Đàn ong dú bị cướp mật có dấu hiệu là ong lạ bay lượn hối hả trước cửa tổ, ong vật lộn với nhau ở cửa và trên mặt thùng, xác ong rơi nhiều dưới chân đế, và ong ra vào rất đông nhưng không mang phấn. Khi thấy, cần dọn ngay mật rỉ, thu hẹp cửa tổ cho đàn dễ giữ, dán kín khe thùng, và nếu cướp kéo dài thì dời tổ bị cướp sang chỗ khác. Kẻ cướp có thể là đàn ong dú khác trong vùng hoặc ong mật nuôi gần đó; nạn nhân hầu như luôn là đàn yếu hoặc tổ vừa lộ mùi mật.
Cướp mật là chuyện tự nhiên giữa các đàn ong khi hoa khan hiếm, nhưng với người nuôi vài tổ ong dú, một trận cướp kéo dài có thể làm mất đàn. Bài này giúp nhận ra cướp mật từ sớm, phân biệt với cảnh đàn khoẻ đi làm đông, và những việc làm ngay, làm sau để bảo vệ tổ.
Vì sao các đàn ong cướp mật của nhau
Với một đàn ong, mật ở trong một tổ yếu gần đó là nguồn thức ăn dễ lấy hơn nhiều so với đi hút từng giọt mật hoa. Khi ngoài vườn có nhiều hoa, ong bận rộn với hoa và ít đi cướp. Khi hoa khan hiếm, như quãng giao mùa ở Tây Ninh, các đàn mạnh bắt đầu dò tìm những nguồn mật khác, và một tổ yếu, có mùi mật, ít ong canh là mục tiêu.
Kẻ cướp có thể là một đàn ong dú khác, cùng loài hay khác loài, trong vườn anh chị hay trong vườn hàng xóm, trong hốc cây gần đó. Cũng có thể là ong mật, ong nội hay ong ngoại nuôi trong vùng: chúng to hơn, khoẻ hơn và rất giỏi tìm mật. Ở một số nước, người nuôi ong không ngòi còn ghi nhận những trận đánh lớn giữa các đàn cùng nhóm loài, đôi khi kết thúc bằng việc đàn tấn công chiếm luôn tổ.
Điều chung của các trường hợp là nạn nhân thường yếu: đàn mới chia, đàn mất chúa, đàn vừa bị kiến, ruồi, hoặc tổ vừa bị mở lấy mật, rỉ mật, tỏa mùi mạnh. Đàn khoẻ có cửa tổ chắc, ong canh đông, thường đẩy lui được những kẻ thử.
Cướp mật hay đàn khoẻ đi làm đông: phân biệt thế nào
Người mới dễ nhầm cảnh cửa tổ đông ong với cảnh bị cướp. Bảng dưới đây so những dấu hiệu chính.
| Dấu hiệu | Đàn khoẻ đi làm đông | Đàn đang bị cướp |
|---|---|---|
| Cách bay trước cửa | Bay thẳng ra, thẳng vào, có nhịp | Lượn lờ hối hả, chao qua chao lại, dò từng khe |
| Ong mang phấn | Nhiều ong về có phấn ở chân | Hầu như không có, ong ra thì bụng căng mật |
| Đánh nhau | Không, hoặc chỉ vài con canh cửa đuổi kẻ lạ | Ong vật lộn từng cặp, từng cụm ở cửa và trên thùng |
| Xác ong | Ít | Nhiều dưới chân đế, trên mặt thùng |
| Giờ xảy ra | Buổi sáng nắng, giảm dần buổi trưa | Bất kể giờ, có khi kéo dài cả ngày |
| Ong canh cửa | Đứng chắc ở miệng ống | Bị lấn át, cửa tổ có ong lạ ra vào tự do |
Nếu thấy loài ong lạ, khác màu, khác kích thước với ong của đàn mình ra vào cửa tổ, đó gần như chắc chắn là cướp. Ong mật to hơn ong dú nhiều, rất dễ nhận ra.
Việc làm ngay khi phát hiện tổ đang bị cướp
Cướp mật diễn ra nhanh: một đàn yếu có thể mất phần lớn kho chỉ trong một, hai ngày. Làm ngay các việc dưới đây.
- Dọn sạch mọi giọt mật quanh tổ, trên mặt thùng, chân đế; cất mọi đồ có mùi mật như dụng cụ, hũ, khăn.
- Thu hẹp cửa tổ: dùng một mẩu sáp ong sạch hay keo ong của chính tổ đó, hoặc một miếng gỗ nhỏ, bịt bớt miệng cửa chỉ còn đủ cho một hai con ong đi qua. Cửa nhỏ thì đàn yếu dễ giữ hơn.
- Dán băng keo vải mọi khe nắp, khe tầng bên ngoài, để kẻ cướp chỉ còn một cửa duy nhất.
- Nếu cướp dữ dội, có thể tạm che cửa tổ bằng một tấm lưới mịn hoặc một nhúm cỏ ướt đặt trước cửa trong một khoảng ngắn, để kẻ cướp mất dấu, nhưng đảm bảo thùng vẫn thông khí và không để quá lâu.
- Nếu tìm ra đàn đi cướp trong vườn mình, kiểm tra xem đàn đó có đang đói không; một đàn mạnh đi cướp là dấu khu vườn đang thiếu hoa.
- Nếu cướp kéo dài sang ngày hôm sau, dời tổ bị cướp vào chiều tối tới chỗ khác cách xa, đặt trên chân đế có rào chắn kiến.
Ong mật nuôi gần nhà: hàng xóm khó chịu nhất
Vì sao ong mật nguy hiểm hơn. Ong mật to, khoẻ, đàn rất đông và tìm mật rất giỏi. Khi chúng tìm ra một tổ ong dú yếu, chúng có thể kéo tới hàng trăm con, áp đảo hoàn toàn lực lượng canh cửa của ong dú.
Khi nào hay xảy ra. Quãng thiếu hoa, khi các trại ong mật gần đó chưa kịp di chuyển hay cho ăn; ngay sau khi người nuôi ong dú lấy mật mà dọn không kỹ.
Làm gì. Thu hẹp cửa tổ thật nhỏ, vì ong mật to hơn ong dú nhiều, một cửa vừa cho ong dú sẽ làm ong mật rất khó chui vào. Dán kín mọi khe thùng. Dọn sạch mùi mật.
Nói chuyện với người nuôi ong mật. Nếu gần nhà có người nuôi ong mật, trao đổi về mùa thiếu hoa, chuyện cho ăn, chỗ đặt thùng. Nhiều chuyện được giải quyết dễ dàng khi hai bên biết nhau.
Phòng cướp mật: những việc giữ tổ an toàn
Phòng cướp chủ yếu là giữ đàn khoẻ và không tạo mùi mời gọi. Những việc dưới đây giảm mạnh nguy cơ.
- Lấy mật gọn, dọn sạch ngay trong ngày, không mở nhiều tổ cùng lúc, chọn chiều muộn để đàn có đêm vá lại.
- Không để thức ăn, nước đường, mật ở ngoài trời; nếu phải cho ăn thì cho trong tổ, lượng nhỏ.
- Giữ thùng kín, không có khe hở ngoài cửa tổ; trám ngay khe nứt khi phát hiện.
- Không đặt quá nhiều tổ sát nhau; khi đặt gần, cho các cửa tổ quay các hướng khác nhau.
- Đàn yếu, đàn mới chia nên đặt hơi tách khỏi các đàn mạnh, cửa thu nhỏ hơn bình thường.
- Trồng thêm hoa trong vườn để giảm quãng thiếu hoa, khi các đàn có việc làm thì ít đi cướp.
Nhìn lại danh sách sẽ thấy phần lớn là những việc đã có trong các bài chăm theo mùa. Phòng cướp không phải một kỹ thuật riêng, mà là kết quả của việc chăm đàn khoẻ và gọn gàng.
Sau trận cướp: đàn còn cứu được không
Sau một trận cướp, đàn bị cướp thường mất nhiều mật, mất ong vì đánh nhau, và có khi mất cả chúa nếu kẻ cướp tràn vào sâu. Mở tổ vào một ngày yên ổn, sau khi cướp đã dứt, để xem: bầu mật còn bao nhiêu, bầu phấn có bị phá không, khu nhộng còn không, có thấy ô nhộng mới không.
Nếu đàn còn chúa, còn nhộng và một lượng ong vừa phải, đàn có thể hồi lại khi được bảo vệ tốt và có hoa. Giữ cửa tổ nhỏ trong vài tuần, theo dõi sát dấu hiệu ruồi vì tổ vừa bị phá có nhiều mùi. Không lấy mật cho tới khi đàn hồi hẳn.
Nếu đàn chỉ còn một nhúm ong, không còn nhộng, việc cứu khó hơn nhiều. Với người nuôi vài tổ, có khi phải chấp nhận mất đàn, dọn sạch thùng để không thành nguồn ruồi, kiến, và ghi lại bài học: vì sao đàn này yếu tới mức bị cướp, đã có dấu hiệu từ khi nào.
Đàn của anh chị đi cướp: cũng là một tín hiệu
Có lúc người nuôi phát hiện chính đàn mạnh của mình đang đi cướp tổ khác, có thể là tổ yếu trong vườn mình hay một tổ ở vườn hàng xóm. Đây cũng là tín hiệu cần đọc: khu vườn đang thiếu hoa, các đàn đang đói và tìm mọi nguồn.
Việc nên làm là bảo vệ đàn bị cướp như trên, đồng thời nhìn lại nguồn hoa quanh vườn. Nếu quãng thiếu hoa lặp lại hằng năm vào cùng thời điểm, đó là lúc lên kế hoạch trồng thêm cây ra bông vào những tháng đó, và lấy mật nhẹ tay hơn ở cuối mùa khô để các đàn không phải đi cướp.
Với hàng xóm cũng nuôi ong dú, nếu đàn của anh chị sang cướp tổ của họ, trao đổi thẳng thắn và cùng nhau bảo vệ tổ yếu là cách giữ tình làng nghĩa xóm. Cộng đồng người nuôi ong dú ở Tây Ninh còn nhỏ, chuyện của vườn này luôn liên quan tới vườn bên.
Ví dụ giả định: một buổi trưa giao mùa
Đặt chuyện vào một khu vườn phía Gò Dầu đúng quãng giao mùa (ví dụ dựng để dễ hình dung). Vườn có bốn tổ ong dú, trong đó một tổ vừa được chia ra cách đó vài tuần, còn thưa ong. Một buổi trưa, chủ vườn thấy trước cửa tổ mới chia có cả đám ong lượn lờ, vài cặp ong vật lộn trên mặt thùng, dưới chân đế có xác ong.
Nhìn kỹ, những con ong lạ cùng loài, có lẽ từ một tổ mạnh trong chính vườn. Chủ vườn làm ngay: lấy một mẩu sáp sạch bịt bớt cửa tổ chỉ còn lỗ nhỏ, dán kín khe tầng, lau vết mật rỉ ở góc thùng mà trước đó không để ý. Chiều tối, khi ong đã về hết, dời tổ mới chia sang góc vườn bên kia, đặt trên chân đế có chén dầu.
Hôm sau, tổ mới chia ở chỗ mới yên ổn, còn trước chỗ cũ có vài con ong lạ quay lại lượn tìm rồi bỏ đi. Ví dụ này không phải chuyện của một trại cụ thể, nhưng cho thấy hai bài học: tổ yếu không nên đặt sát tổ mạnh trong mùa thiếu hoa, và một vết mật nhỏ bị bỏ quên có thể là khởi đầu của cả một trận cướp.
Đặt tổ ong dú khi gần nhà có trại ong mật
Ở Tây Ninh, không hiếm vườn có người nuôi ong mật gần đó, nhất là quanh vườn cao su, vườn điều, vườn cây trái vào mùa hoa. Nuôi ong dú trong vùng có ong mật vẫn được, nhưng cần tính tới chuyện cướp mật trong những quãng khan hoa.
Đặt tổ ong dú ở chỗ khuất hơn, xa đường bay chính của ong mật nếu có thể, cửa tổ thu nhỏ hơn bình thường vào mùa thiếu hoa, và đặc biệt cẩn thận khi lấy mật. Những thời điểm trại ong mật gần đó vừa thu hoạch, vừa di chuyển thùng đi, là lúc ong mật còn lại trong vùng dễ đi tìm nguồn khác.
Quan trọng hơn hết là giữ đàn ong dú mạnh. Một đàn ong dú khoẻ, cửa tổ chắc, ong canh đông, thường làm ong mật nản sau vài lần thử. Đàn yếu thì cần được bảo vệ kỹ hơn trong suốt quãng hoa ít.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có cướp mật của ong mật không?
Có ghi nhận ong không ngòi vào lấy mật ở nhiều nguồn, nhưng với ong mật đàn đông, khoẻ, chuyện ong dú vào cướp được là hiếm. Chiều ngược lại, ong mật cướp ong dú, hay gặp hơn nhiều vì ong mật to và đông hơn.
Thu hẹp cửa tổ ong dú bao lâu thì mở lại?
Giữ cửa nhỏ cho tới khi hết dấu hiệu cướp và đàn đã đông trở lại, thường vài tuần. Ong dú tự điều chỉnh cửa tổ bằng keo, nên khi đàn khoẻ, chúng sẽ tự xây lại ống cửa theo ý mình; người nuôi chỉ cần gỡ vật chắn tạm.
Có nên đóng hẳn cửa tổ khi bị cướp không?
Chỉ nên che tạm trong khoảng ngắn khi cướp quá dữ dội, và phải đảm bảo thùng vẫn thông khí. Đóng kín lâu làm đàn ngột, nóng và không đi làm được. Thu hẹp cửa và dời tổ là cách an toàn hơn.
Làm sao biết kẻ cướp là ong dú hay ong mật?
Ong mật to hơn ong dú nhiều lần, có sọc vàng đen rõ, bay ồn hơn. Ong dú nhỏ, đen hoặc nâu, bay nhẹ. Nhìn kích thước những con ong lạ ra vào cửa tổ là phân biệt được ngay.
Vì sao tổ vừa lấy mật hay bị cướp?
Vì khi lấy mật, bầu vỡ, mật rỉ, mùi tỏa mạnh, trong khi đàn đang bận vá tổ, ít ong canh. Ong đàn khác bị mùi hút tới và thấy cửa tổ yếu. Dọn sạch mật rỉ, dán kín khe và lấy mật vào chiều muộn giúp giảm nguy cơ.
Đàn đi cướp có phải đàn khoẻ không?
Thường là đàn đủ mạnh, nhưng đi cướp cũng là dấu hiệu đàn đang thiếu thức ăn ngoài vườn. Thấy đàn của mình đi cướp, hãy xem lại nguồn hoa quanh vườn và mức lấy mật cuối mùa khô.