OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Ong cảnh và vườn hoa cho ong

Vườn ít thuốc cho ong dú: chăm cây mà không hại đàn

Chăm vườn ít thuốc để ong dú sống khoẻ: vì sao thuốc trừ sâu nguy với ong không ngòi, cắt tỉa, bao trái, bẫy, giữ thiên địch, và nếu buộc phải phun thì phun sao.

Gardener seen from behind bagging young mangoes with paper bags on a low branch, a wooden bee box on a pole in the background, overcast morning, lush green garden

Một vườn ít thuốc cho ong dú là vườn chăm cây chủ yếu bằng cắt tỉa, vệ sinh, bao trái, bẫy và giữ thiên địch, chỉ dùng thuốc khi thật cần, đúng chỗ, đúng lúc. Lý do là ong dú rất nhạy với thuốc trừ sâu: con nhỏ, đi làm ngay trong vườn, mang phấn và mật về tổ, nên một lần phun sai lúc có thể giết ong ngoài hoa và làm hỏng cả bầu phấn nuôi ấu trùng.

Người nuôi ong dú ở Tây Ninh thường không sống giữa rừng, mà giữa những vườn cây trái, ruộng mía, ruộng mì, có lúc phải phun xịt. Không ai đòi một vườn tuyệt đối không có hoá chất. Bài này bàn chuyện làm sao để vườn nhà vẫn cho trái, cho rau, mà đàn ong trên cột gỗ ở góc sân vẫn sống qua năm này sang năm khác.

Vì sao thuốc trừ sâu đặc biệt nguy với ong dú

Thuốc trừ sâu được làm ra để giết côn trùng, và ong là côn trùng. Phần lớn loại thuốc trừ sâu phổ biến độc với ong ở các mức khác nhau, nhãn thuốc thường có phần cảnh báo riêng về ong. Với ong dú, rủi ro còn cao hơn vì vài lẽ. Ong nhỏ nên một lượng thuốc nhỏ đã đủ gây hại. Ong đi làm trong bán kính hẹp, nên vườn nhà phun là gần như cả đàn phơi nhiễm, không có chỗ khác để bù.

Tác hại không chỉ là ong chết ngoài hoa. Ong thợ mang phấn, mật có dính thuốc về, cất vào bầu. Ở ong dú, thức ăn được đổ sẵn vào ô trước khi ong chúa đẻ trứng, ấu trùng ăn đúng phần đó suốt quá trình lớn. Phấn nhiễm thuốc vì vậy có thể ảnh hưởng tới cả một thế hệ ong mà người nuôi không nhìn thấy ngay. Nhiều khi dấu hiệu đầu tiên chỉ là đàn yếu dần trong vài tuần sau một đợt phun, không rõ lý do.

Không chỉ thuốc trừ sâu. Thuốc diệt muỗi phun sương, nhang muỗi đốt sát tổ, bình xịt côn trùng trong nhà có cửa mở ra vườn, thậm chí một số chế phẩm gọi là "thảo mộc" cũng có thể gây hại cho ong nếu phun trúng. Thuốc diệt cỏ không nhắm vào côn trùng nhưng diệt luôn những đám hoa dại mà ong đang ăn.

Vấn đề thường gặp trong vườn và cách xử lý ít hại ong

Bảng dưới gom những vấn đề quen thuộc của vườn nhà Tây Ninh và các biện pháp mà nhiều người làm vườn ít thuốc đang dùng:

Vấn đềBiện pháp ít hại ongLưu ý
Ruồi vàng đục trái xoài, ổiBao trái sớm, nhặt và tiêu huỷ trái rụng, bẫy dẫn dụ ruồi đựcBẫy đặt xa tổ ong, treo trong tán cây
Rệp, rầy trên đọt nonCắt bỏ đọt bị nặng, xịt nước mạnh rửa trôi, giữ bọ rùaRệp tiết mật ngọt kéo kiến, cũng là kiến sẽ tìm sang tổ
Sâu ăn lá rauBắt tay buổi sáng, trồng xen, che lướiChấp nhận vài lá bị ăn
Nấm bệnh do ẩmTỉa thông tán, dọn lá bệnh, tưới gốc không tưới láThông gió cũng tốt cho tổ ong gần đó
Cỏ dại lấn luốngLàm cỏ tay, phủ rơm, cắt cỏ theo khoảnhGiữ lại một phần cỏ đang có hoa cho ong
Muỗi quanh nhàDọn nước đọng, đậy lu, thả cá ăn lăng quăng ở chum lớnKhông phun thuốc muỗi quanh tổ

Không biện pháp nào trong bảng diệt sạch được sâu bệnh. Mục tiêu của vườn ít thuốc là giữ thiệt hại ở mức chấp nhận được, không phải vườn hoàn hảo.

Cắt tỉa, vệ sinh và bao trái: ba việc làm được ngay

Phần lớn sâu bệnh trong vườn nhà bắt đầu từ những chỗ tán cây rậm, lá bệnh rơi tích lại, trái rụng nằm thối dưới gốc. Tỉa cho tán thông thoáng sau mỗi mùa trái, gom lá bệnh và trái rụng đem đi xa hoặc ủ kín, là đã cắt được vòng đời của nhiều loại sâu, ruồi đục trái, nấm. Việc này tốn công tay chứ không tốn tiền thuốc, và không ảnh hưởng gì tới ong.

Bao trái là biện pháp người trồng xoài, ổi, mãng cầu ở Nam Bộ đã quen. Bao sớm khi trái còn nhỏ bằng túi giấy hoặc túi chuyên dụng ngăn ruồi đục trái đẻ trứng, giảm hẳn nhu cầu phun lên trái. Bao trái làm vào lúc hoa đã thành trái, nên không cản trở ong thụ phấn.

Tưới gốc thay vì tưới phun lên lá vào chiều tối cũng giúp giảm nấm bệnh, vì lá ướt qua đêm là điều kiện nấm phát triển. Vườn thông gió, khô lá còn có lợi cho tổ ong gần đó, vì độ ẩm quanh thùng thấp hơn, ít nấm mốc trong tổ.

Bẫy và thiên địch: dùng đúng để không hại ong

Bẫy dính màu vàng cần đặt xa tổ. Bẫy keo dính màu vàng dùng bắt rệp, rầy, ruồi nhỏ cũng có thể dính cả ong dú, vì ong bị màu sáng thu hút. Nếu dùng, treo thấp trong tán cây cách xa tổ, không đặt trên đường bay trước cửa tổ, và kiểm xem có ong dính không để dời chỗ.

Bẫy dẫn dụ ruồi đục trái chọn đúng loại. Bẫy chứa chất dẫn dụ ruồi đực đặc hiệu nhắm vào ruồi đục trái, ít ảnh hưởng tới ong. Bẫy dùng nước đường, mật lên men thì lại thu hút ong; không đặt loại này trong vườn có tổ ong dú.

Giữ lại bọ rùa, nhện, ong ký sinh. Bọ rùa ăn rệp, nhện bắt sâu, nhiều loài ong ký sinh nhỏ đẻ trứng vào sâu hại. Đây là những người làm vườn miễn phí; phun thuốc phổ rộng là giết luôn họ.

Kiến vàng: lợi cho cây, hại cho ong. Ở nhiều vườn cây có múi Nam Bộ, người ta nuôi kiến vàng để bắt sâu. Nhưng kiến vàng là một trong những kẻ thù đáng sợ của tổ ong dú. Vườn có kiến vàng thì tổ ong phải đặt xa khu cây có tổ kiến, chân đế chống kiến phải được giữ kỹ hơn.

Nếu buộc phải phun: những việc giảm hại cho ong

Có lúc sâu bệnh nặng đến mức phải dùng thuốc. Khi đó, vài nguyên tắc dưới đây giúp giảm hại cho đàn ong dú:

  1. Đọc kỹ nhãn thuốc, đặc biệt phần cảnh báo về ong và thời gian cách ly. Ưu tiên loại được ghi là ít độc với ong, tác động hẹp vào đúng loại sâu.
  2. Không phun lên hoa đang nở. Nếu cây đang trổ bông, cân nhắc chờ hoa tàn.
  3. Phun vào chiều muộn, khi ong đã về tổ và trời lặng gió, để thuốc khô trước sáng hôm sau.
  4. Phun đúng chỗ bị hại, không phun tràn cả vườn. Không phun ở chỗ gió có thể đưa thuốc về phía tổ.
  5. Nếu vườn sát tổ, tạm che tổ bằng tấm vải sáng màu lúc phun và gỡ ra khi thuốc đã khô; hoặc dời tổ ra xa vài ngày nếu dời được.
  6. Rửa bình phun, đổ nước rửa xa nguồn nước ong hay uống và xa các luống hoa.

Ghi ngày phun, loại thuốc vào sổ đàn ong. Nếu vài tuần sau đàn có dấu hiệu lạ, sổ ghi chép giúp anh chị và người có kinh nghiệm lần ra nguyên nhân.

Những thứ ít ai nghĩ tới

Ngoài thuốc trừ sâu, trong vườn và quanh nhà còn vài thứ có thể ảnh hưởng tới ong dú mà người nuôi hay bỏ sót:

  • Thuốc diệt chuột, diệt gián dạng mồi ngọt: mồi có đường có thể thu hút ong. Đặt trong hộp kín, chỗ ong không bay tới.
  • Thuốc diệt mối phun quanh chân nhà, chân hàng rào: không phun gần chân đế tổ ong; phòng mối cho tổ bằng cách kê cao, giữ khô.
  • Phân bón lá phun sương pha chung thuốc: nhiều người phun phân bón lá kèm thuốc trừ sâu cho tiện, ong dính cả hai.
  • Sơn, dầu chống mối gỗ quét lên hàng rào, nhà kho gần tổ: mùi hắc kéo dài nhiều ngày; làm vào lúc dời được tổ ra xa.
  • Khói đốt lá, đốt rác trong vườn: khói dày bay vào cửa tổ làm ong hoảng, có khi chết. Đốt xa tổ, dưới chiều gió.
  • Nước rửa bình phun đổ ra đất: chỗ đất ẩm đó thành chỗ ong lấy nước. Đổ xa vườn hoa, xa chỗ ong hay uống.

Phần lớn những thứ này chỉ cần đổi chỗ, đổi giờ là hết rủi ro. Cái khó là nhớ tới chúng, nên dán một danh sách nhỏ trong nhà kho cạnh chỗ để thuốc.

Dấu hiệu đàn ong dú có thể đã dính thuốc

Đàn dính thuốc thường không chết sạch ngay lập tức. Dấu hiệu hay gặp là sáng ra thấy nhiều xác ong trước cửa tổ và trên mâm hơn hẳn mọi ngày, có con còn bò quanh, run, không bay lên được. Cửa tổ bỗng thưa ong ra vào trong khi trời đẹp, hoa vẫn nở. Vài tuần sau, đàn có thể yếu dần, ít ong mang phấn, lính gác thưa thớt.

Khi thấy những dấu hiệu đó, nhớ lại vài ngày qua vườn mình, vườn bên có phun gì không, có đốt gì không, có ai xịt muỗi gần đó không. Thu nhỏ cửa tổ để đàn dễ giữ, đừng mở tổ lục lọi, đảm bảo có nước sạch và hoa không thuốc gần tổ. Nếu biết chắc nguồn thuốc vẫn còn, cân nhắc dời tổ ra xa một thời gian.

Không có thuốc giải nào cho đàn ong dính thuốc mà người nuôi tự dùng được. Phòng vẫn là chính. Ghi lại sự việc vào sổ, kể trong hội ong dú để người khác cùng vùng biết mà đề phòng, là cách biến một mất mát thành bài học chung.

Nói chuyện với hàng xóm và người làm vườn thuê

Vườn nhà mình ít thuốc nhưng ong dú vẫn bay sang vườn hàng xóm, ruộng mía, ruộng mì bên cạnh. Ở các vùng quanh Trảng Bàng, Gò Dầu, xen giữa nhà vườn là đồng ruộng phun thuốc theo vụ. Không thể đòi hàng xóm bỏ thuốc, nhưng có thể nhờ họ báo trước khi phun để kịp che tổ, và giải thích rằng ong dú không đốt, lại giúp vườn họ thụ phấn.

Nhiều nhà thuê người làm cỏ, xịt thuốc theo đợt. Người làm thuê thường quen tay phun cả vườn một lượt. Dặn rõ chỗ có tổ ong, những luống hoa không phun, giờ được phun. Một câu dặn trước cứu được cả đàn ong mà người nuôi mất nhiều tháng mới có.

Cuối cùng, một vườn ít thuốc không đến trong một mùa. Bắt đầu bằng việc bỏ thuốc ở những chỗ không thật cần, như phun phòng định kỳ cho cây cảnh, cho bãi cỏ; sau đó mới dần thay biện pháp cho cây ăn trái. Đàn ong dú khoẻ trên cột gỗ là thước đo trung thực nhất cho tiến bộ đó, rõ hơn mọi lời quảng cáo về sản phẩm sạch.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc trừ sâu sinh học có an toàn cho ong dú không?

Không phải loại nào cũng an toàn. Một số chế phẩm sinh học tác động hẹp vào sâu, ít hại ong; một số khác vẫn độc với ong khi phun trúng. Đọc nhãn, chọn loại có ghi ít độc với ong, và vẫn tránh phun lên hoa, phun lúc ong đang đi làm.

Nhang muỗi, bình xịt muỗi có hại cho ong dú không?

Có thể. Khói nhang muỗi và thuốc xịt muỗi đều là chất diệt côn trùng. Đốt nhang hay xịt sát tổ ong, trong hiên gần cửa tổ có thể làm ong chết. Đặt nhang xa tổ, giảm muỗi bằng cách dọn nước đọng.

Vườn hàng xóm phun thuốc thì tổ ong dú nhà mình có sao không?

Có thể ảnh hưởng nếu thuốc bay sang hoặc ong bay sang vườn đó kiếm ăn. Nhờ hàng xóm báo trước, che tổ lúc phun, và theo dõi cửa tổ vài ngày sau. Ong chết nhiều đột ngột trước cửa là dấu hiệu cần chú ý.

Có nên dùng thuốc diệt cỏ trong vườn có ong dú không?

Nên hạn chế. Thuốc diệt cỏ giết luôn những đám hoa dại ong đang ăn, và một số loại có thể ảnh hưởng tới côn trùng. Làm cỏ tay, phủ rơm, cắt cỏ theo khoảnh là cách giữ vườn gọn mà không mất nguồn hoa.

Bẫy dính màu vàng có bắt nhầm ong dú không?

Có thể. Ong dú bị thu hút bởi màu sáng và có thể dính bẫy. Nếu dùng, treo thấp trong tán cây cách xa tổ, không đặt trên đường bay, và kiểm thường xuyên để dời chỗ nếu thấy ong dính.

Vườn có ong dú có cần bỏ hẳn thuốc không?

Không nhất thiết. Mục tiêu là dùng thuốc ít nhất có thể, đúng chỗ, đúng lúc, tránh hoa đang nở và giờ ong đi làm. Phần lớn sâu bệnh vườn nhà xử lý được bằng cắt tỉa, vệ sinh, bao trái và giữ thiên địch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68