Lấy keo ong dú mà không hại đàn nghĩa là chỉ lấy phần keo và nhựa thừa đắp ở mặt trong nắp thùng, góc thùng, khe tầng — những chỗ không chịu lực và không che chắn khu nhộng. Không cạo cửa tổ, không bóc lớp bao quanh nhộng, chỉ làm khi đàn đông ong, trời khô ráo, giữa mùa hoa, và mỗi lần chỉ lấy một phần nhỏ để ong bù lại được.
Với người nuôi vài tổ ở nhà, lượng keo lấy được không nhiều, và nhiều người chọn không lấy gì cả. Nhưng nếu anh chị muốn giữ một ít để dùng, để bôi vào thùng mới hoặc chỉ để hiểu đàn hơn, bài này đi qua từng bước: chọn đàn, chọn lúc, lấy ở đâu, dùng dụng cụ gì và theo dõi đàn sau khi lấy.
Vì sao keo là thứ đàn cần giữ lại
Keo không phải phần dư thừa trong tổ ong dú như sáp thừa ở tổ ong mật. Mỗi bầu mật, bầu phấn, ô nhộng, lớp bao, ống cửa đều là keo. Ong phải đi gom từng hạt nhựa nhỏ ở cây, mang về, nhai trộn với sáp tiết ra từ cơ thể rồi mới đắp được. Việc này tốn công của nhiều ong thợ trong nhiều ngày.
Khi anh chị lấy đi một mảng keo quan trọng, đàn phải dừng việc khác để sửa. Nếu đó là cửa tổ hay lớp bao khu nhộng, trong thời gian sửa, kiến, ruồi và đàn lạ dễ tìm được lối vào; nhộng có thể bị lạnh, bị khô hoặc bị ẩm. Đàn yếu có thể không gượng lại.
Hiểu như vậy để thấy: câu hỏi đúng không phải “lấy được bao nhiêu keo”, mà là “đàn có dư bao nhiêu keo để cho đi”. Đàn mạnh, giữa mùa nhiều cây đâm chồi, thường đắp dư ở nắp và góc thùng — đó là phần có thể lấy.
Chọn đàn và chọn thời điểm
Trước khi mở thùng, hãy kiểm tra những điều kiện sau. Thiếu một điều thì nên để dịp khác:
- Đàn đông ong. Cửa tổ ra vào tấp nập vào buổi sáng nắng, nhiều ong mang phấn và nhựa về. Đàn thưa, ong ra vào lèo tèo thì không lấy.
- Không vừa lấy mật, vừa chuyển thùng, vừa chia đàn. Mỗi việc đó đã là một cú sốc, nên cách ít nhất vài tuần mới làm việc khác.
- Giữa mùa hoa và mùa ra đọt. Ở Tây Ninh, những tháng cây ăn trái ra hoa, cây trong vườn đâm chồi sau mưa đầu mùa là lúc ong dễ tìm nhựa để bù.
- Trời khô ráo, không mưa dầm. Mở thùng lúc mưa, hơi ẩm lọt vào, keo bị cạo để lại bề mặt thô, dễ mốc.
- Buổi sáng mát hoặc chiều muộn. Tránh giữa trưa nắng gắt; keo mềm chảy dính, ong cũng dễ bị kích động.
- Không có dấu hiệu kiến, ruồi đang tấn công. Đàn đang bị quấy thì cần mọi lớp phòng thủ, đừng lấy thêm.
- Không có việc gấp phải làm ngay sau đó. Lấy keo xong nên ở lại quan sát cửa tổ một lúc, chắc chắn nắp đã khít, không có ong bị kẹt, kiến chưa tìm tới. Vội đi ngay là bỏ lỡ những dấu hiệu sớm.
Người mới nên quan sát đàn ít nhất một mùa trước khi nghĩ tới lấy keo. Biết đàn mình bình thường trông thế nào thì mới nhận ra sau khi lấy keo đàn có bị ảnh hưởng hay không.
Lấy ở đâu và tránh chỗ nào
Mặt trong nắp thùng. Đây là chỗ dễ lấy nhất. Ong thường đắp một lớp keo và nhựa thô dưới nắp để bịt kín và cách nhiệt. Phần dày, nằm xa khu nhộng có thể cạo bớt một phần, để lại một lớp mỏng.
Góc thùng, khe giữa các tầng. Với thùng nhiều tầng, ong hay trám keo ở mép tiếp giáp. Khi tách tầng để lấy mật, những dải keo này bị cắt ra, có thể giữ lại phần rời.
Cục nhựa thô dự trữ. Những cục nhựa sáng màu, dính, đắp riêng ở góc là kho dự trữ. Có thể lấy một ít nếu còn nhiều, nhưng đừng vét sạch.
Tránh cửa tổ. Ống cửa và vùng keo dính quanh lối vào là tuyến phòng thủ. Không cạo, không bóc.
Tránh lớp bao khu nhộng. Màng keo mỏng nhiều lớp quanh bánh nhộng giữ nhiệt độ và độ ẩm. Bóc ra là nhộng chịu thiệt ngay.
Tránh vách bầu mật, bầu phấn còn chứa. Lấy vách bầu là làm vỡ bầu, mật chảy ra hút kiến và ruồi.
Các bước lấy keo một lần
Một lần lấy keo gọn gàng chỉ mất vài phút nếu chuẩn bị trước. Trình tự gợi ý:
- Chuẩn bị dao mỏng hoặc thanh tre vót dẹt, hộp thuỷ tinh có nắp sạch, găng tay mỏng, khăn ẩm, và nắp thay thế nếu thùng của anh chị dùng nắp rời.
- Đứng lệch sang bên cửa tổ, không chắn đường bay. Mở nắp từ từ, nếu keo dính chặt thì luồn dao dọc mép tách nhẹ, đừng giật mạnh làm rung cả thùng.
- Lật nắp ra, quan sát mặt trong. Chỉ cạo phần keo dày, để lại lớp mỏng sát gỗ để ong có nền đắp lại. Không để vụn rơi vào trong thùng.
- Nhìn nhanh bên trong mà không chọc phá: khu nhộng còn kín, bầu mật nguyên, không có ấu trùng ruồi hay kiến. Thấy bất thường thì đóng lại, xử lý vấn đề đó trước, bỏ ý định lấy keo.
- Đậy nắp lại đúng vị trí cũ, đúng chiều như trước khi mở, ấn nhẹ cho khít. Nếu có khe hở do đã cạo bớt keo, ong sẽ tự trám; anh chị có thể quấn tạm băng keo giấy quanh mép trong vài ngày đầu. Kiểm tra lại chân chống kiến ngay lúc này, vì mùi keo mới cạo dễ kéo kiến tìm tới.
- Cho keo vừa lấy vào hộp kín, ghi ngày và tên thùng. Rửa dao, lau tay. Nếu keo dính lâu không trôi, lau bằng chút dầu ăn hoặc cồn trước rồi mới rửa xà phòng.
Toàn bộ quá trình nên gói trong vài phút. Mở thùng càng lâu, hơi nóng và mùi lạ lọt vào càng nhiều.
Bao nhiêu là vừa và bao lâu lấy một lần
Không có con số chung cho mọi đàn, vì đàn khác nhau về loài, độ đông và nguồn nhựa. Nguyên tắc dễ nhớ là chỉ lấy phần mà anh chị thấy rõ là đắp dư, và để lại hơn phân nửa lượng keo anh chị nhìn thấy ở chỗ đó. Lần đầu nên lấy rất ít, rồi theo dõi. Lượng ít ỏi đó đủ để anh chị biết mùi, màu, độ dẻo của keo đàn mình, và đó thường là tất cả những gì người nuôi ở vườn nhà thật sự cần.
Về tần suất, nhiều người nuôi vài tổ chỉ lấy keo một hai lần mỗi năm, kết hợp đúng lúc mở thùng lấy mật hoặc thay nắp. Lấy keo đều đặn hằng tháng là biến đàn ong cảnh thành chỗ khai thác, không hợp với cách nuôi ở vườn nhà.
Nếu sau lần lấy keo, đàn ra vào thưa hẳn trong nhiều ngày, ong đắp bít cửa nhỏ lại, hoặc anh chị thấy kiến bò quanh mép nắp, đó là tín hiệu lần lấy vừa rồi đã nhiều. Lần sau giảm lượng hoặc giãn thời gian. Có đàn chịu được việc lấy keo khá tốt, có đàn rất nhạy; chỉ sau vài lần ghi chép anh chị mới biết đàn của mình thuộc kiểu nào.
Theo dõi đàn sau khi lấy keo
Trong một hai tuần sau, hãy nhìn cửa tổ mỗi sáng vài phút. Đàn khoẻ sẽ có nhiều ong mang nhựa về, mép nắp được trám lại bằng keo mới, sáng màu. Đây là dấu hiệu tốt: ong đang sửa nhà và có đủ sức.
Để ý thêm chân chống kiến, vì mùi keo và mật mới lộ ra có thể thu hút kiến tìm tới. Châm thêm dầu hoặc nước vào chén chống kiến, quét lá rác chạm vào chân đế.
Ghi lại vào sổ hoặc điện thoại: ngày lấy, lấy ở đâu, đàn phản ứng ra sao. Sau vài lần, anh chị sẽ biết đàn nào chịu được, đàn nào nên để yên. Đây cũng là cách người nuôi lâu năm học được nhịp riêng của từng đàn trong vườn mình. Một dòng ghi chép ngắn sau mỗi lần mở thùng, giữ đều qua vài mùa, có giá trị hơn nhiều lời khuyên chung chung.
Những sai lầm hay gặp khi lấy keo
Cạo sạch đến trơ gỗ. Bề mặt gỗ trơ trụi không còn lớp keo nền làm ong phải bắt đầu lại từ đầu, và gỗ mới lộ ra dễ hút ẩm, dễ mốc. Luôn chừa một lớp mỏng để ong có chỗ bám mà đắp tiếp.
Lấy keo cùng lúc với lấy mật cho đỡ mở thùng hai lần. Nghe tiện, nhưng đàn chịu hai cú cùng lúc: mất mật và mất keo. Nếu buộc phải gộp, chỉ lấy phần keo rời ra tự nhiên khi tách tầng, không cạo thêm.
Để vụn keo, vụn sáp rơi vào thùng. Vụn rơi xuống đáy thùng thành chỗ ẩm, chỗ trú cho ấu trùng ruồi. Lót một tờ giấy hay miếng vải dưới chỗ đang cạo, hoặc lật hẳn nắp ra xa thùng mới cạo.
Mở thùng khi chưa sẵn sàng dụng cụ. Mở nắp rồi mới đi tìm dao, tìm hộp là để thùng trống nắp lâu, hơi nóng và mùi lạ tràn vào. Bày sẵn mọi thứ trong tầm tay trước khi chạm vào nắp.
Lấy ở mọi thùng trong vườn. Không phải đàn nào cũng dư keo. Chỉ chọn một hai đàn mạnh nhất, để những đàn trung bình và yếu được yên.
Dùng dao kim loại nóng hoặc lửa để làm mềm keo. Hơ nóng gần tổ làm ong hoảng, có thể làm chảy bầu mật gần đó. Keo dính thì lau dao bằng chút dầu ăn, làm chậm tay hơn là dùng nhiệt.
Xử lý keo vừa lấy: nhặt sạch và chia phần
Keo vừa cạo thường lẫn vụn gỗ, vụn sáp, xác ong, đôi khi có cả bầu nhỏ còn dính mật. Trước khi cất, hãy trải keo lên một đĩa sạch, dùng nhíp hoặc đầu dao nhặt bỏ những thứ thấy được. Phần dính mật nên tách riêng vì mật làm keo dễ lên men, dễ thu hút kiến.
Nếu anh chị lấy từ nhiều thùng, đừng trộn chung. Mỗi đàn có nguồn nhựa riêng, giữ riêng từng phần với tên thùng và ngày lấy giúp anh chị sau này biết keo nào từ đâu, nhất là khi định dùng một ít bôi vào thùng mới cho chính đàn đó hoặc đàn con của nó.
Lượng keo từ một lần lấy ở vườn nhà thường chỉ vừa một hộp nhỏ. Chia thành vài phần nhỏ thay vì để một khối lớn giúp mỗi lần dùng chỉ lấy một phần ra, phần còn lại không phải mở ra đóng vào nhiều lần. Cách cất giữ lâu dài, nhiệt độ, hũ đựng được nói kỹ ở bài về bảo quản phấn và keo trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Một tổ ong dú lấy được bao nhiêu keo?
Rất ít và thay đổi nhiều theo loài, độ đông và nguồn nhựa quanh vườn. Với người nuôi vài tổ, keo nên là phần thừa ở nắp, góc thùng, lấy một hai lần mỗi năm. Đừng đặt mục tiêu sản lượng keo cho đàn nuôi ở nhà.
Có nên cạo keo ở cửa tổ để lấy không?
Không nên. Cửa tổ và vùng keo dính quanh lối vào là tuyến phòng thủ chính của đàn. Cạo đi, đàn bị kiến, ruồi và đàn lạ tấn công dễ hơn trong lúc sửa lại.
Lấy keo vào mùa mưa được không?
Nên tránh. Mùa mưa ẩm, mở thùng làm hơi nước lọt vào, bề mặt keo vừa cạo dễ mốc, ong cũng khó tìm nhựa để bù. Chọn những ngày khô ráo trong mùa hoa và mùa cây ra đọt.
Dùng dụng cụ gì để lấy keo ong dú?
Một con dao mỏng hoặc thanh tre vót dẹt, hộp thuỷ tinh có nắp, găng tay mỏng và khăn ẩm là đủ. Lau dao bằng chút dầu ăn giúp keo bớt dính, rửa sạch sau khi dùng.
Sau khi lấy keo, làm sao biết đàn có bị ảnh hưởng?
Theo dõi cửa tổ trong một hai tuần. Đàn khoẻ ra vào bình thường và trám lại mép nắp bằng keo mới. Đàn ra vào thưa hẳn, bít cửa nhỏ lại hoặc bị kiến bò quanh là dấu hiệu đã lấy nhiều.
Keo lấy ra có dùng để dụ đàn vào thùng mới được không?
Nhiều người nuôi bôi một ít keo hoặc sáp keo cũ vào thùng mới để có mùi quen, giúp đàn chịu thùng hơn khi chuyển. Đây là kinh nghiệm phổ biến, nhưng thùng vẫn cần khô sạch, đặt đúng chỗ thì mới hiệu quả.