảy, mật chảy xuống đáy, ong chết dínhNóng chảy tổ
Mốc xanh xám khắp nơi, gỗ ẩm, phấn mốcẨm kéo dài
Còn mật, phấn khá đầy, không có nhộng mới, ít xácMất chúa rồi tàn dần
Bầu mật cạn, bầu phấn trống, không có kẻ thù rõĐói lâu ngày
Xác ong nhiều dưới chân đế đột ngột, sau đợt phunNgộ độc thuốc

Thường có hai, ba dấu vết chồng lên nhau, vì đàn suy vì một lý do sẽ dễ bị kẻ khác tấn công sau đó. Hãy tìm nguyên nhân đầu tiên: đàn đã yếu đi từ khi nào và vì sao.

Những nguyên nhân thường gặp, xếp theo mức hay xảy ra

Kiến. Kiến tấn công dai dẳng làm đàn tiêu sức, mất nhộng, mất kho, có khi đàn còn ít ong rời đi hoặc tàn. Đây là nguyên nhân hàng đầu ở tổ nuôi trong vườn nhà.

Ruồi đẻ trứng. Đặc biệt sau chia đàn, lấy mật, trong mùa mưa. Đàn tàn nhanh và để lại tổ thối.

Nóng. Tổ phơi nắng chiều mùa khô, mái che mỏng, thùng mỏng. Sáp chảy, mật chảy, nhộng chết.

Ẩm, mốc. Mùa mưa, chân đế thấp, thùng nứt, mái dột. Phấn hỏng, đàn yếu dần.

Thuốc trừ sâu, khói. Thường làm nhiều tổ cùng bị một lúc, gắn với đợt phun ở gần.

Quấy tổ quá nhiều. Mở tổ thường xuyên, lấy mật nhiều lần, chuyển chỗ nhiều lần, cho khách xem. Mỗi lần làm đàn tiêu sức và có thể làm tổn thương chúa.

Mất chúa, đói. Thường là hậu quả của các nguyên nhân trên, hoặc của lấy mật quá tay trước mùa thiếu hoa.

Khi đàn thật sự bỏ đi: thường là đàn mới

Trường hợp đàn ong dú thật sự bỏ tổ bay đi hay gặp nhất là ở đàn mới: đàn vừa được chuyển từ ống tre, khúc gỗ sang thùng, đàn vừa được chia mà nửa đàn có chúa tơ, hoặc đàn mới được bắt từ tự nhiên. Ở những đàn này, chúa chưa phải chúa đã đẻ nặng nề, nên đàn còn khả năng di chuyển.

Đàn mới bỏ đi thường vì chỗ mới quá bất lợi: thùng có mùi lạ như sơn, keo dán, gỗ mới có mùi hắc; thùng quá rộng so với số ong; thùng đặt ở chỗ nóng, nhiều kiến; hoặc bị mở ra xem liên tục trong những ngày đầu. Đôi khi đàn quay lại chỗ cũ nếu chỗ cũ còn gần.

Để đàn mới ở lại, chuẩn bị thùng sạch, không mùi, kích cỡ vừa với đàn, đặt ở chỗ mát, có chân chống kiến, và để yên trong những tuần đầu. Một số người nuôi trét một ít keo ong, sáp cũ của chính đàn đó vào thùng mới, để đàn nhận ra mùi quen.

Sau khi mất đàn: dọn thùng và rút kinh nghiệm

Mất đàn là chuyện buồn, nhưng thùng trống để lâu trong vườn còn có thể gây hại cho các tổ khác. Làm các bước sau.

  1. Ghi lại những gì thấy trong thùng, chụp ảnh trước khi dọn.
  2. Mang thùng ra xa các tổ khác, gỡ hết sáp, bầu, mật, phấn còn lại; phần thối, có giòi thì chôn sâu hoặc đốt.
  3. Mật còn sạch, kín trong bầu, không mùi lạ có thể giữ lại để dùng khi cần cứu đàn khác, nhưng nếu nghi thuốc trừ sâu thì bỏ.
  4. Cạo sạch, phơi thùng chỗ râm thoáng. Thùng mục, nứt, đầy mốc thì bỏ, đừng tiếc.
  5. Xem lại chỗ đặt tổ: nắng, ẩm, kiến, gần ruộng phun thuốc. Nếu chỗ đó có vấn đề, đừng đặt đàn mới vào đúng chỗ đó.
  6. Ghi vào sổ nguyên nhân anh chị nghĩ là chính và những gì sẽ làm khác. Chia sẻ trong hội ong dú nếu chưa chắc.

Giữ đàn ở lại lâu dài: những điều đơn giản

Nhìn lại danh sách nguyên nhân, phần lớn nằm trong tay người nuôi: chỗ đặt mát và khô, chân chống kiến tốt, thùng kín, mở tổ ít, lấy mật vừa phải, vườn có hoa, ít thuốc. Không có bí quyết nào thay được những điều cơ bản này.

Người nuôi lâu năm thường nói rằng đàn ong dú sống tốt nhất ở nhà những người ít động vào chúng nhất. Đó không phải sự lười biếng, mà là hiểu rằng ong dú là loài sống chậm, cần sự ổn định. Một đàn được để yên trong một chỗ tốt có thể sống rất nhiều năm.

Khi có đàn mất, đừng vội nản. Hầu như người nuôi ong nào cũng từng mất đàn, nhất là những năm đầu. Điều phân biệt người nuôi giỏi là họ học được gì từ mỗi lần mất, và lần sau làm khác đi.

Một việc nhỏ mà có ích là định kỳ nhìn lại toàn bộ các tổ trong vườn cùng một lúc, ví dụ đầu mỗi mùa. So các tổ với nhau, tổ nào đang đi xuống so với mùa trước, tổ nào đặt ở chỗ đã bắt đầu bị cây lớn che, bị nắng chiếu mới. Những thay đổi chậm như vậy thường là gốc của việc mất đàn sau này, và chỉ lộ ra khi người nuôi chủ động nhìn lại.

Đàn tự nhiên quanh nhà: một tín hiệu về môi trường

Ở nhiều vùng của Tây Ninh, ong dú vẫn làm tổ tự nhiên trong hốc cây, khe tường, cột rỗng. Nếu những đàn tự nhiên quanh nhà anh chị sống lâu, đó là dấu hiệu môi trường quanh đó còn hợp với ong. Nếu đàn nuôi của anh chị liên tục mất trong khi đàn tự nhiên vẫn sống, có lẽ vấn đề nằm ở cách nuôi: thùng, chỗ đặt, mức can thiệp.

Ngược lại, nếu cả đàn tự nhiên lẫn đàn nuôi trong vùng đều biến mất dần trong vài năm, đó có thể là tín hiệu môi trường thay đổi: thêm ruộng chuyên canh phun nhiều, mất nhiều cây cổ thụ, khu công nghiệp, khu dân cư mới. Đây là chuyện lớn hơn khu vườn của một người, nhưng nhận ra nó giúp người nuôi chọn chỗ và cách nuôi phù hợp.

Quan sát cả đàn tự nhiên lẫn đàn nuôi, ghi chép qua nhiều năm, và chia sẻ trong cộng đồng giúp mọi người hiểu rõ hơn ong dú đang sống thế nào trên đất Tây Ninh.

Đàn lập tổ con không phải là bỏ tổ

Một hiểu lầm hay gặp: người nuôi thấy ong của đàn mình ra vào một hốc tường, một ống tre, một thùng trống gần đó, rồi một thời gian sau tổ cũ thưa đi, và kết luận rằng đàn đang bỏ tổ. Thực ra rất có thể đó là đàn đang sinh sản tự nhiên: một chúa tơ cùng một phần ong thợ sang lập tổ con ở chỗ mới, còn chúa già và phần lớn đàn vẫn ở lại tổ cũ.

Phân biệt rất đơn giản: nhìn tổ cũ sau vài tuần. Nếu tổ cũ vẫn có ong ra vào đều, mang phấn về, có ô nhộng mới khi mở ra xem, thì đàn mẹ vẫn còn đó, chỉ thưa đi một chút vì đã chia bớt ong. Nếu tổ cũ trống hẳn, không còn nhộng, thì mới là chuyện khác.

Với người nuôi vài tổ, một đàn tự lập tổ con là tin vui, không phải tin buồn. Anh chị có thể để tổ con ở nguyên chỗ nó chọn nếu an toàn, hoặc khi tổ con đã ổn định, chuyển nó vào thùng vào một mùa thuận lợi. Đừng tìm cách ngăn đàn sinh sản; đó là dấu hiệu đàn khoẻ và khu vườn hợp với ong.

Những tháng đầu sau khi nhận đàn: giai đoạn dễ mất nhất

Đàn mới nhận về, mới chuyển thùng là đàn có nguy cơ mất cao nhất, cả vì bỏ đi lẫn vì tàn. Những điều dưới đây giúp đàn qua giai đoạn này.

  • Đặt tổ ngay vào chỗ cố định đã chọn kỹ, tránh dời qua dời lại trong những tuần đầu, vì mỗi lần dời ong đi làm lại phải học đường về.
  • Chân chống kiến làm sẵn trước khi đàn về, không để đàn mới đứng tạm trên ghế, trên nền đất vài hôm.
  • Mái che, chỗ mát chuẩn bị đầy đủ, nhất là nếu nhận đàn vào giữa mùa khô.
  • Không mở tổ ra xem trong những tuần đầu, chỉ quan sát cửa tổ; đàn cần thời gian trét lại keo, sắp xếp lại tổ sau khi bị vận chuyển.
  • Không lấy mật mùa đầu tiên nếu đàn chưa thật đông; để đàn có kho mà làm quen với vườn mới.
  • Ghi lại tình trạng cửa tổ mỗi tuần để có mốc so sánh, biết đàn đang ổn định hay đang đi xuống.

Qua được mấy tháng đầu, đàn đã quen chỗ, đã có kho, đã xây lại tổ theo ý mình, thì khả năng ở lại lâu dài cao hơn nhiều. Phần lớn đàn mất ở giai đoạn này là do vội vàng, không phải do đàn yếu.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú có bỏ tổ bay đi như ong mật không?

Ít khi. Chúa đã đẻ của ong dú không bay được, nên đàn khoẻ ổn định gần như không bỏ tổ. Trường hợp bỏ đi thật thường gặp ở đàn mới chuyển thùng, mới chia hay mới bắt, khi chỗ mới quá bất lợi. Phần lớn thùng trống là do đàn tàn hoặc bị cướp.

Mở thùng thấy còn mật mà không còn ong là sao?

Thường là đàn đã tàn tại chỗ, hay gặp do mất chúa rồi không có lớp ong mới thay, hoặc ngộ độc thuốc. Nếu mật bị cạy rỗng thì là bị cướp. Nhìn kỹ bánh nhộng, xác ong và mùi trong thùng để đoán đúng hơn.

Thùng trống còn mật có nên đặt lại ngoài vườn để đàn khác vào không?

Không nên để nguyên như vậy. Thùng có mật cũ thường kéo kiến, ruồi và ong cướp, có thể lan sang các tổ khác. Dọn sạch, phơi khô, rồi nếu muốn đặt bẫy đàn tự nhiên thì dùng thùng sạch, có chút keo sáp cũ để tạo mùi.

Làm sao giữ đàn mới chuyển thùng không bỏ đi?

Dùng thùng sạch, không mùi sơn keo, kích cỡ vừa với đàn, trét chút keo sáp cũ của đàn vào thùng, đặt chỗ mát có chân chống kiến, và để yên những tuần đầu. Không mở ra xem liên tục.

Mất đàn có phải do mình nuôi kém không?

Không hẳn. Có nguyên nhân nằm ngoài tầm tay như thuốc từ vườn bên hay thời tiết bất thường. Nhưng phần lớn nguyên nhân như kiến, nóng, ẩm, quấy tổ là thứ người nuôi phòng được. Hãy đọc dấu vết để biết lần sau cần làm khác điều gì.

Có nên nuôi lại đàn mới ở đúng chỗ đàn cũ vừa mất không?

Chỉ nên khi đã biết nguyên nhân và đã sửa được. Nếu đàn cũ mất vì nắng, ẩm, kiến hay thuốc từ ruộng bên mà chỗ đó vẫn vậy, đàn mới rất có thể gặp lại chuyện cũ. Đổi chỗ hoặc sửa chỗ trước khi đặt đàn mới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68