Ong dú hợp làm ong cảnh hơn mọi loài ong nuôi khác vì ba lẽ: không đốt người, con ong nhỏ và hiền nên đặt gần chỗ sinh hoạt được, và cửa tổ là một ống keo mỗi đàn một dáng, nhìn mãi không chán. Muốn chơi ong cảnh cho bền, tổ phải đặt chỗ vừa đẹp vừa đúng ý đàn: bóng mát buổi trưa, khô ráo, đường bay trước cửa thông thoáng, chân đế chặn được kiến. Đẹp mà sai mấy điều đó thì đàn yếu dần, cảnh cũng hết đẹp.
Ở Tây Ninh, nhiều nhà có vườn quanh Trảng Bàng, Gò Dầu hay dưới chân núi Bà Đen đặt một hai tổ ong dú cạnh hiên, bên hòn non bộ hay giữa mấy chậu kiểng, không để lấy mật mà để sáng ra ngồi uống trà nhìn ong đi làm. Đó là đúng tinh thần "thú chơi vừa nhẹ vừa sâu" mà người yêu ong không ngòi vẫn nói. Bài này đi qua cách chọn chỗ, chọn thùng, phối cảnh, và những thứ không nên làm vì muốn đẹp.
Ong cảnh là gì và vì sao ong dú được chọn
Chữ "ong cảnh" người chơi dùng để chỉ việc nuôi ong chủ yếu để ngắm, để có một mảnh sống động trong sân vườn, giống như nuôi cá cảnh, chim cảnh. Mật nếu có thì lấy một ít, nhưng không phải mục đích. Người chơi ong cảnh quan tâm tới dáng cửa tổ, nhịp ong ra vào, màu phấn ong mang về theo mùa, chứ không tính chuyện mỗi tổ cho bao nhiêu mật.
Ong dú hợp với vai trò này vì không có kim đốt. Một tổ ong mật Apis đặt cạnh hiên nhà là chuyện phiền: ong đốt người qua lại, đốt chó mèo, đốt cả khách. Ong dú thì bay lặng lẽ, phạm vi đi kiếm ăn hẹp, phần lớn thời gian chỉ quanh quẩn trong vườn và vườn hàng xóm. Trẻ con đứng xem gần được, người lớn ngồi uống trà cách tổ vài bước được.
Thêm vào đó là vẻ đẹp riêng của cửa tổ. Mỗi loài, có khi mỗi đàn, đắp ống keo cửa theo một kiểu: ống ngắn loe miệng, ống dài cong, cửa phễu mỏng như cánh hoa, có đàn chỉ là một lỗ tròn viền keo bóng. Ống keo đổi dáng theo thời gian, đàn nới rộng khi đông ong, thu nhỏ khi có kẻ quấy. Với người chơi lâu, nhìn cửa tổ thay đổi qua từng tháng là một niềm vui không kém hũ mật.
Đẹp theo ý người và điều đàn ong cần
Chơi ong cảnh là tìm chỗ gặp nhau giữa thẩm mỹ của chủ nhà và nhu cầu của đàn. Bảng dưới đặt hai bên cạnh nhau để dễ chọn:
| Ý muốn của người chơi | Điều đàn ong cần | Cách dung hoà |
|---|---|---|
| Đặt tổ giữa sân cho nổi bật | Bóng mát buổi trưa, ít người đi sát cửa | Đặt ở góc sân có tán cây hoặc mái hiên, cửa quay ra phía khoảng trống |
| Thùng sơn màu, chạm trổ | Ván dày, mặt trong mộc, không mùi | Chỉ trang trí mặt ngoài bằng sơn nước màu sáng, phơi hết mùi trước khi đón đàn |
| Đèn chiếu sân vườn ban đêm | Tối và yên vào ban đêm | Không chiếu đèn thẳng vào cửa tổ; đèn hắt xuống đất, ánh vàng |
| Tiểu cảnh nước, thác nhỏ cạnh tổ | Khô ráo quanh thùng, không ẩm đọng | Đặt nước cách tổ vài mét, không để tia nước bắn tới thùng |
| Cây leo phủ quanh trụ cho tự nhiên | Không có cầu cho kiến bò lên | Cây leo trồng ở giàn riêng, cách trụ một sải tay |
| Mở nắp khoe tổ với khách | Ít bị mở, ít bị rung | Dùng thùng có tấm kính che tối, mở ngắn vài phút |
Gần như mọi ý muốn về cái đẹp đều có cách làm mà đàn không bị thiệt. Chỉ cần nhớ rằng đàn ong sống trong cảnh đó cả năm, còn khách chỉ xem vài phút.
Chọn chỗ đặt: đẹp nhưng trước hết phải đúng
Chỗ đẹp nhất của một tổ ong cảnh thường là chỗ người ta nhìn thấy dễ nhất từ nơi hay ngồi: góc hiên, bên cạnh bộ bàn đá, đầu lối đi vào vườn. Nhưng trước khi chốt, đi xem chỗ đó vào ba thời điểm trong ngày. Buổi sáng có nắng chiếu tới cửa tổ không, vì ong dú thích nắng sớm để bắt đầu đi làm. Buổi trưa và đầu giờ chiều chỗ đó có bóng không, vì nắng gắt mùa khô Tây Ninh là thứ làm đàn suy nhanh nhất. Buổi chiều, mưa tạt theo hướng gió thường gặp có đánh vào chỗ đó không.
Tiếp theo là đường bay. Trước cửa tổ cần một khoảng trống để ong cất cánh và hạ cánh, không bị lá, rèm, cửa sổ chắn ngay trước mặt. Nếu cửa tổ quay thẳng vào lối đi, người qua lại liên tục sẽ cắt đường bay; ong không đốt, nhưng va vào người, mắc vào tóc nhiều thì đàn mất ong vô ích. Xoay cửa tổ lệch khỏi lối đi một góc là đủ.
Với ban công nhà phố, chỗ đẹp nhất thường là góc có chậu cây lớn, nhìn ra từ phòng khách qua cửa kính. Đặt tổ ở đó được, miễn ban công không bị nắng chiều chiếu thẳng, cửa tổ quay ra khoảng trời chứ không quay vào nhà, và có lưới ở cửa phòng để ong không bò vào theo ánh đèn buổi tối. Ban công hướng tây trống trải thì nên nghĩ lại, hoặc dựng thêm mái che rộng và một hàng chậu cây cao làm bình phong.
Cuối cùng là chuyện kiến. Một tổ đặt trên kệ gỗ dựa vào tường, sát giàn hoa, nhìn rất đẹp, nhưng có bao nhiêu chỗ chạm là có bấy nhiêu đường kiến. Ong cảnh vẫn phải có chân đế đứng riêng và vòng chống kiến như mọi tổ khác; việc của người chơi là làm sao cho chân đế ấy cũng đẹp.
Thùng và chân đế hợp cảnh quan
Vài cách làm mà người chơi ong cảnh hay dùng để tổ hoà vào sân vườn, không lộ vẻ đồ nghề:
- Trụ gỗ hoặc trụ sắt sơn tối màu, mảnh, đầu có mâm gỗ. Nhìn từ xa như một cột đèn sân vườn, chén chống kiến giấu dưới mâm.
- Thùng gỗ mộc, ván dày, để màu gỗ tự nhiên hoặc sơn dầu trong ở mặt ngoài. Theo thời gian gỗ sạm màu, hợp với cây và đá.
- Mái che nhỏ dáng nhà bằng gỗ hoặc ngói, vừa đẹp vừa làm đúng việc che nắng, hắt mưa.
- Thân gỗ khoét rỗng, ống tre lớn để làm cảnh: đàn sống được, nhìn mộc mạc, nhưng khó kiểm tra và lấy mật. Hợp với người chỉ ngắm.
- Chum, khạp sành nhỏ có nắp, đặt trên trụ: đẹp kiểu vườn quê Nam Bộ, nhưng phải che nắng kỹ vì sành giữ nhiệt.
- Thùng có mặt kính che tối cho ai muốn xem bên trong; kính đặt dưới nắp gỗ, chỉ mở khi xem.
Kiểu nào cũng phải đáp ứng ba điều: lòng thùng khô, ván đủ dày để cách nhiệt, và kín, không có khe cho ruồi và kiến. Chuyên mục thùng tổ và dụng cụ có bài riêng về chân đế, mái che và thùng quan sát.
Phối cây, đá, rêu quanh tổ ong cảnh
Một tổ ong đứng trơ trọi trên cột giữa sân xi măng nhìn khá cô đơn, và đàn cũng khổ vì sân hắt nóng. Đặt quanh chân trụ vài chậu cây thấp, một mảng cỏ, vài hòn đá lớn sẽ làm cảnh mềm lại và mặt đất quanh tổ mát hơn. Chỉ cần giữ khoảng một sải tay quanh trụ không có cây chạm vào, để kiến không có đường tắt.
Cây trồng gần tổ ong cảnh nên ưu tiên loại ra hoa nhỏ, nở rải rác: hoa mười giờ, cúc dại, sao nhái, các loại rau thơm để ra hoa như húng quế, tía tô. Nhìn ong đáp xuống những bông hoa ngay cạnh tổ, mang phấn về cửa là cái thú mà người chơi ong cảnh thích nhất. Bài về trồng cây hoa cho ong dú trong chuyên mục này nói kỹ hơn về chọn cây theo mùa.
Rêu và đá ẩm làm cảnh đẹp, lại là chỗ ong dú hay ghé lấy nước vào mùa khô. Nhưng đừng để rêu, đá ẩm sát chân tổ hay dưới mâm, vì độ ẩm bốc lên làm đáy thùng mục, lòng tổ ẩm. Đặt mảng rêu, chậu đá có nước cách tổ vài bước, trong tầm ong thấy được.
Những việc không nên làm chỉ vì muốn đẹp
Sơn mặt trong thùng hoặc dùng gỗ có mùi hắc. Mùi sơn, mùi gỗ tẩm thuốc là lý do phổ biến khiến đàn mới không chịu ở hoặc bỏ đi sau vài tuần. Mặt trong luôn để mộc.
Đèn LED chiếu thẳng vào cửa tổ ban đêm. Ong dú bò ra theo ánh sáng, lạc ngoài cửa rồi chết. Đèn sân vườn nên hắt xuống đất, xa cửa tổ, ánh vàng dịu.
Dời tổ liên tục để thay đổi bố cục. Ong định vị nhà theo vị trí. Dời tổ vài mét là ong đi làm về lạc chỗ cũ. Chọn chỗ một lần cho kỹ, rồi để yên.
Phun nước tạo sương, phun thuốc muỗi quanh tiểu cảnh. Máy phun sương làm ẩm thùng; thuốc muỗi, nhang muỗi giết ong. Muốn giảm muỗi thì dọn nước đọng, không xịt quanh tổ.
Đặt hai ba tổ sát nhau cho đẹp hàng. Các tổ sát nhau dễ có ong lạc nhầm cửa, có khi sinh cướp mật giữa các đàn. Mỗi tổ nên cách nhau và cửa quay khác hướng.
Chăm ong cảnh khác nuôi lấy mật ở chỗ nào
Người nuôi lấy mật tính chuyện tầng mật đầy, lấy mật mùa nào, bao nhiêu. Người chơi ong cảnh thì đặt sự ổn định của đàn lên trước. Vì thế ong cảnh thường được lấy mật rất ít, có năm không lấy; đàn giữ dự trữ dồi dào qua mùa thiếu hoa, khoẻ và đông, cửa tổ lúc nào cũng nhộn nhịp. Đó chính là thứ người chơi muốn nhìn thấy.
Việc chăm hằng ngày chủ yếu là nhìn: ong ra vào đều không, có lính canh ở cửa không, mang phấn màu gì về. Hằng tuần thì kiểm chén chống kiến, quét lá trên mái, cắt cây mọc chạm trụ. Mở tổ chỉ khi có lý do. Với một tổ đặt ở chỗ đẹp nhất sân, chuyện dễ quên nhất là mái che phía tây khi cây trong vườn rụng lá mùa khô; nhớ kiểm lại mỗi đầu mùa.
Chơi ong cảnh rồi, nhiều người ở Tây Ninh dần để ý tới khu vườn hơn: trồng thêm cây hoa, bớt phun thuốc, giữ lại vài khúc cây mục cho côn trùng có ích. Cái tổ nhỏ trên cột gỗ thành ra lý do để cả mảnh vườn sống động hơn, và cũng là lý do để cả nhà ra vườn nhiều hơn mỗi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú làm cảnh có cần lấy mật không?
Không bắt buộc. Nhiều người chơi ong cảnh không lấy mật hoặc chỉ lấy rất ít khi tầng mật quá đầy. Để đàn giữ dự trữ giúp đàn khoẻ qua mùa thiếu hoa, cửa tổ lúc nào cũng nhộn nhịp, đúng thứ người chơi muốn ngắm.
Đặt tổ ong dú cạnh cửa sổ phòng ngủ có được không?
Được nếu cửa tổ không quay thẳng vào cửa sổ và có lưới chống côn trùng. Ong dú không đốt, nhưng ban đêm có thể bò theo ánh đèn trong phòng. Nên đặt cách cửa sổ một khoảng và quay cửa tổ ra phía vườn.
Tổ ong cảnh đặt trong nhà được không?
Không nên đặt hẳn trong phòng kín. Ong cần bay ra ngoài kiếm hoa mỗi ngày. Có người làm ống dẫn từ thùng trong nhà xuyên tường ra ngoài, nhưng việc này cần kinh nghiệm và nhà phải có chỗ phù hợp; người mới nên đặt tổ ngoài hiên, sân hoặc ban công.
Thùng ong dú sơn màu sặc sỡ có ảnh hưởng gì không?
Mặt ngoài sơn được nếu dùng sơn nước ít mùi và phơi hết mùi trước khi đón đàn. Màu sẫm hút nắng nhiều hơn, nên ưu tiên màu sáng hoặc giữ màu gỗ. Mặt trong thùng luôn để mộc.
Ong dú làm cảnh có thu hút muỗi, ruồi không?
Tổ ong dú khoẻ không thu hút muỗi. Ruồi chỉ kéo đến khi có mật, phấn rơi vãi hay bầu vỡ quanh tổ. Giữ quanh tổ sạch, lau mật chảy sau mỗi lần mở tổ là đủ.
Một sân nhỏ đặt mấy tổ ong cảnh là vừa?
Với sân nhỏ, một đến hai tổ là dễ chăm và đủ đẹp. Nguồn hoa quanh nhà quyết định số tổ nuôi được; nhiều tổ trên một khoảng hẹp dễ thiếu hoa mùa khô và sinh cướp mật giữa các đàn.