OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Thùng tổ và dụng cụ

Chân đế và mái che cho tổ ong dú: làm đơn giản mà bền

Chân đế giữ tổ ong dú khô, vững, cách đất và chặn kiến; mái che đỡ nắng trưa, mưa tạt. Cách làm từ ống sắt, cọc bê tông, gỗ, tôn, lá, cao bao nhiêu, che thế nào cho mát.

Two wooden stingless bee boxes on single metal pole stands with small water cups, each under a slanted wooden roof, rubber trees in soft afternoon light

Một tổ ong dú cần chân đế đứng riêng, vững, cao vừa tầm tay, chỉ có một đường chạm đất để dễ chặn kiến; và một mái che rộng hơn thùng, cách nắp một khe cho gió lùa, hắt được mưa tạt. Hai thứ này làm từ vật liệu rẻ như ống sắt, cọc bê tông, gỗ, tôn lạnh, lá dừa đều được, miễn đúng nguyên tắc: khô, vững, mát, kiến không có lối lên.

Ở các vườn ong dú quanh Trảng Bàng, Gò Dầu, người ta thấy đủ kiểu: thùng đặt trên cọc rào cũ, trên ghế nhựa có lon nước dưới chân, trên giá sắt hàn hàng dài. Kiểu nào cũng có lúc chạy tốt, nhưng những đàn sống bền qua nhiều năm thường có chung vài điểm. Bài này gom những điểm đó lại để người nuôi vài tổ làm một lần mà dùng lâu.

Vì sao tổ ong dú không nên đặt thẳng xuống đất hay lên tường

Đặt thùng sát đất là mở cửa cho đủ thứ: kiến bò lên từ mọi phía, mối ăn đáy thùng, nước mưa bắn bùn vào cửa tổ, cóc nhái ngồi chờ ong ở cửa. Mùa mưa ở Tây Ninh có những trận nước dâng nhanh trong vườn trũng, thùng sát đất có thể bị ngập đáy chỉ sau một buổi chiều.

Gắn thùng lên tường hay hàng rào thì đỡ ngập, nhưng lại tạo quá nhiều đường cho kiến: tường, dây điện, dây phơi, cành cây đều là cầu nối. Tường gạch hướng tây còn hấp nắng và toả nhiệt suốt buổi chiều, tổ gắn lên đó nóng hơn hẳn chỗ khác.

Chân đế đứng riêng giải quyết được cả hai chuyện. Nó nâng tổ khỏi ẩm và bùn, và vì chỉ có một trụ chạm đất, người nuôi chỉ cần chặn kiến ở đúng một chỗ. Đây là lý do gần như mọi tài liệu và mọi người nuôi lâu năm đều coi chân đế là phần bắt buộc, không phải đồ trang trí.

Các kiểu chân đế hay gặp ở vườn nhà

Không có kiểu nào duy nhất đúng. Bảng dưới so sánh những kiểu dễ làm nhất với người nuôi vài tổ:

Kiểu chân đếƯu điểmĐiểm cần để ý
Một trụ ống sắt chôn đất, đầu có mâm gỗMột điểm chạm đất, dễ gắn chén dầu hay ống chống kiếnỐng phải chôn sâu, đổ chút xi măng chân cho khỏi nghiêng; sơn chống gỉ
Cọc bê tông, trụ gạch xâyRất vững, không mụcMặt bê tông nhám, kiến bò dễ; cần vòng chống kiến ở thân trụ
Cọc gỗ, thân cây chẻCó sẵn, hợp cảnh vườnChân gỗ chôn đất mục và bị mối sau vài mùa; nên kê trên đế đá hoặc bê tông
Ghế, bàn có bốn chânKhông cần đào đất, dời đượcBốn chân là bốn đường kiến; phải đặt cả bốn chân vào chén nước hoặc dầu
Giá sắt dài đặt nhiều thùngGọn khi có vài tổMột con kiến lên được là tới mọi thùng; khoảng cách các thùng phải đủ rộng

Với người mới, kiểu một trụ có mâm gỗ thường dễ giữ sạch kiến nhất. Kiểu ghế bốn chân hợp khi cần đặt tạm hoặc ở sân lát gạch không đào được.

Cao bao nhiêu là vừa

Chiều cao chân đế là chuyện cân bằng giữa ba thứ: thoát khỏi ẩm và bùn dưới đất, vừa tầm mắt để quan sát cửa tổ, và vừa tầm tay để mở nắp, nhấc tầng mà không phải kiễng chân. Nhiều người chọn đặt sao cho cửa tổ ở khoảng ngang thắt lưng tới ngang ngực của người chăm chính.

Đặt quá thấp, ong ra vào sát mặt cỏ, cóc và thằn lằn dễ rình; mỗi lần cắt cỏ, máy cắt rung và văng đất vào tổ. Đặt quá cao, gió lắc mạnh, mở nắp phải đứng ghế, dễ làm rơi tầng mật. Nhà có trẻ nhỏ thì nên đặt cửa tổ cao hơn tầm tay với của trẻ một chút, để trẻ đứng xem mà không thọc tay vào được.

Một điều hay bị quên: tính cả mái che. Nếu mái che gắn trên cùng trụ, chiều cao trụ phải chừa khoảng cho mái nằm trên nắp một khe, mà không vướng đầu người đứng cạnh. Đo thử bằng chính người sẽ chăm tổ mỗi ngày, rồi mới chôn trụ cố định.

Làm chân đế một trụ cho vững

Đây là cách làm phổ biến với vật liệu dễ kiếm:

  • Trụ: một đoạn ống sắt hoặc ống kẽm, sơn chống gỉ. Chôn sâu đủ để trụ không lắc khi đẩy mạnh; đất cát pha, đất đỏ ở Tây Ninh mùa mưa mềm nên đổ ít vữa quanh chân.
  • Mâm đỡ: tấm gỗ dày hơn đáy thùng một chút, bắt vít vào bích hàn hoặc đai kẹp ở đầu trụ. Mâm rộng hơn đáy thùng để nước mưa nhỏ xuống không đọng dưới đáy.
  • Chặn kiến: một chén hoặc lon cắt đôi bọc quanh thân trụ, đổ dầu ăn cũ hoặc nhớt sạch; hoặc ống nhựa lớn lồng ngoài chứa nước. Chi tiết làm và giữ bền nằm ở chuyên mục kiến và thiên địch.
  • Dây buộc: buộc hoặc bắt vít thùng xuống mâm, để giông lốc không hất thùng rơi xuống.
  • Khoảng trống quanh trụ: phát quang cỏ và cành cây trong vòng một sải tay, không để lá, cành nào chạm vào thùng hay trụ.

Ống trụ sắt đặt ngoài nắng có thể rất nóng vào trưa. Không sao với ong vì đàn ở trong thùng phía trên, nhưng chén dầu gắn trên trụ sẽ nhanh bay hơi, hay khô cặn; kiểm thường hơn trong mùa khô.

Mái che: nhiệm vụ là tạo bóng, không phải đậy kín

Thùng ong dú không cần một mái nhà kín mít. Cái nó cần là bóng mát vào giữa trưa và đầu giờ chiều, và một vành mái đủ rộng để mưa tạt không tạt thẳng vào cửa tổ hay đọng trên nắp. Mái che lý tưởng rộng hơn thùng về mọi phía, nghiêng về phía sau để nước chảy ra xa cửa.

Điểm quan trọng nhất là khe gió giữa mái và nắp thùng. Nếu mái tôn đặt sát nắp, tôn nóng sẽ truyền nhiệt thẳng xuống, mái trở thành cái nồi úp lên tổ. Kê mái cao hơn nắp một khoảng để gió lùa qua, hoặc lót một lớp vật liệu cách nhiệt giữa tôn và nắp, là thay đổi nhỏ mà nhiều người nuôi thấy đàn dễ chịu hẳn trong tháng ba, tháng tư.

Mái cũng nên nằm phía trên tầng mật, vì mật ở tầng trên cùng là thứ chịu nóng kém nhất. Mật nóng quá dễ loãng, lên men nhanh, bầu mật có khi chảy. Với thùng đặt dưới tán cây lớn, mái chủ yếu để đỡ mưa và lá rụng; với thùng đặt chỗ trống, mái là thứ quyết định đàn sống hay không qua mùa khô.

Vật liệu mái che

Mỗi vật liệu có cái hay, cái dở. Nhiều vườn kết hợp hai thứ: một lớp cứng chống mưa, một lớp mềm chống nóng.

Vật liệuHợp vớiLưu ý
Tôn lạnh, tôn mạ màu sángChống mưa tốt, bền, gọnNóng nếu sát nắp; cần khe gió hoặc lớp lót dưới
Ván gỗ dày, lợp thêm tônVừa mát vừa kín mưaNặng, cần trụ chắc; gỗ ngoài trời phải sơn bảo vệ
Lá dừa, lá cọ, tranhMát, đẹp kiểu vườn quêMục sau một hai mùa, là chỗ trú của kiến, gián; phải thay định kỳ
Ngói, tấm xi măng nhỏMát, bền, hợp cảnh sânNặng, gió lớn không bay nhưng dễ vỡ nếu va chạm
Lưới che nắngChe bổ sung phía tâyKhông chống mưa; chỉ dùng kèm mái cứng

Màu sáng luôn mát hơn màu sẫm. Mái tôn màu đỏ sẫm, xanh đậm hút nắng nhiều hơn tôn trắng, tôn bạc; nếu đã có sẵn tôn màu sẫm, lót thêm một lớp phía dưới là đủ.

Hướng đặt và bảo trì quanh năm

Ở Tây Ninh, nắng gắt nhất thường đến từ giữa trưa tới chiều. Nhiều người nuôi xoay cửa tổ về phía đông hoặc đông nam để ong bắt đầu làm việc sớm khi có nắng sáng, còn phía tây được che bằng mái kéo dài hoặc một tấm lưới. Không cần la bàn chính xác; quan sát bóng nắng trong vườn vài ngày là biết chỗ nào trưa có bóng.

Mỗi đầu mùa mưa, đi một vòng kiểm: trụ có nghiêng không, mâm gỗ có mục không, mái có thủng không, cành cây mới mọc có chạm vào thùng không. Đầu mùa khô, kiểm lại độ che phía tây, vì lá cây trong vườn thay đổi theo mùa, chỗ cuối mùa mưa còn bóng mát có thể trống trải khi cây rụng lá.

Sau mỗi trận giông lớn, nhìn ngay xem mái có bị lệch, thùng có bị xô, nước có đọng trên nắp hay không. Phần lớn những đàn mất sau mùa mưa bão không phải vì ong yếu, mà vì một mái che bị gió lật và không ai để ý suốt mấy ngày mưa liền.

Sân lát gạch, sân thượng, ban công: khi không chôn trụ được

Nhà phố ở khu dân cư đông, khu dân cư quanh khu công nghiệp thường không có đất để chôn trụ. Khi đó chân đế phải tự đứng được: một khung sắt bốn chân có thanh giằng, một bệ gạch xây thấp, hoặc một trụ sắt hàn vào đế sắt vuông nặng. Điều kiện là khung không rung khi có người đi ngang, không lật khi gió giật, và mỗi chân đều có chỗ chặn kiến riêng.

Trên sân thượng, sàn bê tông ban trưa nóng hầm hập và toả nhiệt lên tận chiều tối. Chân đế ở đây nên cao hơn so với ở vườn, để thùng xa mặt sàn, và mái che phải rộng hơn vì không có tán cây nào hỗ trợ. Nhiều người kê thêm một tấm ván hoặc trồng vài chậu cây lớn quanh chân đế để giảm hơi nóng hắt từ sàn lên. Gió trên cao cũng mạnh hơn ở mặt đất; buộc thùng vào mâm và buộc khung vào lan can hay móc cố định là việc phải làm, không phải tuỳ chọn.

Ở ban công, khoảng trống hẹp nên hay có cảnh đặt thùng sát tường. Nếu vậy, chừa một khe giữa thùng và tường, cắt hết dây phơi, dây điện chạy ngang qua chỗ đặt, và chọn mặt ban công không bị nắng chiều chiếu thẳng. Ban công hướng tây trống trải thường là chỗ khó nuôi nhất trong nhà phố.

Những lỗi nhỏ khiến chân đế và mái che hỏng việc

Mái đẹp mà hẹp. Mái vừa khít nắp thùng chỉ che được nắng đứng bóng; nắng xiên buổi chiều và mưa tạt theo gió vẫn đập vào vách và cửa tổ. Mái nên thò ra mỗi phía một khoảng rõ ràng, phía cửa tổ và phía tây thò ra nhiều hơn.

Cành cây làm cầu cho kiến. Trụ có chén dầu chuẩn chỉnh nhưng một cành chanh, một dây leo mới mọc chạm vào mái là kiến đi đường trên. Mùa mưa cây lớn nhanh; mỗi tuần nhìn một lượt quanh tổ, cắt bất cứ thứ gì chạm vào mái, thùng hay trụ.

Mâm gỗ đọng nước. Mâm phẳng lì, nhỏ hơn đáy thùng hoặc có mép gờ giữ nước làm đáy thùng ngâm ẩm sau mỗi trận mưa, ván đáy mục nhanh. Mâm hơi dốc ra sau hoặc kê đáy thùng lên hai thanh gỗ mỏng để nước thoát.

Buộc bằng dây mau mục. Dây nilon, dây chuối khô đứt sau vài tháng nắng. Dùng dây kẽm bọc nhựa, đai thép mỏng hoặc bắt vít thẳng vào mâm.

Câu hỏi thường gặp

Có cần đổ bê tông chân đế tổ ong dú không?

Không bắt buộc. Nhưng đất Tây Ninh mùa mưa mềm, trụ chôn trần dễ nghiêng sau vài trận mưa. Một ít vữa xi măng quanh chân trụ giúp đứng vững nhiều năm, đỡ phải chôn lại.

Đặt thùng ong dú dưới gốc cây lớn thì có cần mái che không?

Vẫn nên có, dù nhỏ. Tán cây cho bóng nhưng không chặn hết mưa, lại hay rụng lá, cành khô, quả lên nắp thùng. Mái nhỏ giúp nắp khô và không bị vật rơi đập vào.

Mái che tôn có làm tổ ong dú nóng hơn không?

Có nếu tôn đặt sát nắp. Tôn hấp nhiệt rất nhanh. Kê tôn cao hơn nắp một khe để gió lùa, hoặc lót thêm lớp ván, bao bố bên dưới, thì tôn lại thành lá chắn tốt.

Một trụ có thể đặt hai thùng ong dú không?

Được nếu mâm đủ rộng và trụ vững, nhưng hai cửa tổ nên quay khác hướng hoặc cách nhau đủ xa để ong không lạc nhầm cửa. Nhiều người vẫn thích mỗi thùng một trụ cho dễ chăm và dễ chặn kiến.

Chân đế cao quá có làm ong khó tìm tổ không?

Ong dú định hướng theo vị trí và cảnh vật quanh tổ, không phụ thuộc chiều cao. Chân cao vừa phải không gây khó, nhưng cao quá thì gió lắc nhiều và người chăm khó thao tác hơn.

Có nên dời chân đế khi đã đặt tổ ổn định không?

Hạn chế. Dời tổ một đoạn ngắn làm ong đi làm về lạc chỗ cũ. Nếu bắt buộc dời, làm vào buổi tối khi ong đã về hết, và dời từng chút một hoặc dời hẳn ra xa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68