Ong dú có góp phần thụ phấn cho nhiều cây ăn trái trong vườn Tây Ninh, rõ nhất ở những cây có chùm hoa nhỏ, nở nhiều như nhãn, xoài, chôm chôm, dừa. Chúng làm việc cùng nhiều loài côn trùng khác như ruồi, ong mật, ong nhỏ hoang dã, nên khó tách riêng ong dú đóng góp bao nhiêu. Với mãng cầu, ong dú gần như không giúp được, vì hoa mãng cầu chủ yếu thụ phấn nhờ bọ cánh cứng nhỏ và nhiều vườn phải thụ phấn bằng tay.
Người có vườn trái hay hỏi đặt vài tổ ong dú thì trái có đậu nhiều hơn không. Câu trả lời trung thực là: có thể có ích, tuỳ cây, tuỳ vườn, nhưng không ai nên hứa tăng bao nhiêu phần trăm. Bài này giải thích cơ chế thụ phấn của từng loại cây quen thuộc, chỗ nào ong dú giúp được, chỗ nào không, và những điều cần biết khi đặt tổ trong vườn trái, nhất là chuyện phun thuốc mùa trổ bông.
Thụ phấn là gì và vì sao cây trái cần côn trùng
Muốn đậu trái, hạt phấn từ nhị phải rơi vào đầu nhuỵ của hoa cùng loài, nảy mầm và thụ tinh cho noãn. Có cây tự làm được việc này trong cùng một hoa; có cây cần gió mang phấn đi; nhưng phần lớn cây ăn trái nhiệt đới cần động vật giúp, mà chủ yếu là côn trùng ghé hoa lấy mật, lấy phấn rồi vô tình mang phấn từ hoa này sang hoa khác.
Có ba kiểu khó khăn khiến cây cần người giúp chuyển phấn. Thứ nhất, hoa đực và hoa cái nằm riêng, như nhiều cây họ bầu bí, hoặc có cây chỉ có hoa cái chức năng như một số giống chôm chôm. Thứ hai, nhị và nhuỵ trong cùng một hoa chín không cùng lúc, nên phấn của hoa không thụ cho chính nó được. Thứ ba, có giống cây tự thụ kém, đậu trái tốt hơn khi nhận phấn từ cây khác giống.
Một bông được thụ phấn đủ thường cho trái tròn đều, ít rụng non; thụ phấn thiếu có thể làm trái méo, nhỏ, hoặc rụng sớm. Nhưng đậu trái còn phụ thuộc nhiều thứ khác: dinh dưỡng, nước, thời tiết lúc trổ bông, sâu bệnh. Thụ phấn tốt là điều kiện cần, không phải tất cả.
Từng cây trong vườn: ai thụ phấn và ong dú góp đến đâu
Bảng dưới tóm tắt hiểu biết phổ biến về cách thụ phấn của các cây quen trong vườn Tây Ninh. Phần "ong dú" là mức tham khảo chung, không phải kết quả đo của một vườn cụ thể.
| Cây | Đặc điểm hoa | Ai thụ phấn chính | Ong dú góp phần |
|---|---|---|---|
| Nhãn | Chùm hoa nhỏ, rất nhiều hoa, có hoa đực và hoa cái | Côn trùng, nhiều nhất là ong và ruồi | Có, ong dú ghé hoa nhãn thường xuyên |
| Xoài | Chùm hoa nhỏ, nhiều hoa đực xen hoa lưỡng tính | Ruồi, ong, nhiều côn trùng nhỏ | Có, cùng với ruồi và ong khác |
| Chôm chôm | Có cây hoa đực, cây hoa lưỡng tính chức năng cái | Côn trùng mang phấn từ hoa đực | Có, nhất là khi có cây hoa đực gần |
| Dừa | Buồng hoa đực nở trước, hoa cái sau | Côn trùng và gió | Có, ong ghé buồng hoa liên tục |
| Mãng cầu | Hoa dày cánh, nhuỵ chín trước nhị | Bọ cánh cứng nhỏ; người trồng hay thụ phấn tay | Rất ít |
| Sầu riêng | Hoa lớn nở chiều tối, đêm | Dơi ăn mật hoa và côn trùng ban đêm là chính | Ít, chủ yếu lấy phấn còn lại buổi sáng |
Nhìn bảng sẽ thấy ong dú hợp nhất với những cây có hoa nhỏ, nở ban ngày, thành chùm lớn. Với hoa to, nở đêm hay hoa có cơ chế riêng, ong dú chỉ đứng bên lề.
Nhãn, xoài, chôm chôm: nơi ong dú có ích rõ nhất
Mùa nhãn trổ bông, đứng dưới tán cây vào buổi sáng có thể nghe tiếng côn trùng vo ve khắp tán. Hoa nhãn nhỏ, nhiều mật, mở rộng, đúng loại ong dú lấy dễ. Vì ong dú đi làm gần tổ và trung thành với một vùng hoa, một tổ đặt trong vườn nhãn sẽ dành phần lớn sức đi lại giữa các chùm hoa trong chính vườn đó. Đây là điểm mạnh của ong dú so với ong mật, vốn có thể bay xa sang vườn khác.
Xoài có chùm hoa lớn với rất nhiều hoa đực và một phần hoa lưỡng tính. Tài liệu về thụ phấn xoài thường ghi nhận ruồi là nhóm ghé hoa nhiều nhất, sau đó mới đến các loại ong. Ong dú vẫn góp phần, nhất là ở vườn xoài nhà có tổ đặt sẵn. Chôm chôm thì đặc biệt hơn: nhiều cây trong vườn chỉ có hoa lưỡng tính mà nhị không cho phấn hữu hiệu, cần phấn từ cây hoa đực. Côn trùng mang phấn từ cây đực sang là mắt xích chính, và ong nhỏ như ong dú làm việc này tốt khi cây đực ở gần.
Điều người có vườn nên nhớ: một hai tổ ong dú trong vườn là thêm một nguồn côn trùng thụ phấn ổn định, đặt sẵn trước mùa hoa. Nó không thay được hệ côn trùng tự nhiên của cả vùng, và không bù được chuyện cây thiếu nước, thiếu dinh dưỡng hay gặp mưa lớn đúng lúc trổ bông.
Mãng cầu, sầu riêng: vì sao ong dú ít giúp được
Mãng cầu là đặc sản quen thuộc của vùng núi Bà Đen, nên người nuôi ong ở Tây Ninh hay được hỏi về cây này. Hoa mãng cầu có cánh dày, khép gần kín, nhuỵ chín và nhận phấn trước khi nhị trong cùng hoa tung phấn. Trong tự nhiên, những con bọ cánh cứng nhỏ chui vào trong hoa, ăn và ở lại một thời gian, mang phấn từ hoa đã tung phấn sang hoa đang nhận phấn. Ong dú nhỏ nhưng không có thói quen chui sâu và ở lại trong hoa kiểu đó.
Vì thế nhiều vườn mãng cầu chủ động thụ phấn bằng tay: lấy phấn từ hoa đã chín nhị, chấm vào nhuỵ của hoa đang nhận phấn, thường làm vào buổi sáng. Thụ phấn tay giúp trái tròn đều, đẹp. Đặt ong dú trong vườn mãng cầu không làm hại gì, ong vẫn lấy được phấn, nhưng đừng mong nó thay cho công thụ phấn tay.
Sầu riêng nở hoa vào chiều tối, hoa lớn, nhiều mật, và tài liệu về thụ phấn sầu riêng ở Đông Nam Á thường nhắc đến dơi ăn mật hoa như tác nhân quan trọng. Ong dú ngày hôm sau có thể ghé lấy phấn còn sót, nhưng lúc hoa nhận phấn tốt nhất thì ong đã nằm trong tổ. Những ví dụ này cho thấy cùng một vườn, mỗi cây cần một kiểu bạn đồng hành khác nhau. Biết cây nào cần ai giúp là biết nên kỳ vọng gì ở tổ ong trên cột gỗ của mình.
Côn trùng thụ phấn khác trong vườn: đừng chỉ trông vào ong
Khi nghĩ tới thụ phấn, người ta hay nghĩ ngay tới ong. Thực tế trong vườn cây trái nhiệt đới, đội thụ phấn đông hơn nhiều: ruồi các loại, ong nhỏ sống đơn độc làm tổ trong đất, trong cành rỗng, ong mật hoang, bướm, bọ cánh cứng, cả kiến và một số loài dơi, chim ăn mật. Mỗi nhóm hợp với một kiểu hoa. Một vườn có nhiều nhóm côn trùng cùng sống thường đậu trái ổn định hơn qua các năm, vì khi nhóm này gặp năm xấu thì nhóm khác bù vào.
Điều đó có nghĩa là đặt tổ ong dú chỉ là một phần. Giữ lại những khúc gỗ mục, đống lá ở góc vườn cho côn trùng nhỏ làm tổ, để một khoảnh đất trống không phủ bạt cho ong đất, không đốt sạch cỏ khô, là những việc giúp cả đội thụ phấn. Trái cây rụng thối dưới gốc thì nên dọn vì nó nuôi ruồi đục trái, nhưng lá khô phủ gốc thì có thể để lại một phần.
Người có vườn xoài lâu năm ở Nam Bộ hay kể chuyện ngày xưa treo cá ươn, vỏ tôm trong tán xoài lúc trổ bông để dụ ruồi tới. Cách làm đó có cơ sở ở chỗ ruồi đúng là nhóm thụ phấn quan trọng của xoài, nhưng nó cũng kéo theo mùi, ruồi nhặng vào nhà và kiến. Vườn có tổ ong dú thì không nên treo mồi tanh gần tổ; nếu muốn thử, treo ở đầu vườn bên kia, cách xa nhà và xa tổ ong.
Đặt tổ ong dú trong vườn trái
Nếu muốn ong dú làm việc trong vườn trái, cách đặt tổ có ảnh hưởng nhiều hơn số tổ. Trình tự mà người nuôi vài tổ hay theo:
- Đặt tổ vào vườn trước mùa trổ bông vài tuần, không phải đúng ngày hoa nở. Đàn cần thời gian quen chỗ và định hướng.
- Chọn chỗ có bóng mát giữa vườn hoặc ở rìa vườn giáp nhà, không đặt dưới tán cây sẽ bị phun thuốc trực tiếp.
- Chân đế riêng, chén chống kiến; ở vườn trái kiến rất nhiều vì cây có rệp, mật ngọt.
- Cửa tổ quay về phía khoảng trống, không quay thẳng vào tán cây dày.
- Để đàn ở yên qua cả mùa hoa và sau đó. Đừng dời tổ đi dời lại theo từng cây đang nở.
- Duy trì hoa cỏ và rau thơm quanh tổ để đàn có ăn khi cây trái hết mùa.
Số tổ cho một diện tích vườn là chuyện mà các tài liệu nước ngoài còn đang thử nghiệm và tuỳ loài ong; với vườn nhà, một hai tổ là mức hợp lý để bắt đầu và tự quan sát.
Mùa trổ bông là mùa phun thuốc: chọn thế nào
Đây là mâu thuẫn lớn nhất. Đúng lúc cây trổ bông, ong làm việc nhiều nhất, cũng là lúc nhiều vườn phun thuốc phòng sâu bệnh hại hoa. Phun thuốc trừ sâu lên chùm hoa đang có ong là cách nhanh nhất để mất đàn: ong chết ngay trên hoa, hoặc mang phấn nhiễm thuốc về tổ, ấu trùng ăn phải.
Nếu vườn mình có tổ ong, những việc nên làm là: hạn chế phun trong thời gian hoa nở rộ, ưu tiên biện pháp cắt tỉa, vệ sinh vườn; nếu bắt buộc phun thì phun lúc chiều muộn khi ong đã về tổ, tránh phun lên hoa đang nở, đọc kỹ phần cảnh báo về ong trên nhãn thuốc và chọn loại ít độc với ong. Với vườn hàng xóm phun xịt, nói chuyện trước để được báo giờ phun, che chắn tổ hoặc tạm dời tổ ra xa trong mấy ngày đó.
Một vườn trái mà ong dú sống khoẻ được qua nhiều mùa hoa thường cũng là vườn được chăm theo hướng ít hoá chất. Chuyên mục này có bài riêng về vườn ít thuốc cho ong dú, và chuyên mục kiến, thiên địch có bài về thuốc trừ sâu và khói đốt đồng.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tổ ong dú trong vườn nhãn có làm tăng năng suất không?
Có thể có ích vì ong dú ghé hoa nhãn thường xuyên và làm việc gần tổ. Nhưng mức tăng tuỳ vườn, tuỳ năm, tuỳ côn trùng tự nhiên sẵn có, và không có con số chung đáng tin cho vườn nhà. Nên coi đó là thêm một nguồn thụ phấn ổn định.
Ong dú có thụ phấn được cho mãng cầu không?
Rất ít. Hoa mãng cầu chủ yếu thụ phấn nhờ bọ cánh cứng nhỏ chui vào trong hoa, và nhiều vườn thụ phấn bằng tay để trái tròn đều. Ong dú trong vườn mãng cầu không gây hại nhưng không thay được việc thụ phấn tay.
Ong dú hay ong mật thụ phấn tốt hơn?
Mỗi loài có cái mạnh riêng. Ong mật đàn đông, bay xa; ong dú nhỏ, đi gần tổ, không đốt nên đặt trong vườn nhà an toàn hơn. Với vườn nhỏ cạnh nhà, ong dú dễ sống chung với người hơn.
Có cần thêm cây hoa đực chôm chôm để ong thụ phấn không?
Nhiều vườn chôm chôm giữ một tỉ lệ cây hoa đực để cung cấp phấn. Đây là kỹ thuật của nghề trồng chôm chôm; nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người trồng lâu năm trong vùng. Ong dú chỉ giúp mang phấn khi có nguồn phấn gần.
Mùa trổ bông có nên che tổ ong dú lại không?
Không cần che khi vườn không phun thuốc. Chỉ khi vườn mình hoặc vườn bên phun xịt mới cần che chắn hoặc tạm dời tổ. Che tổ kín cả mùa hoa làm ong không đi làm được, mất đúng thời gian đàn tích luỹ nhiều nhất.
Ong dú có làm hỏng hoa hay trái non không?
Không. Ong dú chỉ lấy mật, phấn và nhựa ở vết thương sẵn có trên cây, không cắn hoa, không đục trái. Thấy hoa rụng, trái hỏng là do nguyên nhân khác như sâu, nấm, thời tiết hay thiếu nước.