Dấu hiệu rõ nhất của đàn ong dú mất chúa là bánh nhộng không còn được xây thêm: không có ô nhộng mới sáng màu ở rìa, trong khi mật, phấn vẫn còn. Ở nhiều loài ong dú hay nuôi, đàn thường có sẵn ô chúa hoặc chúa tơ, nên đàn mất chúa vẫn còn ong non thường tự gây được chúa mới sau vài tuần. Đàn không còn nhộng non, không còn chúa tơ thì khó tự gây chúa và sẽ tàn dần nếu không được giúp.
Bài này nói ong chúa ong dú khác ong chúa ong mật ra sao, vì sao đàn mất chúa, cách nhận ra mà không lật tung cả tổ, quá trình đàn tự gây chúa mới diễn ra thế nào và những việc người nuôi vài tổ nên, không nên làm trong quãng đó. Chi tiết sinh học khác nhau giữa các loài, nên các mô tả dưới đây là những điều thường gặp ở nhóm ong dú nuôi phổ biến ở Nam Bộ.
Ong chúa ong dú: nặng nề, không bay và gắn chặt với bánh nhộng
Ong chúa ong dú sau khi giao phối và bắt đầu đẻ trứng thì bụng phình to rất rõ, to hơn hẳn ong thợ, màu thường sáng hơn. Ở trạng thái này chúa gần như không bay được nữa, chỉ di chuyển chậm trên bánh nhộng. Điều này khác với ong chúa ong mật, vốn vẫn có thể bay theo đàn khi chia đàn.
Vì không bay được, chúa đã đẻ của ong dú hầu như không rời tổ. Khi đàn ong dú sinh sản tự nhiên, chính ong chúa tơ, tức chúa trẻ chưa giao phối, mới là con theo một phần ong thợ sang tổ mới, còn chúa già ở lại. Đây là lý do ong dú không có cảnh vỡ đàn ồ ạt bay đi như ong mật.
Cũng vì gắn chặt với bánh nhộng, chúa ong dú rất dễ bị tổn thương khi người nuôi tách các tầng thùng, cạy bánh nhộng hay lật nghiêng thùng mạnh tay. Phần lớn các trường hợp mất chúa ở tổ nuôi trong nhà đến từ những thao tác như vậy, không phải từ bệnh.
Những đường dẫn tới mất chúa ở tổ nuôi trong vườn nhà
Thao tác mạnh tay khi mở tổ. Tách tầng thùng nhiều tầng mà không nhìn, kéo mạnh làm bánh nhộng vỡ, cạy keo bằng dao sát chỗ nhộng. Chúa có thể bị đè, bị thương hoặc bị ong thợ vây quanh khi đàn rối loạn.
Lấy mật, chia đàn sai chỗ. Lấy mật ở thùng một tầng có thể phải cắt sát vào khu nhộng. Chia đàn mà không biết chúa nằm ở phần nào dễ khiến cả hai nửa đều gặp rắc rối.
Chúa già. Ong chúa có tuổi thọ giới hạn; một đàn đã nhiều năm có thể thay chúa tự nhiên. Trong quãng thay, đàn có một khoảng ngắn không có chúa đang đẻ.
Nóng chảy tổ, ngập nước, kiến hay ruồi xâm nhập. Khi bánh nhộng hỏng nặng, chúa có thể chết theo. Lúc đó mất chúa chỉ là một phần của vấn đề lớn hơn.
Chuyển tổ, chuyển thùng. Mang tổ đi xa, rung lắc mạnh, hoặc chuyển đàn từ ống tre sang thùng là những lúc rủi ro mất chúa cao hơn bình thường.
Nhận ra đàn mất chúa: nhìn từ ngoài và khi mở tổ
Từ bên ngoài rất khó khẳng định đàn mất chúa. Những gì thấy được thường giống đàn suy nói chung: ong ra vào thưa dần, ít ong mang phấn vì không có nhộng cần nuôi, đàn có vẻ lờ đờ. Một số người nuôi kể đàn mất chúa có lúc rối rít hơn ở cửa, nhưng dấu hiệu này không ổn định để dựa vào.
Khi có lý do mở tổ, hãy nhìn vào bánh nhộng. Ở đàn có chúa đang đẻ, rìa bánh nhộng có những ô mới xây, màu sáng, sáp còn mềm, thường thấy ong thợ tụ dày ở đó. Ở đàn mất chúa một thời gian, không còn ô mới, bánh nhộng chỉ còn ô cũ sẫm màu, đã nở hoặc sắp nở, và khu nhộng co dần lại.
Không cần tìm thấy con chúa mới kết luận được. Nhìn thấy chúa đang đẻ là xác nhận đàn còn chúa; không thấy chúa thì chưa chắc đã mất, vì chúa có thể nằm khuất. Dấu hiệu đáng tin hơn là có hay không có ô nhộng mới. Nếu nghi ngờ, đậy lại, chờ hai, ba tuần rồi xem lại một lần: đàn có chúa thì khu nhộng mới đã rõ ràng hơn.
Đàn tự gây chúa mới diễn ra thế nào
Ở nhiều loài ong dú phổ biến, ong chúa được nuôi trong những ô lớn hơn ô thường, hay gọi là ô chúa, thường nằm ở rìa bánh nhộng. Quá trình đàn có chúa mới thường đi qua các bước dưới đây, thời gian mỗi bước khác nhau tuỳ loài và tuỳ mùa.
- Đàn có sẵn chúa tơ, hoặc có ô chúa đang nuôi, hoặc còn nhộng non đủ để nuôi ra chúa. Đây là điều kiện tiên quyết.
- Một chúa tơ trưởng thành được ong thợ chấp nhận làm chúa của đàn; các chúa tơ khác, nếu có, thường bị loại.
- Chúa tơ bay ra ngoài để giao phối với ong đực trong những ngày nắng ráo. Đây là quãng rủi ro: chúa có thể bị chim bắt, lạc đường hay gặp mưa.
- Chúa trở về tổ, sau một thời gian bụng phình dần lên và bắt đầu đẻ.
- Ô nhộng mới xuất hiện ở rìa bánh nhộng; vài tuần sau ong non mới bắt đầu nở và vòng quay của đàn trở lại.
Từ lúc mất chúa tới lúc có lớp ong non mới nở là một khoảng không ngắn, trong đó số ong của đàn giảm dần. Vì vậy đàn cần còn đủ ong và đủ thức ăn để đi qua quãng này. Đàn mất chúa vào mùa hoa có cơ hội cao hơn nhiều so với đàn mất chúa giữa mùa mưa dầm.
Những việc nên và không nên làm khi nghi đàn mất chúa
Người nuôi vài tổ thường muốn làm gì đó ngay. Phần lớn trường hợp, việc tốt nhất là giữ đàn yên và bảo vệ đàn khỏi kẻ thù bên ngoài trong lúc đàn tự giải quyết.
- Nên: giữ chén chống kiến thật kỹ, khe thùng thật kín, vì đàn đang giảm ong sẽ yếu ở cửa.
- Nên: tránh mọi việc gây xáo trộn như lấy mật, chuyển chỗ, mở tổ cho khách xem.
- Nên: ghi ngày nghi mất chúa và hẹn ngày xem lại sau hai, ba tuần.
- Không nên: mở tổ liên tục để tìm chúa; mỗi lần mở là một lần làm chúa tơ có thể bị tổn thương và đàn tiêu hao sức.
- Không nên: bắt ong chúa từ đàn khác thả vào; ong dú thường không nhận chúa lạ theo cách đó, mà làm vậy còn có nguy cơ mất luôn chúa của đàn kia.
- Không nên: chia đàn hay ghép đàn khi chưa chắc chắn, vì dễ làm cả hai đàn cùng rối.
Với đàn không còn nhộng non lẫn chúa tơ, người nuôi có kinh nghiệm đôi khi chuyển sang một miếng bánh nhộng có ô chúa từ đàn khoẻ. Đây là kỹ thuật cần biết nhận ra ô chúa và thao tác khéo. Người mới nên nhờ người quen nghề hoặc hỏi trong hội ong dú trước khi thử.
Phòng mất chúa: phần lớn nằm trong tay người nuôi
Vì phần lớn trường hợp mất chúa ở tổ nuôi trong vườn nhà đến từ thao tác, cách phòng tốt nhất là mở tổ ít và mở đúng. Biết trước khu nhộng thường nằm ở tầng nào của thùng, tách tầng chậm, dùng dao mỏng cắt lớp keo nối thay vì giật, nhìn trước khi đặt tầng xuống.
Với thùng nhiều tầng tách mật, lấy mật ở tầng trên mà không động tới tầng nhộng là cách giảm rủi ro đáng kể. Với ống tre hay khúc gỗ, việc lấy mật hầu như luôn phải đụng vào khu nhộng, nên số lần lấy càng ít càng tốt.
Cuối cùng, chọn thời điểm. Mở tổ, lấy mật, chuyển chỗ vào mùa hoa, ngày nắng ráo, khi đàn đông, thì dù có rủi ro mất chúa, đàn cũng có điều kiện tốt nhất để tự gây chúa mới. Làm những việc đó giữa mùa mưa dầm là cộng thêm rủi ro lên một đàn vốn đã khó khăn.
Chúa tơ, ong đực và chuyến bay giao phối: vì sao cần ngày nắng
Để đàn có chúa mới đẻ được, chúa tơ phải ra ngoài giao phối với ong đực. Ở ong dú, ong đực thường tụ thành đám gần những tổ có chúa tơ sắp ra, có khi người nuôi thấy một đám ong lượn lờ trước một tổ vài ngày liền mà không hiểu vì sao. Đó có thể là đám ong đực chờ, một dấu hiệu tốt cho thấy trong vùng có nhiều đàn.
Chuyến bay giao phối cần trời nắng ráo, ít gió. Một quãng mưa dầm kéo dài có thể làm chúa tơ phải chờ, và chúa chờ quá lâu thì cơ hội giảm. Đây là lý do đàn mất chúa vào mùa khô, mùa hoa thường dễ có chúa mới hơn đàn mất chúa giữa mùa mưa.
Vùng có nhiều đàn ong dú quanh đó, trong vườn nhà hàng xóm, trong hốc cây tự nhiên, cũng giúp chúa tơ dễ gặp ong đực. Đó là một lý do nữa để quý những đàn tự nhiên trong xóm và không bắt chúng bừa bãi. Người nuôi chỉ một tổ đơn lẻ ở giữa khu đô thị dày đặc có thể gặp khó hơn khi đàn cần thay chúa.
Ghi chép khi nghi đàn mất chúa: một mẫu đơn giản
Quãng nghi mất chúa kéo dài nhiều tuần, dễ quên đã thấy gì vào ngày nào. Một mẫu ghi chép ngắn trong sổ tay hay điện thoại giúp anh chị và người được hỏi ý kiến nhìn rõ diễn biến.
- Ngày nghi mất chúa và lý do nghi: vừa tách tầng, vừa lấy mật, thấy cửa tổ thưa, mở thấy không có ô nhộng mới.
- Thời tiết những ngày đó: nắng, mưa chiều, mưa dầm. Thông tin này giúp đoán chuyến bay giao phối có thuận hay không.
- Lần mở tổ đầu tiên: có thấy ô chúa, chúa tơ, ô nhộng mới không; bầu mật nhiều hay ít. Chụp ảnh kèm.
- Mỗi tuần một dòng về cửa tổ: đông hay thưa, có ong mang phấn không, có đám ong lượn trước cửa không.
- Lần mở tổ sau hai, ba tuần: có ô nhộng mới chưa, khu nhộng lớn lên hay co lại.
- Kết cục: đàn có chúa mới vào khoảng nào, hoặc suy dần và đã xử lý ra sao.
Sau vài lần như vậy, anh chị sẽ có hình dung khá rõ về nhịp thay chúa của các đàn trong vườn mình, điều mà không tài liệu chung nào nói thay được. Ghi chép này cũng rất có ích khi hỏi trong hội ong dú, vì người trả lời thấy được cả quá trình chứ không chỉ một tấm ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú mất chúa có tự bỏ tổ không?
Thường không bỏ tổ ngay. Đàn mất chúa có thể ở lại và nuôi chúa mới nếu còn điều kiện. Nếu không gây được chúa, đàn suy dần tại chỗ, số ong giảm tới mức không giữ nổi tổ trước kiến, ruồi hay ong cướp.
Bao lâu thì đàn ong dú mất chúa có chúa mới đẻ?
Không có con số chung vì tuỳ loài, mùa và đàn có sẵn chúa tơ hay phải nuôi từ đầu. Thường phải vài tuần mới thấy ô nhộng mới, và thêm một khoảng nữa mới có lớp ong non nở ra. Vào mùa hoa, quá trình này thuận lợi hơn.
Có thể mua ong chúa ong dú để thả vào đàn mất chúa không?
Ong dú không thay chúa theo cách thả chúa như ong mật. Chúa đã đẻ không bay và khó vận chuyển, ong thợ thường không nhận chúa lạ. Cách người có kinh nghiệm dùng là chuyển miếng bánh nhộng có ô chúa từ đàn khoẻ sang.
Thấy nhiều ong đực quanh cửa tổ có phải đàn mất chúa?
Chưa chắc. Ong đực có thể tụ quanh tổ vì nhiều lý do, kể cả khi trong vùng có chúa tơ sắp bay giao phối. Ở đàn mất chúa lâu, có trường hợp ong thợ đẻ ra ong đực, nhưng cần nhìn thêm bánh nhộng mới kết luận được.
Mở tổ không thấy ong chúa thì có nên lo không?
Không cần lo ngay. Chúa thường nằm khuất trên bánh nhộng và không dễ thấy. Dấu hiệu đáng tin hơn là có ô nhộng mới, màu sáng ở rìa bánh nhộng. Có ô mới là đàn còn chúa đang đẻ, dù anh chị không nhìn thấy con chúa.
Đàn mất chúa có nên lấy mật luôn cho đỡ phí không?
Không nên. Đàn đang mất chúa cần dự trữ để đi qua quãng nuôi chúa mới, khi số ong giảm dần. Lấy mật lúc này làm đàn đói và yếu thêm, giảm cơ hội có chúa mới thành công.