Cách dùng mật ong dú hằng ngày hợp nhất là dùng lượng nhỏ, không nấu: pha vào nước ấm hoặc nước mát, nước chanh, tắc, rưới lên sữa chua, chấm trái cây, ăn kèm bánh. Mật ong dú loãng, chua ngọt, thơm mùi keo nhựa, nên hợp với món có vị chua dịu và món lạnh; nhiệt cao làm mất hương. Về lượng, mật ong dú vẫn là đường, nên dùng như một gia vị ngọt, mỗi ngày một ít, không phải "càng nhiều càng tốt".
Bài này dành cho gia đình mới có hũ mật ong dú đầu tiên và chưa biết dùng thế nào cho ngon, cũng như người đã dùng lâu muốn xem lại thói quen của mình. Phần nói về người cần thận trọng, như trẻ dưới mười hai tháng, người tiểu đường, người dị ứng, được bàn riêng trong cùng danh mục; ở đây tập trung vào người lớn khoẻ mạnh dùng mật như thực phẩm.
Mật ong dú là thực phẩm ngọt, không phải thuốc bổ uống theo liều
Trên mạng có nhiều lời khuyên kiểu "mỗi sáng uống một thìa mật ong lúc bụng đói" như một liều thuốc. Với mật ong dú cũng vậy, nhiều người mua về với ý nghĩ phải uống đều đặn mới "có tác dụng". Cách nghĩ thực tế hơn là xem mật ong dú như một loại thực phẩm ngọt có hương vị riêng: dùng vì thích vị, thay cho một phần đường trong món ăn, thức uống.
Tổ chức Y tế Thế giới, trong hướng dẫn về đường năm 2015, xếp đường trong mật ong vào nhóm "đường tự do", cùng với đường cát thêm vào món ăn và đường trong nước ép, siro. Khuyến nghị chung là giữ lượng đường tự do dưới mười phần trăm tổng năng lượng ăn vào mỗi ngày, và tốt hơn nữa nếu dưới năm phần trăm. Mật ong dú, dù loãng hơn và chứa nhiều nước hơn mật ong thường, vẫn nằm trong nhóm này.
Một số nghiên cứu gần đây tìm thấy trong mật ong không ngòi có loại đường trehalulose, được hấp thu chậm hơn đường thông thường, và điều này đang được giới nghiên cứu quan tâm. Tuy vậy, đây là hướng nghiên cứu đang mở, chưa đủ để coi mật ong dú là thực phẩm "không lo đường". Với người khoẻ mạnh, nguyên tắc vẫn là dùng vừa phải.
Lượng dùng tham khảo theo cách dùng
Không có "liều chuẩn" cho mật ong. Bảng dưới là các mức dùng hợp lý cho người lớn khoẻ mạnh, quy theo muỗng cà phê, để anh chị dễ hình dung trong bữa ăn hằng ngày.
| Cách dùng | Lượng thường đủ vị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Pha một ly nước ấm hoặc nước mát | Một đến hai muỗng cà phê | Nếm rồi thêm, đừng đổ nhiều ngay từ đầu |
| Pha nước chanh, tắc, cam | Một đến hai muỗng cà phê | Vị chua của mật hợp với trái chua |
| Rưới sữa chua, chè, kem | Một muỗng cà phê | Rưới lúc ăn, không trộn sẵn để lâu |
| Chấm trái cây, bánh mì, bánh quy | Vài muỗng nhỏ cho cả đĩa | Rót ra chén nhỏ, không nhúng thẳng vào hũ |
| Trộn nước sốt gỏi, sốt salad | Một muỗng cà phê cho đĩa vừa | Thay một phần đường trong công thức |
Tổng cộng trong ngày nên giữ ở mức vài muỗng cà phê, và nhớ cộng với đường ở các món khác, như cà phê sữa, trà sữa, bánh ngọt. Nếu đang dùng nhiều đường từ nguồn khác, thêm mật ong dú là thêm đường, không phải thay thế lành mạnh hơn.
Pha nước mật ong dú cho đúng vị
Mật ong dú có hương nhẹ và chua dịu, dễ bị át hoặc mất nếu pha không khéo. Thứ tự dưới đây giúp giữ vị.
- Dùng nước ấm vừa tay hoặc nước mát, không dùng nước sôi hay nước vừa đun xong. Nước quá nóng làm bay hương và đổi vị mật.
- Rót nước vào ly trước, rồi mới cho mật vào, khuấy nhẹ. Mật ong dú loãng nên tan nhanh, không cần khuấy lâu.
- Nếm thử, thêm mật từng ít một. Người quen mật ong thường hay cho quá tay vì nghĩ mật loãng sẽ nhạt.
- Muốn thêm chanh, tắc thì vắt sau khi mật đã tan, nếm lại vì mật ong dú vốn đã chua.
- Uống trong ngày. Nước mật pha sẵn để lâu ở nhiệt độ phòng sẽ lên men, chua và có mùi.
Một mẹo nhỏ cho người hay uống: pha mật vào ly trước khi thêm đá, vì mật gặp nước đá lạnh sẽ sệt lại và khó tan, dễ đọng dưới đáy ly.
Mùa nắng ở Tây Ninh, một ly nước mát pha mật ong dú với vài lát chanh hoặc tắc là cách dùng được nhiều gia đình ưa. Mùa mưa, nước ấm pha mật với gừng thái lát cũng hợp, miễn là để nước nguội bớt rồi mới cho mật.
Món ăn kèm hợp với vị chua thơm của mật ong dú
Sữa chua và các món lạnh. Vị chua của sữa chua và vị chua của mật đi với nhau rất tự nhiên. Rưới mật lên sữa chua để lạnh, thêm ít trái cây cắt nhỏ, là món ăn sáng hoặc tráng miệng đơn giản.
Trái cây miền Nam. Xoài, thanh long, đu đủ, chuối, mãng cầu, dứa chấm hoặc rưới chút mật ong dú. Với trái đã ngọt, chỉ cần rất ít mật để thêm mùi thơm và chút chua.
Bánh mì, bánh quy, bánh kếp. Mật ong dú loãng nên thấm nhanh vào bánh; rưới lúc ăn thay vì phết trước. Có thể pha mật với chút bơ đậu phộng cho đặc lại nếu muốn phết.
Nước sốt cho gỏi, rau trộn. Mật ong dú cùng nước cốt chanh, nước mắm, tỏi ớt cho một vị sốt chua ngọt thơm khác với dùng đường. Cho mật vào cuối, khuấy đều, không đun.
Trà, đồ uống mát. Trà xanh, trà gừng, trà tắc để ấm vừa hoặc để lạnh pha thêm mật. Tránh cho mật vào ấm trà đang sôi.
Những cách dùng nên tránh
Một số cách dùng quen với mật ong thường lại không hợp với mật ong dú, hoặc làm phí một loại mật quý. Những điểm sau giúp anh chị dùng mật đúng chỗ.
- Nấu, kho, nướng với nhiệt cao: mật ong dú mất hương, vị chua đổi khó chịu, trong khi một ít đường thường làm được việc tương tự.
- Ướp thịt rồi để lâu ngoài nhiệt độ phòng: mật có men sống, nước ướp dễ lên men.
- Pha một bình lớn để uống dần trong nhiều ngày: nước mật pha sẵn chua và có mùi sau một thời gian ngắn.
- Ngâm mật với các loại củ, quả, thảo dược rồi để lâu ngoài tủ lạnh: dễ lên men mạnh, có khi trào, mốc.
- Dùng mật như "thuốc" thay cho việc đi khám khi có triệu chứng bệnh.
- Cho trẻ dưới mười hai tháng tuổi dùng mật dưới bất kỳ hình thức nào.
Mật ong dú phát huy nhất ở những món nguội, món lạnh, nơi hương và vị chua của nó còn nguyên. Với món nấu nướng, dùng mật ong thường hoặc đường hợp lý hơn.
Mật ong dú và việc chăm sóc răng miệng
Mật ong dú có đường và có tính axit. Hai thứ đó cùng với việc ngậm mật hoặc nhấp nước mật liên tục trong ngày là điều kiện thuận lợi cho sâu răng và mòn men răng. Đây không phải lý do để kiêng mật, mà là lý do để dùng có chừng mực và có thói quen tốt.
Uống nước mật trong bữa ăn hoặc ngay sau bữa thay vì nhấp từng ngụm suốt buổi. Sau khi dùng, súc miệng bằng nước lọc. Không đánh răng ngay sau khi vừa uống đồ chua; chờ một lúc để men răng ổn định lại. Với trẻ lớn đã dùng được mật, không cho ngậm mật trước khi ngủ.
Với người hay pha nước mật uống thay nước lọc trong ngày, nhất là mùa nắng, nên đổi lại: nước lọc là chính, nước mật là một hai ly trong ngày. Một chai nước mật mang theo đi làm, nhấp liên tục từ sáng tới chiều, là kiểu dùng gây hại cho răng nhiều nhất, dù mỗi ngụm rất ít mật.
Những thói quen này áp dụng cho mọi loại đồ ngọt có tính axit, như nước ngọt, nước trái cây, không riêng mật ong dú. Nhắc ở đây vì nhiều gia đình coi mật là "đồ lành" nên dễ để trẻ dùng thả cửa.
Dùng mật ong dú theo từng đợt, từng hũ
Vì mật ong dú đổi vị theo mùa hoa, mỗi hũ có thể hợp với một kiểu dùng khác nhau. Hũ sáng màu, ngọt dịu, ít chua hợp pha nước uống, rưới sữa chua cho trẻ lớn và người mới làm quen. Hũ sẫm, chua đậm, thơm nhựa hợp trộn nước sốt, chấm trái cây ngọt gắt, pha trà gừng, nơi vị đậm của mật được cân lại bởi thứ khác.
Gia đình có nhiều hũ cùng lúc nên mở từng hũ một, dùng hết hũ đang mở rồi mới sang hũ khác. Hũ chưa mở nằm yên trong ngăn mát giữ vị tốt hơn nhiều so với việc mở cùng lúc ba bốn hũ để "nếm cho biết". Muốn so vị, rót mỗi hũ một ít ra chén nhỏ trong một lần, đậy lại ngay.
Cuối cùng, nên lắng nghe cơ thể mình. Có người dùng mật ong dú thấy hợp, có người thấy vị chua khó uống lúc đói. Không có cách dùng nào bắt buộc; cách dùng đúng là cách anh chị thấy ngon, dùng ít và đều, và không thay cho bữa ăn cân đối.
Mật ong dú trong bữa ăn của người Nam Bộ
Người miền Nam vốn quen vị chua ngọt trong món ăn: canh chua, gỏi, nước mắm chua ngọt, trái cây chấm muối ớt. Vì vậy mật ong dú, với vị chua dịu tự nhiên, dễ tìm được chỗ trong bữa ăn gia đình hơn người ta nghĩ. Một muỗng mật ong dú thay cho một phần đường trong chén nước mắm chấm gỏi cuốn, trộn với nước cốt tắc rưới lên đĩa trái cây, hay khuấy vào ly đá me, là những cách dùng vừa quen vừa mới.
Nhiều nhà vườn ở Tây Ninh còn có thói quen dùng mật ong dú với trái cây ngay trong vườn: xoài chín cắt miếng, mãng cầu, chuối, chấm chút mật. Vị chua của mật cân lại vị ngọt đậm của trái chín cây, làm trái đỡ ngấy. Đây là cách dùng đơn giản, không cần công thức, mà giữ được trọn hương mật.
Có điều cần nhớ: mật ong dú là thứ ít và quý, nên dùng ở những món mà vị của nó nổi lên được. Pha vào món đã nhiều gia vị mạnh, như nước chấm nhiều tỏi ớt, thì vị mật gần như mất; khi đó đường thường là lựa chọn hợp lý hơn. Mật ong dú đáng dành cho những món nhẹ, nguội, nơi người ăn nhận ra được nó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên uống mật ong dú lúc bụng đói buổi sáng không?
Không có bằng chứng rằng uống lúc bụng đói tốt hơn lúc khác. Mật ong dú có vị chua, một số người uống lúc đói thấy cồn cào khó chịu. Dùng sau bữa sáng hoặc kèm bữa ăn là cách an toàn hơn, và lượng nhỏ vẫn là nguyên tắc chính.
Pha mật ong dú với nước nóng có sao không?
Không gây hại nhưng làm mất hương và đổi vị của mật. Một số enzyme trong mật cũng giảm hoạt động khi gặp nhiệt cao. Nên để nước nguội bớt tới mức ấm vừa tay rồi mới cho mật vào.
Mỗi ngày dùng bao nhiêu mật ong dú là vừa?
Với người lớn khoẻ mạnh, vài muỗng cà phê mỗi ngày là mức hợp lý, và cần cộng chung với đường từ các món khác. Khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới là giữ đường tự do, trong đó có mật ong, dưới mười phần trăm năng lượng ăn vào.
Mật ong dú pha sẵn để tủ lạnh được bao lâu?
Nước mật pha sẵn để ngăn mát nên dùng trong một hai ngày. Nước pha loãng có nhiều nước hơn hẳn mật gốc, men và vi sinh phát triển nhanh hơn, nên sẽ chua và có mùi nếu để lâu. Tốt nhất pha đủ uống trong ngày.
Có thể dùng mật ong dú để làm bánh, nấu chè không?
Được nhưng phí. Nhiệt khi nướng bánh, nấu chè làm mất phần lớn hương và vị riêng của mật ong dú. Nếu muốn dùng, rưới mật lên chè hoặc bánh sau khi đã nguội để giữ được mùi thơm và vị chua dịu.
Mật ong dú có thay được đường hoàn toàn trong nhà không?
Không nên coi là thay thế hoàn toàn. Mật ong dú đắt, ít, hợp với món nguội; còn với món nấu, đường thường làm việc tốt hơn. Về sức khoẻ, mật ong dú vẫn là đường tự do, nên thay đường bằng mật không có nghĩa là ăn bao nhiêu cũng được.