Một đàn ong dú yếu dần thường lộ ra qua cửa tổ trước: ong ra vào thưa hơn các tổ khác trong cùng buổi sáng nắng, ít ong mang phấn, ống cửa không được sửa sang, ong canh cửa lác đác. Nguyên nhân hay gặp nhất là đói hoa, nóng hoặc ẩm kéo dài, kiến quấy, ruồi đẻ trứng, thuốc trừ sâu và mất chúa. Việc nên làm theo thứ tự là quan sát kỹ vài ngày, khoanh nguyên nhân, sửa môi trường quanh tổ trước, chỉ mở tổ khi cần và mở thật gọn.
Ong dú không chết vội như ta tưởng; một đàn suy có thể kéo dài nhiều tuần trước khi tàn. Đó vừa là tin tốt vì còn thời gian để cứu, vừa là bẫy vì người nuôi dễ chủ quan. Bài này giúp người nuôi vài tổ ở Tây Ninh đọc dấu hiệu sớm và quyết định đúng việc nào làm trước.
Vì sao đàn ong dú suy chậm mà không chết ngay
Đàn ong dú vận hành như một vòng quay: ong chúa đẻ, ong thợ nuôi nhộng, ong non ra làm việc trong tổ, rồi chuyển ra ngoài đi lấy mật phấn, ong già chết dần. Khi một mắt xích chậm lại, chẳng hạn chúa đẻ ít vì thiếu phấn, vòng quay không dừng đột ngột mà chậm dần. Lớp ong đang có vẫn làm việc, chỉ là không có đủ ong trẻ thay khi chúng già đi.
Vì thế nhìn từ ngoài, tuần đầu đàn gần như bình thường, tuần thứ hai hơi thưa, tới tuần thứ ba thứ tư mới rõ. Đến khi số ong canh cửa và ong đi làm giảm tới một ngưỡng, đàn không còn giữ nổi tổ trước kiến, ruồi hay ong cướp, và lúc đó sự suy sụp diễn ra rất nhanh.
Hiểu điều này giúp người nuôi đổi cách nhìn: đừng chờ đàn có dấu hiệu nặng mới lo. Những thay đổi nhỏ ở cửa tổ, nếu kéo dài quá một tuần trong điều kiện thời tiết tốt, là đủ lý do để bắt đầu xem xét.
Đọc dấu hiệu ở cửa tổ: so sánh mới là chìa khoá
So với chính nó và với tổ bên cạnh. Một con số tuyệt đối về số ong ra vào không có nhiều ý nghĩa vì mỗi loài, mỗi đàn một khác. Điều có ý nghĩa là tổ này hôm nay so với chính nó tuần trước, và so với các tổ khác trong vườn cùng buổi sáng.
Ong mang phấn. Ong về tổ có hai cục phấn nhỏ ở chân sau là dấu đàn đang nuôi nhộng. Đàn suy thì tỉ lệ ong mang phấn giảm rõ, có khi gần như không thấy.
Ống cửa có được chăm không. Đàn khoẻ thường kéo dài, sửa sang ống keo ở cửa, nhất là sau mưa hay sau khi bị chạm vào. Ống cửa bị vỡ mà nhiều ngày không ai sửa là dấu lực lượng đang mỏng.
Ong canh cửa. Ở đàn khoẻ luôn có vài con đứng ở miệng ống, quay đầu ra ngoài. Đàn suy thì cửa tổ trông bỏ trống, ong lạ thử chui vào mà không bị đuổi.
Rác và xác ở cửa. Ong kéo vài xác ra ngoài là chuyện thường. Xác dồn nhiều ở chân đế, nhất là sau một đợt phun thuốc ở vườn bên, là chuyện khác hẳn.
Giờ hoạt động. Đàn khoẻ bắt đầu ra vào sớm vào buổi sáng nắng. Đàn yếu thường dậy muộn, nghỉ sớm, và hoạt động rất ít vào những ngày hơi âm u.
Khoanh nguyên nhân: dấu hiệu đi kèm cho từng khả năng
Cùng một biểu hiện đàn thưa ong có thể đến từ nhiều nguyên nhân. Bảng dưới đây nêu những dấu hiệu đi kèm giúp phân biệt. Anh chị có thể gặp hai, ba nguyên nhân chồng lên nhau.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu đi kèm | Thường xảy ra khi |
|---|---|---|
| Đói hoa | Nhiều tổ cùng thưa, bầu mật xẹp, ít ong mang phấn | Giao mùa, mưa dầm, vừa lấy nhiều mật |
| Nóng quá | Ong tụ ở cửa quạt cánh, mật chảy, sáp mềm | Giữa mùa khô, mái che hỏng, tổ đặt sai chỗ |
| Ẩm, mốc | Mùi mốc, vụn xám ở cửa, mặt gỗ sẫm | Mùa mưa, chân đế thấp, mái dột |
| Kiến quấy | Thấy kiến trên chân đế, ong dồn về giữ cửa | Chén chống kiến khô, có cầu cành lá |
| Ruồi đẻ trứng | Mùi hôi thối, ruồi nhỏ chạy nhanh trên thùng, giòi | Sau khi mở tổ, chia đàn, mật vỡ |
| Thuốc trừ sâu | Ong chết nhiều ở chân đế, ong run, bò lổm ngổm | Ngay sau đợt phun ở vườn, ruộng gần đó |
| Mất chúa | Còn mật nhưng không có nhộng mới | Sau khi mở tổ mạnh tay, đàn già |
Khi đã có một nghi vấn chính, các bài riêng trong chuyên mục và trong mục kiến, thiên địch sẽ giúp anh chị xử lý chi tiết. Bài này chỉ dừng ở việc khoanh vùng và chọn thứ tự can thiệp.
Thứ tự việc nên làm khi thấy đàn yếu
Thứ tự dưới đây đi từ việc không đụng vào đàn tới việc can thiệp sâu. Phần lớn đàn yếu hồi lại ở những bước đầu, không cần tới bước cuối.
- Quan sát cửa tổ ba tới năm buổi sáng nắng liên tiếp, ghi lại so với các tổ khác. Đừng kết luận từ một buổi mưa hay âm u.
- Sửa môi trường quanh tổ: kiểm mái che, chân đế, chén chống kiến; phát quang cành lá chạm thùng; dời tổ khỏi chỗ nóng hoặc chỗ ẩm nếu cần, làm vào chiều tối.
- Hỏi quanh xem gần đây vườn bên, ruộng bên có phun thuốc, đốt đồng hay không. Thông tin này nhiều khi giải thích ngay tình trạng của đàn.
- Nếu nghi đói, ruồi hay mất chúa, chọn một buổi sáng khô ráo mở tổ thật gọn để xem bầu mật, bầu phấn và bánh nhộng. Chụp ảnh lại để hỏi người có kinh nghiệm.
- Xử lý đúng nguyên nhân đã thấy: gỡ phần hỏng, đóng kín khe, cứu đói tạm thời nếu thật cần.
- Sau đó để yên đàn ít nhất hai tuần, chỉ quan sát từ ngoài. Mở tổ liên tục để xem đàn đã khá chưa là cách làm đàn yếu thêm.
Thu nhỏ không gian cho đàn yếu
Một đàn đã thưa ong mà nằm trong thùng quá rộng sẽ khó giữ nhiệt độ, khó canh giữ mọi góc và dễ bị ruồi, kiến lẻn vào chỗ trống. Người nuôi có kinh nghiệm đôi khi thu nhỏ không gian cho đàn yếu bằng cách bớt tầng trống ở thùng nhiều tầng, hoặc chèn một tấm ngăn sạch, không mùi để đàn chỉ phải giữ phần đang dùng.
Việc này có ích nhưng cũng có rủi ro, vì mỗi lần thao tác là một lần mở tổ. Chỉ làm khi đã có lý do mở, làm gọn trong một lần, không thử nhiều cách liên tiếp. Với người mới, an toàn hơn là nhờ người quen nghề làm cùng trong lần đầu.
Ở chiều ngược lại, đừng cố đặt thêm tầng trống cho đàn yếu với hy vọng đàn sẽ phát triển. Đàn chưa đủ ong thì không xây ra được, chỉ thêm chỗ trống cho kẻ khác.
Khi nào đàn khó cứu và nên chấp nhận
Có những lúc đàn đã suy quá mức: chỉ còn một nhúm ong, không còn nhộng, bầu mật đã bị cướp hoặc hỏng, ruồi đã lan khắp tổ. Ở mức đó, nhiều cố gắng có khi chỉ kéo dài thêm vài ngày. Một số người nuôi có nhiều tổ sẽ gộp phần còn lại vào một đàn khác hay chuyển một miếng bánh nhộng từ đàn khoẻ sang, nhưng đó là kỹ thuật cần kinh nghiệm và không phải lúc nào cũng thành.
Với người nuôi vài tổ trong nhà, có khi việc đúng là chấp nhận mất đàn, rồi dọn sạch thùng thật kỹ để ruồi, kiến không lan sang tổ khác. Đừng để một thùng chết, có mật hỏng, nằm nguyên trong vườn vì nó sẽ thu hút những thứ không mong muốn.
Điều đáng giữ lại là bài học: đàn đó suy vì đâu, dấu hiệu đầu tiên xuất hiện từ khi nào, lúc đó đã làm gì. Ghi lại vào sổ, kể với hội ong dú, để lần sau tổ khác của anh chị và của người khác được cứu sớm hơn.
Đàn yếu theo mùa ở Tây Ninh: mùa khô và mùa mưa khác nhau ra sao
Ở Tây Ninh, kiểu đàn yếu trong mùa khô và mùa mưa thường khác nhau, nên khi thấy một tổ thưa ong, hãy nhìn lịch trước. Giữa và cuối mùa khô, nguyên nhân hay gặp là nóng: thùng nhận nắng chiều, mái che mỏng, tổ đặt trên nền xi măng hay sát tường hướng tây. Đàn chịu nóng thường có ong tụ ở cửa quạt cánh, mật có thể chảy ra, và sau vài đợt nắng gắt thì thưa hẳn.
Cuối mùa khô cũng là lúc vừa lấy mật. Đàn bị lấy quá tay bước vào quãng giao mùa với kho trống, rồi gặp những tuần ít hoa. Kiểu yếu này hay xảy ra với nhiều tổ cùng lúc, nhất là những tổ mà chủ lấy mật nhiều nhất.
Trong mùa mưa, đàn yếu thường đi kèm ẩm, mốc và ruồi. Mưa dầm cắt giờ đi làm, phấn trong bầu dễ hỏng, mật lên men, và mùi chua lại kéo ruồi tới. Kiến cũng tìm chỗ khô, mà một thùng ong ấm là chỗ lý tưởng. Đàn suy vào mùa mưa thường suy nhanh hơn vì nhiều yếu tố chồng lên nhau.
Biết đàn yếu vào mùa nào giúp anh chị khoanh nguyên nhân nhanh hơn: mùa khô nghĩ tới nóng và đói sau lấy mật, mùa mưa nghĩ tới ẩm, ruồi và kiến. Còn thuốc trừ sâu và mất chúa thì mùa nào cũng có thể gặp.
Ví dụ giả định: theo dõi một tổ yếu trong ba tuần
Một tình huống minh hoạ: vườn nhà phía Trảng Bàng, đầu mùa mưa. Chủ vườn có ba tổ, thấy một tổ ra vào thưa hơn hai tổ còn lại. Tuần đầu, thay vì mở tổ ngay, người đó ghi lại mỗi sáng nắng: tổ này lác đác, ít ong mang phấn; hai tổ kia đông, mang phấn đều. Chén chống kiến của tổ yếu thì đã cạn nước vì mấy ngày nắng trước đó, trên chân đế có vệt kiến.
Việc đầu tiên là đổ lại nước, thêm lớp dầu, phát quang cỏ quanh chân. Tuần thứ hai, cửa tổ vẫn thưa nhưng không còn kiến, ong canh cửa đứng lại ở miệng ống. Một buổi sáng khô ráo, chủ vườn mở nhanh tổ: bầu mật còn ít, khu nhộng nhỏ nhưng có ô mới. Kết luận là đàn bị kiến quấy kéo dài làm hao ong và kho, chúa vẫn còn đẻ.
Tuần thứ ba, người đó chỉ quan sát, không mở, không cho ăn vì đàn còn mật và hoa trong vườn vẫn có. Ong mang phấn tăng dần. Ví dụ này không phải chuyện thật của một trại cụ thể, nhưng cho thấy thứ tự làm việc: quan sát, sửa môi trường, mở một lần có mục đích, rồi để yên.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú yếu có tự hồi lại được không?
Có, nếu nguyên nhân được gỡ bỏ và đàn còn đủ ong cùng ong chúa đang đẻ. Đàn đói thường hồi khi hoa trở lại, đàn chịu nóng hồi khi được che đúng. Đàn mất chúa không có chúa mới hay đàn bị ruồi nặng thì khó tự hồi.
Bao lâu thì nên kết luận đàn ong dú đang yếu?
Không có con số cố định, nhưng nếu trong khoảng một tuần thời tiết tốt, tổ đó liên tục thưa ong hơn hẳn các tổ khác và ít ong mang phấn, anh chị đã có đủ lý do để bắt đầu xem xét kỹ hơn, thay vì chờ thêm.
Đàn yếu có nên cho ăn ngay không?
Chưa nên cho ăn ngay khi chưa biết nguyên nhân. Đàn yếu vì kiến, ruồi, thuốc hay mất chúa thì cho ăn không giải quyết gì, còn có thể kéo thêm kiến và ong cướp. Chỉ nghĩ tới cho ăn khi đã thấy rõ bầu mật cạn trong quãng thiếu hoa.
Có nên đổi thùng mới cho đàn ong dú đang yếu không?
Thường không nên. Chuyển thùng là việc làm đàn mất nhiều sức, đàn khoẻ còn chịu được, đàn yếu thì dễ tàn hẳn. Trừ khi thùng cũ đã mục, đầy ruồi hay hỏng không sửa được, nên giữ đàn ở thùng cũ và sửa môi trường quanh tổ.
Làm sao hỏi người có kinh nghiệm cho nhanh khi đàn yếu?
Chụp ảnh rõ cửa tổ vào buổi sáng nắng, chụp bên trong nếu đã mở, ghi kèm ngày, thời tiết, việc gần đây như lấy mật, mở tổ, vườn bên phun thuốc. Câu hỏi có ảnh và bối cảnh rõ giúp người khác chẩn đoán nhanh và đúng hơn nhiều.