OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Chăm đàn theo mùa nắng – mưa

Tổ ong dú chật: khi nào nghĩ tới chia đàn và vì sao người mới nên chờ

Tổ ong dú chật có dấu hiệu riêng, nhưng chật chưa có nghĩa phải chia đàn ngay. Khi nào nên nghĩ tới chia, vì sao người nuôi vài tổ nên chờ và nên làm gì thay thế.

Side view of a crowded multi-level wooden stingless bee box with resin seams bulging between layers, bees clustering at the joints, sunny dry season garden, shallow depth of field

Tổ ong dú chật khi bầu mật, bầu phấn và bánh nhộng đã lấp gần kín thùng, ong bắt đầu xây ra sát nắp, trét keo dày ở mọi khe và tụ đông ngoài cửa tổ cả khi trời không nóng. Chật là dấu hiệu đàn khoẻ, nhưng chưa phải lý do để chia đàn ngay: người nuôi vài tổ thường nên lấy bớt mật ở tầng trên hoặc thêm tầng trống trước, và chỉ nghĩ tới chia khi đàn đã mạnh ổn định qua ít nhất một năm, vào mùa hoa.

Chia đàn hỏng là cách nhanh nhất để từ một đàn khoẻ thành hai đàn yếu. Bài này nói dấu hiệu tổ chật, vì sao ong dú sinh sản khác ong mật, những điều kiện nên có trước khi nghĩ tới chia đàn, và những việc người nuôi vài tổ trong vườn làm được thay vì vội chia. Kỹ thuật chia đàn quy mô trại không nằm trong bài này.

Ong dú sinh sản ra sao: không vỡ đàn ồ ạt như ong mật

Khi đàn ong mật chật tổ, cảnh quen thuộc là cả nửa đàn cùng chúa già ùa ra, bay thành đám lớn rồi đậu thành chùm trên cành cây. Ong dú không như vậy. Chúa già của ong dú bụng phình to, không bay được, nên nó ở lại. Ở nhiều loài ong dú, quá trình sinh sản diễn ra từ từ: ong thợ tìm một chỗ làm tổ mới gần đó, khuân keo, sáp và thức ăn từ tổ mẹ sang trong một thời gian, rồi một chúa tơ cùng một phần ong thợ dọn sang ở hẳn.

Trong một thời gian sau đó, tổ con vẫn liên hệ với tổ mẹ, ong qua lại mang vật liệu. Dần dần tổ con tự đứng được và hai đàn tách hẳn. Vì vậy, một đàn ong dú chật trong thùng sẽ không bay đi mất như ong mật; nếu quanh đó có hốc phù hợp, đàn có thể tự lập một tổ con, còn nếu không, đàn thường chỉ chật chội, giảm tốc độ phát triển và tích mật nhiều hơn.

Hiểu điều này giúp người nuôi bớt lo: tổ ong dú chật không phải tình huống khẩn cấp phải xử lý trong ngày. Anh chị có thời gian quan sát, chọn mùa và chọn cách.

Dấu hiệu cho thấy tổ ong dú đã chật

Ong xây sát nắp và trét keo dày ở mọi khe. Khi mở nắp thấy bầu mật, bầu phấn đã dính lên mặt trong nắp, keo bít kín các khe giữa tầng và nắp, đó là dấu đàn đã dùng hết không gian.

Thùng nặng tay. Nhấc nhẹ một góc thùng thấy nặng hơn hẳn so với đầu mùa, nhất là sau một mùa hoa tốt.

Ong tụ đông ngoài cửa khi trời không nóng. Ong tụ ở cửa quạt cánh vào giữa trưa nắng là chuyện chống nóng. Ong tụ đông ngoài cửa cả vào buổi sáng mát, buổi chiều dịu thì nhiều khả năng bên trong đã chật.

Ong khuân vật liệu ra ngoài, thăm dò chỗ mới. Thấy ong đàn mình ra vào một hốc tường, một ống tre, một thùng trống gần đó, mang keo vào, có thể đàn đang chuẩn bị lập tổ con.

Bánh nhộng bị bầu mật ép lại. Khi mở tổ thấy bầu mật đầy, bao quanh, khu nhộng không còn chỗ rộng ra, đó là dấu đàn cần không gian hoặc cần được lấy bớt mật.

Vì sao người mới nên chờ trước khi chia đàn

Chia đàn ong dú là chia một đàn thành hai: mỗi nửa cần có một phần bánh nhộng, bầu mật, bầu phấn và ong thợ, và nửa không có chúa phải có đủ điều kiện để nuôi được chúa mới. Thao tác này cắt vào khu nhộng, làm vỡ bầu, rỉ mật, tỏa mùi. Mùi mật và phấn vỡ là thứ thu hút ruồi đẻ trứng và kiến mạnh nhất.

Với người mới, rủi ro đến từ nhiều phía cùng lúc. Chưa quen nhận ra ô chúa, chúa tơ, dễ chia phải phần không có cơ hội gây chúa. Chưa quen thao tác, dễ làm vỡ nhiều hơn mức cần. Chưa có kinh nghiệm chăm đàn sau chia, dễ để ruồi vào trong những tuần đầu. Kết quả hay gặp là cả hai nửa đều yếu, có khi mất cả hai.

Ngoài ra, một đàn chật là một đàn đang cho mật tốt. Giữ đàn đó khoẻ qua thêm một mùa, lấy mật vừa phải, quan sát cách đàn sống, anh chị sẽ học được nhiều hơn bất kỳ lần chia vội nào. Khi đã quen, chia đàn sẽ thành việc có chủ đích chứ không phải phản ứng trước một thùng đầy.

Điều kiện nên có trước khi nghĩ tới chia đàn

Những điều kiện dưới đây không phải luật, nhưng là danh sách mà nhiều người nuôi có kinh nghiệm dùng để tự hỏi trước khi chia. Thiếu càng nhiều điều, càng nên chờ.

  • Đàn đã ở với anh chị ít nhất qua một vòng mùa khô và mùa mưa, khoẻ ổn định, không có dấu hiệu ruồi, kiến hay đói trong năm qua.
  • Đàn thật sự đông, chật như các dấu hiệu ở trên, chứ không chỉ nặng tay vì nhiều mật.
  • Đang ở mùa hoa, trời nắng ráo, dự báo không vào quãng mưa dầm hay giao mùa thiếu hoa trong vài tuần tới.
  • Anh chị đã nhìn thấy và nhận ra được ô chúa hoặc chúa tơ trong đàn của mình qua những lần mở trước.
  • Anh chị đã chuẩn bị sẵn thùng mới sạch, chỗ đặt có chân chống kiến, mái che, và có thời gian theo dõi sát trong vài tuần sau đó.
  • Anh chị có người quen nghề có thể đứng cạnh trong lần đầu, hoặc đã hỏi kỹ trong hội ong dú.

Nếu thiếu nhiều điều kiện, đừng ngại để đàn chật thêm một thời gian. Như đã nói, đàn ong dú chật không bay mất đi; nó chỉ chậm lại và tích thêm mật, mà mật thì anh chị có thể lấy bớt.

Tổ chật: các lựa chọn cho người nuôi vài tổ

Bảng dưới đây so những cách xử lý tổ chật phù hợp với người nuôi trong vườn nhà, xếp từ ít rủi ro tới nhiều rủi ro hơn.

Cách xử lýKhi nào hợpRủi ro chính
Lấy bớt mật ở tầng trênMùa khô, mùa hoa, thùng nhiều tầng tách mậtRỉ mật nếu làm vụng; lấy quá tay làm đàn đói sau đó
Thêm một tầng trốngThùng có thiết kế ghép tầng, đàn đôngĐàn chưa đủ ong thì tầng trống thành chỗ cho ruồi, kiến
Đổi sang thùng lớn hơnĐàn đang ở ống tre, khúc gỗ, thùng quá nhỏChuyển đàn là việc nặng, dễ vỡ tổ, mất chúa
Để đàn tự lập tổ con gần đóCó thùng trống sạch đặt gần, đàn khoẻKhông kiểm soát được thời điểm, đàn có thể chọn chỗ khác
Chia đànĐủ điều kiện ở danh sách trênHai đàn cùng yếu, ruồi, mất chúa ở nửa không chúa

Với phần lớn người nuôi vài tổ ở Tây Ninh, hai dòng đầu là đủ cho năm đầu tiên. Đặt một thùng trống sạch, có chân chống kiến, ở gần tổ chật cũng là một cách thú vị để quan sát đàn tự sinh sản, dù không phải lúc nào cũng thành.

Chọn mùa: chia vào lúc nào trong năm ở Tây Ninh

Nếu đã quyết chia, mùa là yếu tố quan trọng không kém tay nghề. Thời điểm thuận nhất thường là giữa mùa khô, khi nhiều cây trong vườn và quanh vườn đang ra hoa, trời ráo và đàn đông. Cả hai nửa sau khi chia đều cần đi làm nhiều để bù phần đã mất, và nửa không chúa cần ngày nắng cho chúa tơ bay giao phối.

Tránh chia vào cuối mùa khô nắng gắt nhất, khi thùng mới đặt ra dễ nóng và đàn mới chia chưa đủ ong để quạt mát. Tránh hẳn quãng giao mùa thiếu hoa và giữa mùa mưa dầm: đàn chia thiếu thức ăn, ẩm, mùi mật vỡ kéo ruồi, và chúa tơ khó có ngày bay.

Cũng tránh chia ngay sau khi vừa lấy mật lớn. Đàn đã bị lấy kho thì mỗi nửa sau khi chia càng ít dự trữ. Tốt hơn là chọn một trong hai việc cho mùa đó: hoặc lấy mật, hoặc chia đàn, không làm cả hai dồn dập trên cùng một tổ.

Nếu muốn nhân đàn nhiều: đó là chuyện của trại, không phải vườn nhà

Có người nuôi vài tổ một thời gian rồi muốn nhân lên thật nhiều, để bán giống hay làm trại. Đó là một hướng đi khác hẳn: cần kỹ thuật chia đàn bài bản, cách theo dõi chúa, thùng chuẩn, sổ sách và cả tính toán kinh tế. Chuyên mục chăm đàn theo mùa của trang này cố ý không đi vào phần đó.

Nếu anh chị đi theo hướng ấy, hãy học từ những trại đang làm thật, xem họ chia đàn trong mùa nào, chăm đàn sau chia ra sao, tỉ lệ thành công thực tế thế nào, thay vì chỉ nghe kể. Còn với người nuôi để có vài hũ mật nhà, để ngắm ong trong vườn, một đàn khoẻ được giữ lâu năm đáng giá hơn nhiều so với vài đàn chia vội rồi suy.

Cũng nên nhớ rằng đàn ong dú trong tự nhiên vẫn đang sinh sản theo cách của chúng trong hốc cây, khe tường quanh xóm. Không phải đàn nào cũng cần người nuôi nhân lên. Giữ cho vườn có hoa, ít thuốc, có chỗ trú phù hợp đôi khi giúp quần thể ong dú quanh nhà tăng lên bền hơn mọi lần chia đàn bằng tay, và người nuôi vài tổ được hưởng điều đó mà không tốn công gì thêm.

Khi đàn tự lập tổ con: chăm hai tổ mẹ con thế nào

Nếu anh chị đặt một thùng trống gần tổ chật và một ngày thấy ong bắt đầu ra vào thùng đó, mang keo vào, đó là lúc đáng vui nhưng cũng cần cẩn thận. Trong giai đoạn đầu, tổ con còn rất ít ong, chưa có kho, chưa có cửa tổ chắc chắn. Đừng mở thùng mới để xem, vì mùi lạ và việc xáo trộn có thể làm ong bỏ dở.

Giữ cho cả hai thùng có chân chống kiến hoạt động tốt, vì thùng con yếu là mục tiêu dễ cho kiến. Đừng dời thùng con đi chỗ khác trong lúc ong còn qua lại giữa hai tổ; dời sớm là cắt đường tiếp tế của tổ mẹ. Chỉ khi thấy thùng con có ong ra vào đều đặn, có ong mang phấn về riêng, có ống cửa được xây hẳn hoi, mới tính tới chuyện dời, và nên dời vào chiều tối.

Với tổ mẹ, sau khi một phần ong và chúa tơ đã sang tổ con, đàn mẹ tạm thưa đi. Đó là điều bình thường. Không lấy mật tổ mẹ trong quãng này, để nó có sức hồi lại. Ghi lại ngày thấy ong bắt đầu sang thùng mới và ngày tổ con tự đứng được, vì những thông tin này rất quý cho những lần sau.

Câu hỏi thường gặp

Tổ ong dú chật có bay đi mất như ong mật không?

Thường không. Chúa đã đẻ của ong dú không bay được nên ở lại tổ. Đàn chật có thể dần lập tổ con ở chỗ phù hợp gần đó, nhưng không bỏ tổ bay ồ ạt như ong mật. Vì vậy anh chị có thời gian quan sát và chọn cách xử lý.

Nuôi ong dú bao lâu thì nên chia đàn lần đầu?

Không có thời hạn cố định, nhưng nhiều người nuôi khuyên đợi đàn ổn định qua ít nhất một vòng mùa khô và mùa mưa, đàn thật sự chật, và anh chị đã quen nhận ra ô chúa, chúa tơ. Người mới nên nhờ người có kinh nghiệm đứng cạnh lần đầu.

Thêm tầng trống cho tổ chật có lợi gì?

Thêm tầng cho đàn chỗ để mở rộng, đặc biệt với thùng nhiều tầng thiết kế để ghép. Nhưng chỉ nên thêm khi đàn thật đông; đàn chưa đủ ong mà có thêm chỗ trống thì khó giữ ấm, khó canh, dễ để ruồi và kiến lẻn vào.

Lấy bớt mật có thay được chia đàn không?

Với người nuôi vài tổ, lấy bớt mật ở tầng trên vào mùa hoa là cách giảm chật đơn giản và ít rủi ro hơn chia đàn. Nó không làm tăng số đàn, nhưng giữ cho đàn khoẻ, có chỗ phát triển, và cho anh chị mật dùng trong nhà.

Đặt thùng trống gần tổ chật để ong tự sang có được không?

Có thể, nếu thùng sạch, khô, không mùi lạ, có chân chống kiến và mái che. Đàn khoẻ đôi khi tự chọn thùng đó để lập tổ con, nhưng không chắc chắn và không kiểm soát được thời điểm. Đây là cách nhẹ nhàng để quan sát đàn sinh sản tự nhiên.

Vì sao chia đàn hay kéo theo ruồi đẻ trứng trong tổ?

Khi chia, bầu mật và bầu phấn bị vỡ, mùi chua của phấn lên men tỏa ra rất mạnh. Ruồi nhỏ đẻ trứng trong tổ bị mùi này thu hút. Đàn mới chia lại ít ong canh cửa, nên dễ bị ruồi lọt vào. Giữ thùng kín, dọn sạch mật vỡ là việc rất quan trọng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68