OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Chăm đàn theo mùa nắng – mưa

Lịch chăm ong dú quanh năm ở Tây Ninh: việc theo từng mùa

Ở Tây Ninh, chăm ong dú xoay theo hai mùa: mùa khô lo nắng và mùa hoa, mùa mưa lo ẩm, kiến, ruồi. Lịch việc từng giai đoạn cho người nuôi vài tổ ở nhà.

Row of small wooden stingless bee boxes under a corrugated roof in a Tay Ninh garden at dawn, dry season, rubber trees with bare branches behind, soft golden light

Ở Tây Ninh, việc chăm ong dú trong năm xoay theo hai mùa rõ rệt: mùa khô (thường từ khoảng tháng 12 tới tháng 4 năm sau) là lúc lo che nắng, giữ đàn mát và đón mùa hoa để lấy mật; mùa mưa (thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 11) là lúc lo mưa tạt, ẩm mốc, kiến dời tổ và ruồi đẻ trứng, nên mở tổ ít đi. Hai khúc giao mùa ở giữa là lúc đàn dễ đói hoa nhất và cần nhìn kỹ nhất.

Lịch dưới đây viết cho người nuôi vài tổ trong vườn nhà, ở Trảng Bàng, Gò Dầu, quanh núi Bà Đen hay phía Long An cũ nay thuộc Tây Ninh. Tháng chỉ là khung tham khảo: năm mưa sớm, năm nắng kéo dài, vườn nhiều cây trái hay vườn trống đều làm lịch xê dịch. Cách dùng đúng là lấy lịch làm cái sườn, rồi ghi lại những gì vườn mình thật sự diễn ra để năm sau chỉnh cho khớp.

Hai mùa ở Tây Ninh và nhịp sống của đàn ong dú

Ong dú không có mùa ngủ đông như ong xứ lạnh. Quanh năm đàn vẫn có ong ra vào, vẫn nuôi nhộng, nhưng nhịp sống nhanh hay chậm tuỳ vào hai thứ: lượng hoa quanh tổ và độ nóng, độ ẩm trong thùng. Ở Nam Bộ nói chung và Tây Ninh nói riêng, hai thứ này thay đổi theo mùa khô và mùa mưa chứ không theo bốn mùa.

Mùa khô thường là mùa hoa. Nhiều cây quen trong vườn và quanh vườn Tây Ninh như điều, xoài, cao su sau đợt thay lá, cây ăn trái được xử lý ra hoa, cỏ dại ven bờ ruộng… nở rộ trong những tháng ít mưa. Ong đi làm nhiều, bầu mật đầy dần, đàn đông lên. Cái giá phải trả là nắng: thùng gỗ đặt sai chỗ có thể nóng tới mức sáp mềm, mật chảy, nhộng chết.

Mùa mưa thì ngược lại. Trời mát hơn nên tổ dễ chịu hơn về nhiệt, nhưng những buổi mưa dài làm ong không ra được, hoa bị dập, phấn bị rửa trôi. Độ ẩm cao làm mốc mọc ở góc thùng, mật loãng hơn và dễ lên men. Kiến cũng đi tìm chỗ khô, mà một thùng ong ấm và có mật là chỗ rất hấp dẫn.

Hiểu nhịp này rồi thì việc chăm có logic: mùa khô giúp đàn khỏi nóng và để đàn tích mật, mùa mưa giúp đàn khỏi ướt và để đàn giữ sức. Phần lớn công việc là quan sát và sửa chỗ đặt tổ, rất ít khi phải mở thùng.

Đầu mùa khô: rà lại tổ sau một mùa mưa dài

Xem mái che và chân đế. Sau mấy tháng mưa, mái tôn có thể rỉ, tấm lợp có thể xô lệch, chân đế gỗ có thể mục ở phần chạm đất. Đây là lúc thay, sửa trước khi nắng lên, vì sang tháng 2, tháng 3 mái che lỗi là thùng nhận nắng trực tiếp.

Lau khô và kiểm mốc ở mặt ngoài thùng. Mặt gỗ ngả màu đen xám, có lớp nhớt hay đốm mốc là dấu thùng đã hút ẩm nhiều. Lau sạch, để thùng khô dần trong bóng râm, không phơi nắng gắt vì gỗ co lại đột ngột có thể nứt.

Đếm ong ra vào ở cửa tổ vào buổi sáng nắng ráo. Đầu mùa khô là lúc so sánh giữa các tổ dễ nhất: tổ nào ong ra vào dày, có ong mang phấn vàng trên chân, tổ nào lưa thưa. Ghi lại để biết tổ nào cần để mắt trong mùa tới.

Dọn cỏ, cành quanh chân đế. Cỏ mọc cao trong mùa mưa là cầu cho kiến bò lên. Phát quang một vòng quanh mỗi chân đế, thay nước hoặc dầu trong chén chống kiến.

Giữa và cuối mùa khô: mùa hoa, mùa nắng và mùa lấy mật

Từ khoảng tháng 2 tới tháng 4 là quãng nhiều người nuôi ở Tây Ninh thấy tổ nặng tay nhất. Hoa nhiều, ong đi làm từ sáng sớm, bầu mật ở tầng trên đầy lên. Nếu đàn đã ổn định trên một năm và tầng mật đầy, đây là thời điểm hợp lý để lấy mật, vì trời khô làm mật đặc hơn và đàn còn đủ thời gian bù lại trước khi mưa về.

Nhưng cũng chính quãng này nắng gắt nhất trong năm. Việc quan trọng nhất là kiểm tra bóng râm vào buổi trưa và đầu giờ chiều, không phải buổi sáng. Một chỗ đặt tổ mát lúc 8 giờ sáng có thể bị nắng xiên chiếu thẳng lúc 2 giờ chiều. Sờ tay vào nắp thùng: nếu nóng rát, cần che thêm hoặc dời tổ.

Nước cũng là chuyện đáng để ý. Ong dú lấy nước ít hơn ong mật thường, nhưng trong những tuần khô hạn, một chậu nước nông có đá, có rêu hoặc cành khô nổi để ong đậu uống mà không chết đuối sẽ giúp đàn đỡ phải bay xa.

Một chuyện nữa của cuối mùa khô là khói đốt đồng. Ở vùng trồng mía, sau thu hoạch có nơi còn đốt lá, khói bay vào vườn. Biết lịch đốt của ruộng bên cạnh thì có thể chủ động che cửa tổ hoặc tạm dời những tổ gần nhất.

Đầu mùa mưa: giông, kiến và quãng giao mùa đói hoa

Khoảng tháng 4 tới tháng 6, những cơn giông đầu mùa đến bất chợt, có gió giật. Thùng đặt trên chân đế cao mà không buộc có thể đổ. Trước mùa mưa, nên chằng thùng vào chân đế hoặc vào cột, chèn cho chắc, và cắt bớt những cành khô trên đầu tổ.

Đây cũng là lúc kiến hoạt động mạnh. Mưa làm ngập tổ kiến dưới đất, kiến kéo nhau lên cao tìm chỗ ở mới, và những thùng ong có mùi mật là mục tiêu. Kiểm chén chống kiến thường hơn, vì mưa làm tràn nước, trôi dầu, hoặc đất bắn bám vào thành chén thành cầu.

Quãng giao mùa thường là lúc hoa thưa nhất: hoa mùa khô đã tàn, cây chưa kịp ra đợt mới, những ngày mưa dài ong không ra được. Đàn sống bằng mật và phấn dự trữ. Vì vậy, đàn nào vừa bị lấy mật nhiều vào cuối mùa khô sẽ đuối nhất trong quãng này. Người nuôi vài tổ nên coi đây là lý do để lấy mật vừa phải ngay từ đầu.

Giữa mùa mưa: ít mở tổ, giữ khô, canh ruồi

Từ khoảng tháng 7 tới tháng 10, việc chính là giữ cho tổ khô và yên. Mỗi lần mở thùng trong mùa ẩm là một lần mở cửa cho hơi nước và cho ruồi đẻ trứng. Mùi phấn và mật thoát ra khi tổ bị mở hay bị vỡ bầu thu hút loài ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng vào tổ ong không ngòi. Không có việc thật cần, đừng mở.

Kiểm tra từ bên ngoài là đủ: ong có ra vào vào những quãng tạnh mưa không, cửa tổ có ong canh không, dưới chân thùng có xác ong, sáp vụn hay giòi không, có mùi chua lạ bốc ra không. Nghiêng nhẹ thùng thử độ nặng khi trời khô ráo giữa hai cơn mưa cũng là cách đoán dự trữ mà không cần mở.

Nếu chỗ đặt tổ hay bị mưa tạt theo một hướng gió, dựng thêm một tấm chắn phía đó. Mái che nên rộng hơn thùng mỗi bên một khoảng để nước không chảy theo thành thùng vào khe nắp.

Bảng việc chính theo mùa cho người nuôi vài tổ

Bảng dưới gom các việc ở trên thành một khung để dán lên tường nhà kho hay lưu trong điện thoại. Tháng ghi theo kiểu thường gặp ở Tây Ninh; năm nào mưa sớm hay nắng muộn thì dịch theo.

Giai đoạnViệc nên làmViệc nên tránh
Đầu mùa khô (khoảng tháng 12 – 1)Sửa mái, chân đế; lau mốc; phát cỏ quanh chân; đếm ong ra vào để so tổPhơi thùng ra nắng gắt cho khô nhanh
Giữa – cuối mùa khô (khoảng tháng 2 – 4)Kiểm bóng râm buổi trưa chiều; đặt chậu nước; lấy mật ở tổ đầy và đã ổn địnhLấy cạn mật; để thùng nhận nắng xiên buổi chiều
Giao mùa, đầu mùa mưa (khoảng tháng 4 – 6)Chằng thùng; cắt cành khô; kiểm chén chống kiến thường hơnMở tổ khi trời sắp mưa; lấy mật thêm
Giữa mùa mưa (khoảng tháng 7 – 10)Giữ khô, chắn mưa tạt; quan sát cửa tổ và chân thùngMở tổ khi không thật cần; để đồ ẩm sát thùng
Cuối mùa mưa (khoảng tháng 10 – 11)Đánh giá từng tổ; ghi chép; chuẩn bị mái che cho mùa nắngChia đàn vội khi đàn chưa đủ mạnh

Bảng chỉ là khung. Ở chỗ có tưới vườn quanh năm hay gần sông, hồ, đàn có thể không đói vào giao mùa như ở vườn khô; ngược lại, vườn quanh toàn mía, mì có thể đói lâu hơn. Ghi chép vườn mình qua một hai năm sẽ cho một lịch riêng chính xác hơn mọi lịch chung.

Cuối mùa mưa: đánh giá đàn và chuẩn bị cho năm sau

Khoảng tháng 10, tháng 11, khi mưa thưa dần, là lúc nhìn lại cả năm. Tổ nào vượt mùa mưa mà ong vẫn ra vào đều, cửa tổ có ong canh, thùng nặng tay thì là tổ khoẻ, có thể kỳ vọng mùa khô tới cho mật. Tổ nào ong thưa, nhẹ thùng, ít thấy ong mang phấn thì cần tìm nguyên nhân: chỗ đặt tổ quá ẩm, bị cướp, bị ruồi hay đã mất chúa.

Đây cũng là lúc nghĩ tới việc dời chỗ cho những tổ đặt chưa hợp. Dời tổ trong vườn nên làm từng chút, mỗi lần một khoảng ngắn, vào chiều tối khi ong đã về hết, để ong thợ không bị lạc khi bay ra sáng hôm sau.

Với người nuôi vài tổ, nếu có tổ chật và đàn rất mạnh, người ta có thể nghĩ tới chia đàn vào đầu mùa khô sắp tới. Nhưng đó là việc cần học kỹ và nên hỏi người có kinh nghiệm; với người mới, giữ tổ khoẻ qua trọn một năm đã là một thành công đáng ghi lại.

Những việc làm quanh năm, mùa nào cũng vậy

Bên cạnh việc theo mùa, có mấy thói quen nhỏ giữ đàn khoẻ bất kể nắng hay mưa. Chúng tốn ít thời gian, nhưng bỏ qua thì chuyện nhỏ thành chuyện lớn rất nhanh.

  • Mỗi sáng đi ngang tổ nhìn cửa tổ chừng một phút: có ong canh, có ong ra vào, không có kiến bò, không có mật rỉ.
  • Mỗi tuần một lần xem chén chống kiến: còn nước hoặc dầu không, có lá, xác côn trùng bắc cầu không.
  • Không để bình xịt muỗi, thuốc diệt kiến, thuốc trừ sâu ở gần tổ; không xịt thuốc trong vòng nhiều mét quanh chỗ đặt thùng.
  • Không đốt rác, đốt lá ngay đầu gió của tổ; khói và tro làm ong hoảng và có thể làm đàn yếu đi.
  • Ghi một dòng vào sổ hay điện thoại mỗi khi thấy điều lạ: ngày, tổ nào, thấy gì, đã làm gì.
  • Hạn chế rung lắc: không đóng đinh, cưa cắt, chặt cây ngay sát tổ; nếu phải làm, chọn lúc chiều tối khi ong đã về.

Phần lớn những đàn mất đi ở vườn nhà không phải vì một biến cố lớn, mà vì một chuỗi chuyện nhỏ không ai để ý: một chén dầu cạn, một cành cây chạm thùng, một lần xịt thuốc sát vách. Thói quen nhìn mỗi ngày là cách rẻ nhất để chặn những chuyện đó từ sớm.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú có cần chăm khác nhau giữa mùa khô và mùa mưa không?

Có. Mùa khô việc chính là che nắng, giữ tổ mát, đặt nước và lấy mật vừa phải ở tổ đầy. Mùa mưa việc chính là chắn mưa tạt, giữ khô, canh kiến và ruồi, hạn chế mở tổ. Hai mùa đòi hai kiểu chú ý khác nhau.

Tháng nào ở Tây Ninh thường lấy được mật ong dú?

Nhiều người nuôi lấy mật vào giữa và cuối mùa khô, thường quanh khoảng tháng 2 tới tháng 4, khi hoa nhiều và trời khô. Tuy vậy, chỉ lấy ở tổ đã ổn định và tầng mật đầy, không lấy theo lịch cứng.

Mùa mưa có nên mở tổ ong dú ra xem không?

Chỉ nên mở khi có lý do rõ, như nghi đàn bị ruồi hay mất chúa, và chọn lúc trời khô ráo giữa hai cơn mưa. Mở tổ nhiều trong mùa ẩm làm hơi nước lọt vào và dễ thu hút ruồi đẻ trứng.

Giao mùa đàn ong dú có hay bị đói không?

Quãng chuyển từ mùa khô sang mùa mưa thường thiếu hoa, cộng với những ngày mưa liền ong không ra được. Đàn sống bằng dự trữ. Đàn bị lấy mật quá nhiều trước đó sẽ đuối nhất, nên lấy mật vừa phải là cách phòng tốt nhất.

Lịch chăm ong dú này có dùng được cho phía Long An cũ không?

Dùng được làm khung chung, vì cũng là khí hậu hai mùa của Nam Bộ. Vùng trũng phía Long An cũ cần chú ý thêm chuyện ẩm, nước dâng và chỗ đặt tổ cao ráo. Nên ghi chép riêng để chỉnh lịch cho vườn mình.

Có cần làm gì đặc biệt cho ong dú vào dịp Tết không?

Tết thường rơi vào mùa khô, trời đẹp. Việc chính vẫn là kiểm bóng râm, chén chống kiến và nước uống. Nếu cả nhà đi vắng nhiều ngày, nhờ người xem giúp chén chống kiến và đừng để ai đốt rác, đốt nhang sát tổ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68