Thuốc trừ sâu là một trong những nguyên nhân làm ong dú chết hàng loạt: ong đi lấy mật phấn trên cây vừa phun, hoặc bay qua làn thuốc, rồi chết ngoài vườn hay mang thuốc về tổ. Dấu hiệu là xác ong dồn dưới chân đế, ong run, bò lổm ngổm không bay được, ngay sau đợt phun ở vườn, ruộng gần đó. Cách giữ đàn là biết trước lịch phun của hàng xóm, che hoặc tạm thu nhỏ cửa tổ trong ngày phun, dời tổ khi cần, và không phun thuốc trong chính vườn nuôi ong. Khói đốt đồng, đốt lá thì làm ong rối loạn, ngừng đi làm, nên che chắn và dời tổ khỏi hướng khói.
Ở Tây Ninh, vườn nhà thường nằm cạnh ruộng mía, ruộng mì, vườn cao su, vườn cây ăn trái, nơi việc phun thuốc và đốt dọn đồng là chuyện thường của mùa vụ. Bài này giúp người nuôi vài tổ hiểu rủi ro, nhận ra ngộ độc, và những việc làm được ở mức vườn nhà, kể cả cách nói chuyện với hàng xóm cho êm.
Thuốc trừ sâu hại ong dú theo những đường nào
Đường thứ nhất là trực tiếp: ong đang làm việc trên hoa, trên lá thì bị phun trúng, hoặc bay qua làn thuốc còn lơ lửng trong không khí. Ong dú nhỏ, chỉ cần một lượng rất ít là đủ chết. Nhiều con chết ngay ngoài vườn, người nuôi không thấy.
Đường thứ hai là qua hoa và nước. Ong đi lấy mật, phấn trên cây vừa phun, hoặc uống nước đọng trên lá, trong vũng nước gần ruộng có thuốc. Một số loại thuốc tồn lưu trên hoa nhiều ngày, nên ong vẫn bị ảnh hưởng dù đợt phun đã qua.
Đường thứ ba nguy hiểm nhất là mang về tổ. Ong mang mật, phấn có thuốc về cất vào bầu. Phấn có thuốc đem nuôi nhộng, mật có thuốc cả đàn cùng ăn. Hậu quả có thể kéo dài nhiều tuần: nhộng chết, ong non nở ra yếu, đàn suy dần mà người nuôi không hiểu vì sao, vì lúc đó đợt phun đã qua lâu.
Cũng cần nói rằng không phải mọi loại thuốc đều độc như nhau với ong; có loại rất độc, có loại ít độc hơn, và cách phun, thời điểm phun ảnh hưởng nhiều. Người nuôi không cần thuộc tên thuốc, nhưng nên biết rằng bất kỳ đợt phun nào gần tổ cũng là rủi ro.
Dấu hiệu đàn ong dú bị ngộ độc thuốc
Ngộ độc thuốc thường có dấu hiệu khá rõ nếu người nuôi để ý, đặc biệt khi đặt cạnh thông tin vườn bên vừa phun.
- Xác ong dồn nhiều bất thường dưới chân đế, trên mặt thùng, trong chén chống kiến, xuất hiện đột ngột chỉ sau một, hai ngày.
- Ong run rẩy, bò lổm ngổm trên mặt đất, quay vòng, không bay lên được.
- Cửa tổ đột nhiên thưa hẳn so với hôm trước, dù thời tiết vẫn tốt.
- Nhiều tổ trong vườn cùng bị một lúc, nhất là những tổ gần phía có phun thuốc.
- Sau đó vài tuần, đàn suy dần, ít nhộng mới, dù trước đó đàn khoẻ.
- Có tin hoặc có mùi thuốc từ vườn bên, ruộng bên trong mấy ngày trước.
Dấu hiệu cuối cùng là chìa khoá. Nhiều trường hợp người nuôi tưởng đàn bệnh, đàn mất chúa, cho tới khi hỏi hàng xóm mới biết vườn bên vừa phun. Ghi chép ngày giờ, hỏi quanh xóm, chụp ảnh xác ong giúp xác định nguyên nhân rõ hơn.
Trước một đợt phun ở vườn bên: chuẩn bị cho đàn
Nếu biết trước hàng xóm sẽ phun thuốc, người nuôi vài tổ có thể làm nhiều việc để giảm thiệt hại. Biết trước là điều quan trọng nhất, nên giữ liên lạc với hàng xóm.
- Hỏi rõ ngày, giờ phun, phun trên cây nào, ruộng nào, gần tổ bao xa.
- Nếu tổ ở rất gần, cân nhắc dời tổ sang phía xa nhất của vườn hoặc sang nhà người quen vài ngày; dời vào chiều tối trước ngày phun, khi ong đã về hết.
- Nếu không dời được, tối hôm trước, khi ong đã về, che cửa tổ bằng lưới mịn hoặc vải thưa, đảm bảo thùng vẫn thông khí. Sáng hôm sau, ong ở trong tổ trong suốt thời gian phun.
- Che thùng khỏi bụi thuốc bằng một tấm bạt căng cao, không trùm sát, để thùng không bị ngột nóng.
- Mở cửa tổ lại khi thuốc đã khô trên cây, gió đã thổi tan, thường là chiều hôm đó hoặc sáng hôm sau. Không nhốt ong quá lâu, nhất là trong ngày nắng nóng.
- Dời chậu nước uống của ong vào chỗ kín, thay nước mới sau đợt phun.
Che cửa tổ chỉ bảo vệ được trong lúc phun. Với thuốc tồn lưu trên hoa nhiều ngày, ong ra lại vẫn có thể gặp. Đó là lý do việc nói chuyện với hàng xóm về loại thuốc và thời điểm phun quan trọng không kém.
Nói chuyện với hàng xóm: nhẹ nhàng mà hiệu quả
Người phun thuốc trên ruộng mía, vườn cây ăn trái của họ đang làm việc mưu sinh, không phải cố tình hại ong. Nhiều người không biết ong dú bị ảnh hưởng, hoặc không biết gần đó có người nuôi. Một cuộc trò chuyện thân thiện thường hiệu quả hơn mọi lời phàn nàn. Nên chọn lúc rảnh rỗi để nói, không đợi tới khi đàn vừa chết mới sang hỏi trong lúc đang bực, vì khi đó câu chuyện dễ thành trách móc và khó đi tới thoả thuận lâu dài.
Những điều có thể đề nghị: báo trước một ngày khi phun, phun vào chiều tối khi ong đã về tổ thay vì sáng hay trưa, tránh phun lên cây đang nở hoa nếu có thể, tránh để thuốc bay về phía vườn có tổ ong khi có gió. Những đề nghị này không tốn kém gì cho người phun, mà giúp ong rất nhiều.
Một hũ mật ong dú nhỏ biếu hàng xóm sau mùa lấy mật cũng là cách nhắc nhẹ nhàng rằng vườn bên có ong, và ong cũng góp phần thụ phấn cho cây của họ. Quan hệ tốt với hàng xóm là lớp bảo vệ bền nhất cho tổ ong dú trong vùng nông nghiệp.
Trong chính vườn nhà: chăm cây mà không hại ong
Hạn chế thuốc hoá học. Vườn có tổ ong dú nên ưu tiên các biện pháp không hoá chất: bắt sâu bằng tay, cắt tỉa cành bệnh, bẫy dính, giữ thiên địch như kiến vàng ở cây có múi xa tổ, nhện, chim.
Nếu buộc phải phun. Phun vào chiều tối khi ong đã về, che cửa tổ từ tối hôm trước, tránh phun lên hoa đang nở, chọn loại ít độc với ong theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông hoặc người bán có hiểu biết, và đọc kỹ nhãn thuốc.
Thuốc diệt muỗi, diệt gián trong nhà. Bình xịt côn trùng dùng trong nhà cũng độc với ong. Không xịt ở hiên, cửa sổ gần tổ. Thuốc diệt muỗi phun khói theo đợt ở khu dân cư cũng là lúc nên che cửa tổ.
Thuốc diệt cỏ. Thuốc diệt cỏ làm mất hoa dại là nguồn thức ăn của ong và một số loại có thể ảnh hưởng tới côn trùng. Phát cỏ bằng tay hoặc máy cắt là lựa chọn tốt hơn quanh tổ ong.
Khói đốt đồng, đốt lá: ít chết hơn nhưng làm đàn rối
Ở vùng trồng mía, việc đốt lá mía, đốt đồng sau thu hoạch, cùng với đốt rác, đốt lá khô trong vườn, là cảnh khá quen. Khói nhiều làm ong rối loạn: ong ngừng ra vào, có đàn bịt bớt cửa, có ong đi làm bị lạc. Khói dày và nóng ở gần có thể làm ong chết, và lửa lan tới thì mất cả tổ.
Với khói ở xa, đàn thường chỉ ngừng làm việc một thời gian rồi trở lại. Với khói ở gần, nhất là đốt ngay trong vườn hoặc vườn sát bên, người nuôi nên dời tổ khỏi hướng gió mang khói, hoặc ít nhất che cửa tổ trong lúc đốt. Không bao giờ đốt rác, đốt lá ngay dưới hoặc gần tổ ong.
Cũng cần nhớ rằng người nuôi ong mật hay dùng khói để làm ong dịu khi mở thùng. Với ong dú, khói không cần thiết vì ong không đốt, và dùng khói chỉ làm đàn thêm rối. Đây là một thói quen nên bỏ khi chuyển từ nuôi ong mật sang nuôi ong dú.
Mùa đốt đồng ở các vùng mía thường rơi vào mùa khô, đúng lúc đàn đang đi làm nhiều nhất và tích mật cho mùa lấy. Nếu năm nào khói nhiều kéo dài, đừng ngạc nhiên khi mật ít hơn năm trước. Ghi lại những đợt khói lớn vào sổ để so với sản lượng mật và sức đàn, sẽ thấy rõ ảnh hưởng thật ở vườn mình.
Sau khi đàn đã bị ngộ độc: làm gì để cứu
Khi thấy dấu hiệu ngộ độc, việc đầu tiên là cắt nguồn: nếu biết cây, ruộng nào vừa phun, cố gắng giữ ong ở trong tổ thêm một thời gian bằng cách che cửa có thông khí, hoặc dời tổ đi xa. Thay nước uống, dọn xác ong quanh tổ.
Không có thuốc giải nào người nuôi tự dùng được cho ong. Việc cứu chủ yếu là để đàn yên, có hoa sạch, nước sạch, và chờ. Nếu đàn còn chúa và đủ ong, đàn có thể hồi lại sau vài tuần tới vài tháng. Nếu ong đã mang nhiều phấn, mật có thuốc về tổ, có người nuôi chọn gỡ bớt những bầu phấn mới cất trong mấy ngày gần đợt phun, nhưng việc này cần mở tổ và chỉ nên làm khi chắc chắn.
Mật trong tổ vừa bị ngộ độc không nên lấy ra để ăn trong một thời gian dài, vì có thể chứa dư lượng thuốc. Ghi rõ vào sổ ngày, loại thuốc nếu biết, mức độ thiệt hại, để làm cơ sở nói chuyện với hàng xóm và quyết định chỗ đặt tổ về sau.
Ruộng mía, ruộng mì, vườn cao su: đặt tổ ở đâu cho an toàn
Tây Ninh có nhiều diện tích mía, mì, cao su, điều, cây ăn trái. Mỗi loại cây có lịch chăm và phun riêng. Vườn nuôi ong dú nằm cạnh những khu này nên đặt tổ ở phía xa ruộng nhất của vườn, có hàng cây chắn ở giữa nếu được, cửa tổ quay về phía trong vườn nhà thay vì quay ra ruộng.
Nếu chọn chỗ mới để nuôi, nên để ý những gì xung quanh trong bán kính đi bộ vài phút: ruộng gì, vườn gì, ai làm, hay phun gì. Một vườn trong xóm đông nhà, nhiều cây trái nhà trồng ăn, ít phun thuốc thường an toàn hơn một vườn đẹp nằm giữa cánh đồng chuyên canh.
Không có chỗ nào hoàn toàn không có thuốc. Mục tiêu là giảm khả năng ong gặp thuốc, biết trước khi có đợt phun, và có sẵn phương án che, dời tổ. Ba điều này cộng lại giúp phần lớn người nuôi vài tổ đi qua các mùa vụ mà không mất đàn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú bị ngộ độc thuốc trừ sâu có cứu được không?
Có thể, nếu đàn còn chúa và đủ ong. Không có thuốc giải cho ong; việc cứu chủ yếu là cắt nguồn thuốc, để đàn yên, có hoa và nước sạch. Đàn ăn phải nhiều phấn, mật có thuốc thì có thể suy dần trong nhiều tuần.
Che cửa tổ ong dú bao lâu khi vườn bên phun thuốc?
Thường che từ tối hôm trước tới khi thuốc đã khô trên cây và gió đã thổi tan, khoảng chiều hôm đó hoặc sáng hôm sau. Không nên nhốt lâu hơn, nhất là ngày nóng, và luôn đảm bảo thùng thông khí.
Mật ong dú có bị nhiễm thuốc trừ sâu không?
Có thể, nếu ong lấy mật từ cây vừa phun thuốc. Đó là lý do nên tránh lấy mật một thời gian sau khi đàn có dấu hiệu ngộ độc, và nên đặt tổ xa những khu phun nhiều. Mật từ vườn ít thuốc đáng tin hơn.
Có nên dùng khói khi mở tổ ong dú như với ong mật không?
Không cần. Ong dú không đốt nên không cần khói để làm dịu. Khói chỉ làm đàn rối loạn, có thể làm ong bỏ dở việc và tốn sức. Mở tổ nhẹ nhàng, nhanh gọn là đủ.
Thuốc diệt muỗi phun trong khu dân cư có hại ong dú không?
Có thể có hại, vì thuốc diệt muỗi cũng là thuốc diệt côn trùng. Khi biết có đợt phun diệt muỗi trong khu vực, che cửa tổ từ tối hôm trước, mở lại khi thuốc đã tan. Không tự xịt thuốc muỗi gần tổ ong.
Đốt lá trong vườn có làm ong dú bỏ tổ không?
Khói ở xa thường chỉ làm ong ngừng ra vào một thời gian. Đốt ngay gần tổ thì khói dày, nóng có thể làm ong chết và lửa có thể lan tới. Đốt ở xa, theo hướng gió không về phía tổ, hoặc thay bằng ủ lá làm phân thì an toàn hơn.