Ong dú có tiết sáp, nhưng rất ít, và gần như không bao giờ để sáp ở dạng tinh. Ong thợ trộn sáp với nhựa cây thành sáp keo (cerumen) màu nâu tới đen để xây bầu mật, bầu phấn, ô nhộng. Vì vậy thứ mà người nuôi gọi là “sáp ong dú” thường là sáp keo lấy từ tổ cũ hoặc bầu vỡ sau khi lấy mật, đem nấu lọc thì được những bánh sáp sẫm màu, nhiều nhựa, dẻo và thơm mùi nhựa cây.
Sáp này dùng được vào vài việc quen thuộc của người nuôi: bôi thùng mới để đàn quen mùi, trét khe, dưỡng đồ gỗ, chống gỉ dụng cụ. Nó không phải sáp ong mật vàng sáng mà người ta làm nến, làm son, nên đừng kỳ vọng dùng thay được ngay. Bài này nói rõ sáp ong dú đến từ đâu, cách lọc an toàn tại nhà và những việc nên, không nên dùng.
Ong dú làm sáp như thế nào
Giống ong mật, ong thợ của ong dú có các tuyến tiết sáp ở mặt lưng phần bụng. Sáp tiết ra ở dạng vảy mỏng, ong dùng chân và hàm gom lại, nhai cho mềm rồi mới đem dùng. Điểm khác nằm ở lượng và cách dùng: một đàn ong mật tiết đủ sáp để xây những tấm bánh tổ lục giác gần như tinh sáp, còn một đàn ong dú tiết rất ít và luôn trộn với nhựa cây mang về.
Hỗn hợp đó chính là cerumen, vật liệu xây gần như mọi thứ bên trong tổ ong dú. Tỉ lệ sáp và nhựa thay đổi theo loài, theo nguồn cây, theo chỗ dùng trong tổ: vách ô nhộng thường mỏng và nhiều sáp hơn, bầu chứa mật lớn và lớp bịt ngoài thì nhiều nhựa hơn. Vì thế nói “sáp ong dú” là nói một nhóm vật liệu, không phải một chất có thành phần cố định.
Một chi tiết thú vị là ong dú tái sử dụng cerumen rất nhiều. Khi nhộng nở, ô nhộng cũ được ong gỡ ra, đem trộn lại để xây chỗ khác. Đàn ong dú vì thế ít để lại sáp thừa như ong mật, và người nuôi muốn có sáp thì gần như chỉ có hai nguồn: tổ đã bỏ hoặc phần bầu vỡ khi lấy mật.
Sáp keo ong dú và sáp ong mật khác nhau ra sao
Bảng so sánh ở mức người nuôi quan sát được, không phải phân tích phòng thí nghiệm:
| Điểm so | Sáp keo ong dú | Sáp ong mật |
|---|---|---|
| Màu sau khi lọc | Nâu sẫm tới gần đen | Vàng nhạt tới vàng sậm |
| Mùi | Mùi nhựa cây rõ, hơi hắc | Mùi mật, sáp dịu |
| Độ dẻo | Dẻo, dính tay khi ấm | Cứng hơn, ít dính |
| Lượng thu được | Rất ít, từ tổ cũ, bầu vỡ | Nhiều hơn, từ nắp vít, bánh tổ cũ |
| Thành phần | Sáp trộn nhiều nhựa cây, tỉ lệ thay đổi | Chủ yếu là sáp |
| Dùng quen | Mồi thùng, trét khe, dưỡng gỗ | Nến, mỹ phẩm, dưỡng gỗ, nghề thủ công |
Chỗ khác nhau quan trọng nhất là lượng nhựa. Nhựa làm sáp keo dính hơn, sẫm hơn, mùi mạnh hơn, và khi đốt cho khói nhiều hơn sáp ong mật. Những điều này quyết định nó hợp với việc gì. Chúng cũng giải thích vì sao sáp ong dú hiếm khi được bán như một mặt hàng riêng, mà chủ yếu nằm lại trong tay người nuôi.
Nguồn sáp trong vườn nhà
Bầu mật vỡ sau khi lấy mật. Khi chọc bầu hoặc tách tầng mật, vách bầu vỡ ra thành những mảnh mềm dính mật. Đây là nguồn sáp sạch nhất vì vách bầu mật thường mới, ít bụi bẩn. Để mảnh bầu ráo mật, gom lại là đủ cho một mẻ nhỏ.
Tổ đã bỏ hoặc đàn đã tàn. Thùng mà đàn bỏ đi hoặc đàn yếu dần rồi tàn để lại toàn bộ cấu trúc keo bên trong. Lấy ra được khá nhiều, nhưng thường lẫn xác ong, bụi, có khi ấu trùng ruồi. Nên nhặt kỹ và chỉ nấu phần còn khô, không mốc nặng.
Phần thừa khi thay thùng, sửa thùng. Chuyển đàn sang thùng mới, cạo bớt keo ở nắp, ở mép tầng cũng cho một ít sáp keo. Lượng nhỏ, nhưng tích lại qua vài lần là đủ dùng.
Không nên phá tổ đang sống để lấy sáp. Mọi cấu trúc trong tổ đang sống đều có việc của nó. Lấy sáp từ tổ đang sống là làm hại đàn để đổi lấy một thứ có giá trị sử dụng rất khiêm tốn.
Nấu lọc sáp ong dú an toàn tại nhà
Sáp và nhựa đều dễ cháy, nên nguyên tắc số một là không đun trực tiếp trên lửa và luôn có nước đi kèm. Trình tự gợi ý cho một mẻ nhỏ:
- Nhặt sạch xác ong, vụn gỗ, phần mốc. Nếu mảnh sáp còn dính mật, ngâm nước lạnh và rửa qua cho bớt mật, để ráo.
- Cho sáp vào một nồi nhỏ chuyên dùng cho việc này, thêm nước ngập. Đặt nồi nhỏ vào nồi lớn có nước để đun cách thuỷ, hoặc đun nồi nhỏ trên lửa thật nhỏ, luôn có nước bên trong.
- Đun cho tới khi sáp chảy hết, khuấy nhẹ bằng que gỗ. Không bỏ đi xa, không để nồi cạn nước.
- Lót một miếng vải mùng hoặc vải lọc lên miệng một hộp khác có sẵn chút nước, đổ hỗn hợp nóng qua cho cặn ở lại trên vải.
- Để nguội tự nhiên. Sáp nhẹ hơn nước sẽ nổi lên và đông thành bánh trên mặt, cặn mịn còn lại lắng ở đáy bánh.
- Gỡ bánh sáp ra, cạo bỏ lớp cặn mỏng ở mặt dưới. Muốn sáp sạch hơn thì nấu lọc lại lần nữa.
- Để bánh sáp khô hẳn, gói giấy, cất nơi khô mát.
Làm ngoài trời hoặc chỗ thoáng, xa trẻ nhỏ. Nếu sáp bắt lửa, đậy nắp nồi để dập, tuyệt đối không đổ nước vào sáp đang cháy. Nồi, vải dùng nấu sáp rất khó rửa sạch, nên dành riêng, đừng dùng lại cho nấu ăn.
Sáp ong dú dùng được vào việc gì
Mồi thùng mới. Đây là việc người nuôi dùng nhiều nhất. Bôi một lớp mỏng sáp keo ở cửa và mặt trong thùng mới giúp thùng có mùi quen của tổ ong dú, nhiều người thấy đàn chịu vào thùng nhanh hơn khi chuyển hoặc khi đặt thùng bẫy. Đây là kinh nghiệm phổ biến chứ không phải cam kết, thùng vẫn phải khô, sạch, đặt đúng chỗ.
Trét khe nhỏ. Khe nứt nhỏ ở thùng gỗ, mép nắp hở có thể trét tạm bằng sáp keo nặn mềm. Ong sẽ tự gia cố thêm, nhưng anh chị giúp đàn đỡ phải làm từ đầu.
Dưỡng đồ gỗ, cán dao, thớt gỗ ngoài vườn. Sáp keo trộn với chút dầu ăn đun ấm thành hỗn hợp bôi gỗ, giúp gỗ đỡ thấm nước. Mùi nhựa rõ và màu sẫm hơn sáp ong mật, nên hợp với đồ dùng ngoài vườn hơn đồ trang trí sáng màu.
Chống gỉ dụng cụ, dây kẽm. Một lớp sáp mỏng trên lưỡi dao lấy mật, kéo cắt cành, đầu dây kẽm buộc thùng giúp chậm gỉ trong mùa mưa ẩm.
Làm mẫu để quan sát. Với gia đình có trẻ, một bánh sáp keo nhỏ cùng vài mảnh bầu khô là thứ hay để các em cầm, ngửi, so với sáp nến trong nhà mà hiểu ong dú xây nhà bằng gì.
Những việc không nên dùng sáp ong dú
Không nên dùng sáp keo ong dú tự lọc để làm son môi, kem bôi da, sản phẩm cho trẻ em. Sáp có nhiều nhựa cây, mà nhựa là thứ gây viêm da tiếp xúc ở một số người; sáp tự lọc ở nhà lại không kiểm soát được độ sạch. Các sản phẩm mỹ phẩm thương mại dùng sáp đã tinh chế và tuân theo quy định riêng, khác hẳn sáp lọc trong bếp.
Làm nến từ sáp keo ong dú cũng không phải ý hay: nhựa cháy cho khói nhiều, muội đen, mùi hắc, nến dễ tắt hoặc cháy không đều. Nếu thích nến sáp ong, sáp ong mật hợp hơn nhiều.
Cũng không nên dùng sáp này bôi lên vật dụng đựng thức ăn nóng hoặc trộn vào thức ăn. Sáp không tiêu hoá được, còn nhựa trong đó chưa được đánh giá như một thành phần thực phẩm. Những lời giới thiệu “sáp ong dú ăn được, tốt cho sức khoẻ” vượt quá những gì đã biết.
Đọc tổ bỏ trước khi gom sáp: tổ cũ kể gì về đàn
Một thùng ong dú bị bỏ hay một đàn đã tàn là dịp hiếm để người nuôi nhìn toàn bộ cấu trúc bên trong mà không làm phiền ai. Trước khi gom sáp, hãy dành vài phút quan sát, vì thứ còn lại trong thùng thường kể khá rõ chuyện gì đã xảy ra.
Nếu bầu mật còn đầy mà khu nhộng trống, ong không còn con nào, đàn có thể đã bỏ đi vì nóng, vì bị quấy hoặc vì mất chúa lâu ngày. Nếu bầu mật bị chọc thủng, vách keo bị cắn nát, khả năng cao là đàn lạ hoặc kiến đã cướp. Nếu bên trong ướt nhẹp, mùi chua thối, có nhiều ấu trùng hoặc vỏ nhộng ruồi, đó là dấu vết ruồi đẻ trứng phá tổ. Nếu khu nhộng còn nhiều ô chưa nở mà ong trưởng thành chết rải rác quanh cửa, nên nghĩ tới thuốc trừ sâu từ vườn, ruộng quanh nhà.
Ghi lại những gì thấy được, chụp vài tấm ảnh, rồi mới gom sáp. Những ghi chép như vậy giúp anh chị sửa cách đặt tổ, cách chống kiến, hoặc nói chuyện với hàng xóm về lịch phun thuốc. Sáp từ tổ bị ruồi phá hay nghi nhiễm thuốc thì đừng dùng mồi thùng mới; phần đó nấu lọc xong chỉ nên dùng dưỡng đồ gỗ, hoặc bỏ đi.
Giữ sáp và dùng dần
Bánh sáp đã lọc khô rất bền, gói giấy để trong hộp kín ở chỗ mát là giữ được lâu. Nắng gắt làm sáp keo mềm, dính, nên tránh để trên nóc tủ gần mái tôn. Muốn dùng, cắt một mẩu nhỏ, nặn ấm trong tay hoặc hơ cách thuỷ cho mềm. Đừng cắt sẵn thành nhiều miếng vụn, bánh nguyên khối giữ mùi lâu hơn.
Ghi nhãn bánh sáp với nguồn gốc: từ bầu mật của thùng nào hay từ tổ bỏ. Sáp từ tổ khoẻ có mùi quen của đàn, dùng mồi thùng hợp hơn. Sáp từ tổ bị ruồi hoặc nấm phá hại thì không nên dùng để mồi thùng mới, vì có thể mang theo mầm bệnh hoặc trứng ruồi còn sót.
Với người nuôi vài tổ, sáp ong dú không phải là sản phẩm để bán hay để tích trữ, mà là một thứ phụ có ích, giúp việc chăm đàn thuận tay hơn. Hiểu được nó từ đâu ra cũng là hiểu thêm một phần cách đàn ong dú sống: tiết kiệm từng vảy sáp, tái dùng mọi thứ, xây nhà bằng nhựa của chính khu vườn quanh mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sáp ong dú màu đen chứ không vàng như sáp ong mật?
Vì ong dú trộn rất nhiều nhựa cây vào sáp để xây tổ. Nhựa cho màu nâu sẫm tới đen và mùi hắc. Sáp ong mật chủ yếu là sáp tinh nên màu vàng sáng. Tổ càng cũ, keo càng bị oxy hoá, màu càng sẫm.
Một tổ ong dú cho được bao nhiêu sáp?
Rất ít, và không nên đặt mục tiêu sản lượng. Người nuôi vài tổ thường chỉ gom được sáp từ bầu vỡ sau mỗi lần lấy mật và từ tổ bỏ, tích nhiều lần mới đủ một bánh nhỏ.
Có thể trộn sáp ong dú với sáp ong mật không?
Có thể trộn để dùng cho việc dưỡng gỗ hay mồi thùng. Hỗn hợp sẽ sẫm màu và dẻo hơn sáp ong mật. Không nên dùng hỗn hợp tự làm này cho mỹ phẩm hay thứ tiếp xúc với thức ăn.
Mồi thùng bằng sáp ong dú có chắc đàn vào không?
Không chắc. Sáp keo tạo mùi quen, nhiều người nuôi thấy giúp ích khi chuyển đàn hay đặt thùng bẫy, nhưng việc đàn có ở lại còn tuỳ thùng khô sạch, chỗ đặt mát, kín gió, ít kiến và đàn có khoẻ hay không.
Nấu sáp ong dú có nguy hiểm không?
Có rủi ro cháy vì sáp và nhựa đều bắt lửa. Luôn đun cách thuỷ hoặc có nước trong nồi, lửa nhỏ, không bỏ đi xa, làm chỗ thoáng. Nếu sáp cháy, đậy nắp để dập, không dội nước.
Sáp lấy từ tổ bị ruồi phá có dùng được không?
Không nên dùng để mồi thùng mới, vì có thể còn trứng ruồi hoặc mầm bệnh. Nếu muốn giữ, nấu lọc thật kỹ rồi chỉ dùng cho việc khác như dưỡng đồ gỗ ngoài vườn, hoặc bỏ đi cho chắc.