Ba loại mật này khác nhau trước hết ở con ong làm ra nó: mật ong dú là mật của ong không ngòi; "mật ong rừng" ở Việt Nam phần lớn là mật của ong khoái (ong mật khổng lồ, Apis dorsata) và ong nội sống hoang; còn mật ong nuôi phổ biến là mật của ong nội (Apis cerana) và ong ngoại (Apis mellifera) nuôi trong thùng. Từ con ong khác nhau dẫn tới tổ khác nhau, cách lấy khác nhau, và cuối cùng là mật khác nhau về độ loãng, vị, độ bền khi để ngoài.
Người mua thường gặp ba cái tên này trên cùng một kệ hàng, đôi khi được dùng lẫn lộn: mật ong dú được gọi là "mật rừng", mật ong nuôi được gọi là "mật rừng" vì tổ đặt gần rừng. Bài viết phân biệt rõ từng loại, đặt mật ong dú vào đúng chỗ của nó, để anh chị biết mình đang mua gì và giữ nó thế nào. So sánh chi tiết riêng giữa mật ong dú và mật ong thường về vị, độ loãng đã có bài riêng trong danh mục; ở đây là bức tranh rộng hơn, có thêm mật ong rừng.
Ba nhóm ong đứng sau ba loại mật
Ong dú là tên dân gian ở Nam Bộ cho các loài ong không ngòi, thuộc tộc Meliponini. Chúng nhỏ, không có ngòi đốt dùng được, sống thành đàn trong hốc cây, khe tường, ống tre, và cất mật trong các bầu làm từ sáp trộn nhựa cây. Ở Việt Nam có nhiều loài ong không ngòi; nhóm thường gặp trong nghề nuôi thuộc các chi như Tetragonula, Lepidotrigona.
Ong khoái, tên khoa học Apis dorsata, là loài ong mật khổng lồ, làm một bánh tổ lớn lộ thiên treo dưới cành cây cao, vách đá. Chúng không sống trong thùng nuôi được theo cách thông thường, nhưng người dân ở vùng rừng tràm U Minh có nghề "gác kèo": đặt những thanh kèo cho ong khoái đến làm tổ, rồi lấy mật theo mùa. Phần lớn mật ong rừng có nguồn gốc rõ ở Việt Nam đến từ ong khoái, cùng với ong nội sống hoang trong hốc cây rừng.
Ong nội, Apis cerana, là loài ong mật bản địa châu Á, được nuôi trong thùng ở nhiều vùng, nhất là trung du và miền núi phía Bắc, Tây Nguyên. Ong ngoại, Apis mellifera, có nguồn gốc châu Âu – châu Phi, được nuôi quy mô lớn ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, cho phần lớn sản lượng mật ong thương phẩm của Việt Nam, kể cả mật ong cao su, mật ong cà phê, mật ong hoa nhãn.
So sánh nhanh ba loại mật
Bảng dưới gom các khác biệt chính. Mỗi ô là xu hướng chung; từng đợt mật cụ thể có thể lệch.
| Tiêu chí | Mật ong dú | Mật ong rừng (ong khoái, ong nội hoang) | Mật ong nuôi (ong nội, ong ngoại) |
|---|---|---|---|
| Nơi mật được cất | Bầu sáp trộn nhựa, tách khỏi khu nhộng | Phần trên bánh tổ sáp lộ thiên hoặc trong hốc | Ô lục giác trên cầu sáp trong thùng |
| Cách lấy phổ biến | Hút hoặc để chảy từ bầu; kiểu cũ ép cả tổ | Cắt phần mật của bánh tổ, ép hoặc để chảy | Quay ly tâm cầu mật, lọc |
| Độ loãng | Loãng, chảy nhanh | Thường loãng hơn mật nuôi chín, tuỳ mùa | Đặc khi mật chín |
| Vị | Chua ngọt, thơm nhựa keo | Đậm, đa hương, tuỳ cây rừng | Ngọt rõ, mùi theo hoa chính |
| Kết tinh | Hầu như không | Có thể | Thường kết tinh theo thời gian, tuỳ loại hoa |
| Để ngoài nhiệt độ phòng | Dễ lên men, nên giữ ngăn mát | Tuỳ độ ẩm; mật loãng dễ lên men | Bền, để tủ bếp được |
| Lượng mật mỗi đàn | Ít | Một bánh tổ có thể nhiều, nhưng theo mùa, phụ thuộc tự nhiên | Nhiều nhất, ổn định nhất |
Nhìn bảng thấy mật ong dú đứng riêng ở hai điểm: cất trong bầu nhựa sáp và rất dễ lên men. Đó là lý do cách giữ mật ong dú khác hẳn hai loại kia.
Chữ "rừng" trên nhãn nói lên điều gì
Trên thị trường, chữ "mật ong rừng" được dùng rất rộng. Có hũ là mật ong khoái gác kèo thật, có hũ là mật ong nội lấy từ tổ hoang trong rừng, có hũ là mật ong nuôi đặt thùng ở bìa rừng, và cũng có hũ chẳng liên quan gì tới rừng. Mật ong dú cũng hay được gọi là "mật rừng" vì đàn ong dú ngày xưa thường được tìm thấy trong hốc cây rừng.
Chữ "rừng" vì vậy không phải chỉ dấu chất lượng. Mật từ rừng không tự động sạch hơn hay bổ hơn mật nuôi; nó chỉ khác về nguồn hoa và cách lấy. Ngược lại, lấy mật từ tổ hoang bằng cách chặt cây, đốt tổ, phá đàn là cách làm gây hại cho quần thể ong tự nhiên.
Với mật ong dú, chuyện này càng rõ. Phần lớn mật ong dú tốt ngày nay đến từ đàn nuôi trong thùng ở vườn, được lấy bằng cách hút bầu mà không phá đàn. Một hũ được giới thiệu là "mật ong dú rừng" lấy bằng cách ép tổ bắt từ tự nhiên thường đục hơn, chua mạnh hơn, và đánh đổi bằng một đàn ong bị mất. Người mua nên hỏi cụ thể con ong nào, tổ ở đâu, lấy bằng cách nào, thay vì dựa vào chữ "rừng".
Khác nhau về cách lấy, khác nhau về độ sạch
Mật ong nuôi quay ly tâm. Người nuôi rút cầu mật đã vít nắp, cắt lớp sáp, cho vào thùng quay; mật văng ra, chảy xuống, được lọc. Cách lấy này tách mật khá sạch khỏi nhộng và phấn, cho ra lượng lớn, đồng đều.
Mật ong rừng cắt bánh tổ. Người lấy mật cắt phần chứa mật ở phía trên bánh tổ ong khoái, thường để lại phần có nhộng nếu làm đúng nghề. Mật được ép hoặc để chảy. Nếu cắt cả bánh tổ, mật sẽ lẫn phấn, nhộng, đục và chua hơn.
Mật ong dú hút từ bầu. Người nuôi bằng thùng có tầng mật riêng chọc từng bầu rồi hút hoặc nghiêng cho mật chảy, không chạm khu nhộng. Mật trong nhưng ít, mất công. Kiểu ép cả khối tổ cũ cho mật nhiều tạp chất và thường làm đàn chết.
Điểm chung. Ở cả ba loại, mật càng được lấy riêng khỏi khu nhộng và phấn, lọc kỹ, đựng trong dụng cụ sạch thì càng trong, ít cặn, ít mùi lạ. Cách lấy nói lên nhiều điều về chất lượng hơn là cái tên trên nhãn.
Mật ong dú đứng ở đâu so với hai loại kia
Về lượng, mật ong dú ít nhất. Một đàn ong dú cho lượng mật nhỏ hơn nhiều so với một đàn ong ngoại khoẻ, và ít hơn hẳn một bánh tổ ong khoái mùa rộ. Về độ bền khi để ngoài, mật ong dú kém nhất, vì loãng và có men sống. Về độ đặc trưng, mật ong dú dễ nhận ra nhất, với vị chua và mùi keo nhựa mà hai loại kia hầu như không có.
Ở Tây Ninh, người dân có thể gặp đủ ba loại: mật ong ngoại của các trại đặt thùng theo mùa trong vườn cao su, vườn điều ở phía bắc tỉnh; mật ong nội hoặc ong khoái lấy từ rừng ở các vùng giáp biên và quanh núi; và mật ong dú từ các tổ nuôi trong vườn nhà ở Trảng Bàng, Gò Dầu và nhiều nơi khác. Mỗi loại có chỗ đứng riêng, phục vụ một kiểu người dùng riêng.
Không có loại nào "tốt nhất" cho mọi người. Mật ong nuôi Apis hợp với nấu nướng, dùng hằng ngày với lượng nhiều hơn, dễ bảo quản. Mật ong rừng có nguồn gốc rõ hợp với người thích vị đậm, đa hương. Mật ong dú hợp với người thích vị chua ngọt, thích một sản phẩm gắn với khu vườn cụ thể và sẵn lòng giữ lạnh.
Câu hỏi giúp biết mình đang cầm loại mật nào
Khi người bán chỉ nói "mật rừng nguyên chất" hay "mật quý", mấy câu hỏi dưới đây giúp xác định đó là loại nào trong ba loại.
- Mật này của con ong nào: ong dú (ong không ngòi), ong khoái, ong nội hay ong ngoại?
- Tổ ong nằm ở đâu: thùng nuôi trong vườn, kèo gác trong rừng tràm, hốc cây rừng, bánh tổ treo trên cây?
- Lấy bằng cách nào: quay ly tâm, cắt bánh tổ, hút từ bầu, ép cả tổ?
- Mật có kết tinh không, có cần giữ ngăn mát không?
- Lấy đợt nào, lúc đó quanh tổ có hoa gì?
Người bán hiểu sản phẩm của mình sẽ trả lời được những câu này mà không ngập ngừng. Câu trả lời cũng giúp anh chị biết cách giữ: mật ong dú cần lạnh; mật ong nuôi chín để tủ bếp được; mật ong rừng tuỳ độ loãng của đợt đó.
Giữ ba loại mật thế nào cho đúng
Mật ong nuôi Apis chín có độ ẩm thấp, để trong hũ kín ở nơi khô mát, tránh nắng là đủ. Mật kết tinh theo thời gian là chuyện bình thường, ngâm hũ trong nước ấm cho tan nếu muốn. Bỏ mật ong thường vào tủ lạnh làm nó kết tinh nhanh hơn, nên thường không cần.
Mật ong rừng có độ ẩm thay đổi nhiều theo đợt. Đợt khô thì giữ như mật nuôi; đợt loãng, có dấu hiệu sủi bọt thì nên giữ lạnh và dùng sớm. Hỏi người bán xem mật đợt này có lên men không để chọn cách giữ.
Mật ong dú thì nên giữ ngăn mát ngay từ đầu, hũ thuỷ tinh, muỗng khô, đậy kín. Đó là khác biệt thực hành quan trọng nhất. Gia đình có cả ba loại mật trong nhà nên dán nhãn rõ để không ai đem mật ong dú để chung trên kệ với mật ong thường.
Chuyện bảo tồn: ba loại ong, ba cách đối xử với tự nhiên
Phía sau ba loại mật còn là ba mối quan hệ khác nhau giữa con người với loài ong. Ong ngoại là loài được thuần dưỡng lâu đời, nuôi hoàn toàn trong thùng, nhân đàn chủ động; nghề nuôi ong ngoại ít đụng chạm tới quần thể ong hoang. Ong khoái thì sống hoang; nghề gác kèo truyền thống là một cách khai thác có tính bền vững vì người dân dựa vào việc ong tự tìm đến và giữ đàn sống qua các mùa.
Ong dú nằm ở giữa. Ngày càng nhiều người nuôi trong thùng, nhân đàn bằng cách chia tổ, nhưng vẫn có không ít đàn bị bắt từ hốc cây, khe tường ngoài tự nhiên, nhiều khi bằng cách chặt cây, đục tường, và đàn chết sau vài tuần vì bị phá hỏng. Người mua mật ong dú có thể góp phần nhỏ bằng cách chọn mật từ đàn nuôi, lấy bằng cách hút bầu, thay vì mật ép từ tổ bắt ngoài tự nhiên.
Ong không ngòi là nhóm thụ phấn quan trọng cho nhiều cây bản địa và cây trồng nhiệt đới. Một đàn bị phá để lấy một chén mật là mất đi cả một đơn vị thụ phấn đã sống nhiều năm trong vùng. Vì thế, nhiều cộng đồng người nuôi ong dú khuyến khích cứu đàn bằng cách chuyển nguyên tổ vào thùng khi buộc phải chặt cây, phá tường, thay vì lấy mật rồi bỏ đàn.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú có phải là mật ong rừng không?
Không hẳn. Mật ong dú là mật của ong không ngòi, có thể nuôi trong vườn hoặc tìm thấy trong tự nhiên. Mật ong rừng ở Việt Nam phần lớn là mật của ong khoái và ong nội sống hoang. Mật ong dú tốt ngày nay chủ yếu đến từ đàn nuôi trong thùng ở vườn.
Mật ong gác kèo là mật gì?
Đó là mật của ong khoái (Apis dorsata) lấy theo nghề gác kèo truyền thống ở vùng rừng tràm U Minh: người dân đặt thanh kèo cho ong đến làm tổ rồi lấy mật theo mùa. Đây là mật ong rừng có nguồn gốc rõ, khác hẳn mật ong dú.
Mật ong rừng có tốt hơn mật ong nuôi không?
Không thể nói chung. Hai loại khác về nguồn hoa và cách lấy, không khác về "đẳng cấp". Mật nuôi lấy sạch, quay ly tâm, có thể rất tốt; mật rừng lấy bằng cách phá tổ, lọc kém có thể kém sạch. Chất lượng phụ thuộc người làm nhiều hơn chữ "rừng".
Vì sao mật ong dú cần để tủ lạnh còn mật ong rừng thì không?
Mật ong dú có độ ẩm cao và men sống nên dễ lên men ở nhiệt độ phòng. Mật ong rừng của ong khoái, ong nội thường đặc hơn, bền hơn, nhưng đợt mật loãng cũng có thể lên men. Mật ong nuôi chín thì bền, để tủ bếp được.
Ở Tây Ninh có loại ong nào cho mật?
Có ong ngoại nuôi trong các vườn cao su, điều; ong nội và ong khoái ở các vùng rừng, quanh núi; và ong dú nuôi trong vườn nhà ở nhiều nơi như Trảng Bàng, Gò Dầu. Mỗi loại cho một kiểu mật khác nhau về vị và cách giữ.