OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Thùng tổ và dụng cụ

Dụng cụ lấy mật ong dú: ống hút, dao, lưới lọc và hũ đựng

Lấy mật ong dú cần ít đồ nhưng phải sạch: dao mỏng, que chọc bầu, ống tiêm hoặc máy hút nhỏ, lưới lọc mịn, hũ thuỷ tinh. Cách dùng để mật sạch, đàn ít bị phá.

Clean stainless steel tray holding a small knife, a large plastic syringe, a fine mesh strainer and empty glass jars beside an opened honey layer, natural window light

Bộ đồ lấy mật ong dú cho vài tổ ở nhà chỉ gồm: một dao mỏng để cắt keo giữa các tầng, que nhọn để chọc vỡ nắp bầu mật, một ống tiêm cỡ lớn hoặc máy hút nhỏ để rút mật, lưới lọc mịn bằng inox hoặc vải lọc thực phẩm, khay hứng, và hũ thuỷ tinh có nắp kín. Quan trọng hơn món đồ là mọi thứ phải sạch và khô, vì mật ong dú vốn ẩm nên rất dễ lên men nếu dính nước lã.

Khác với ong mật nuôi thùng cầu, ong dú không có khung sáp để quay ly tâm. Mật nằm trong những bầu nhỏ cỡ đầu ngón tay, dính chùm với nhau, vỏ bầu là hỗn hợp sáp và keo. Vì thế dụng cụ lấy mật ong dú là đồ của người tỉ mỉ, không phải đồ của nhà máy. Bài này kể từng món, cách dùng, và những thói quen giữ mật sạch.

Mật ong dú nằm thế nào trong tổ và vì sao cần đồ riêng

Trong tổ ong dú, bầu mật là những túi tròn hoặc bầu dục, xếp chùm ở rìa ngoài hoặc tầng trên, tách khỏi bánh nhộng. Bầu phấn trông gần giống nhưng chứa phấn hoa lên men chua, màu vàng đến nâu. Khi lấy mật, người nuôi phải phân biệt hai loại bầu, chỉ chọc bầu mật, vì phấn lẫn vào làm mật đục, chua gắt, nhanh hỏng.

Vỏ bầu mềm, dính, dễ bóp vỡ. Mật bên trong thường loãng hơn mật ong thường, chảy nhanh khi bầu vỡ. Dùng tay bóp cả chùm như cách vắt mật xưa thì nhanh, nhưng mật lẫn sáp, keo, phấn, có khi cả nhộng nếu bầu nằm sát. Bộ dụng cụ dưới đây được phổ biến chính là để lấy mật từng bầu, giữ lại cấu trúc tổ càng nhiều càng tốt.

Một điểm khác nữa: do độ ẩm cao, mật ong dú gặp nước lã, gặp khí ẩm lâu là có thể lên men nhanh. Dụng cụ ướt, hũ vừa rửa chưa khô, khăn lau ẩm đều là nguồn gây hỏng. Đồ lấy mật ong dú vì vậy phải khô ráo tuyệt đối trước khi dùng.

Dao, que và đồ cắt mở

Dao mỏng lưỡi dài. Dùng để rạch quanh đường nối giữa các tầng thùng, cắt lớp keo trước khi nhấc tầng mật. Lưỡi inox mỏng, mũi hơi tù để không đâm thủng bầu nằm sát vách. Dao cạo sơn loại phẳng cũng được nhiều người dùng.

Que chọc bầu. Que tre vót nhọn, đũa inox, hoặc dĩa nhỏ để chọc thủng nắp bầu mật. Chọc vừa đủ một lỗ cho đầu ống hút vào, không xé toang cả bầu.

Kéo hoặc dao nhỏ cắt chùm. Khi cần lấy cả chùm bầu ra để chắt mật, dùng dao nhỏ cắt chân chùm khỏi vách, nhẹ tay để bầu phía trong không vỡ.

Thìa, xẻng nhỏ. Để gạt mảnh sáp, keo vụn rơi trong thùng ra ngoài. Không bỏ lại vụn sáp dính mật trong tổ, vì nó kéo ruồi tới.

Đèn pin nhỏ. Trong tầng mật, bầu nằm khuất bóng, khó phân biệt bầu mật sẫm bóng với bầu phấn đục màu. Một đèn pin ánh sáng trắng chiếu nghiêng giúp nhìn rõ, nhất là khi lấy mật dưới tán cây hay trong nhà kho thiếu sáng.

Hút mật: ống tiêm, bơm tay hay máy hút nhỏ

Cách phổ biến nhất ở người nuôi vài tổ là dùng ống tiêm nhựa cỡ lớn, loại dùng cho thú y hoặc cho ăn qua ống, không gắn kim. Đầu ống đưa vào lỗ vừa chọc trên bầu, kéo pít tông là mật lên, bơm sang hũ. Cách này chậm, nhưng chính xác, gần như không lẫn sáp hay phấn, và rất dễ vệ sinh.

Khi có nhiều tầng mật, nhiều người chuyển sang bơm hút tay dạng bình có van một chiều, hoặc máy hút chân không nhỏ chạy điện nối ống mềm với bình chứa. Máy hút giúp lấy nhanh nhiều bầu, nhưng dễ hút lẫn phấn nếu đầu ống chạm bầu phấn, và ống mềm khó rửa sạch hơn. Với dăm ba tổ, ống tiêm cỡ lớn là đủ.

Một cách khác ít đồ hơn: cắt chùm bầu mật đặt lên lưới lọc trên miệng hũ, chọc thủng nắp bầu để mật tự chảy xuống. Cách này mật trong, không phải bóp, nhưng mất thời gian và phải làm trong phòng kín, có lưới che, để ong và ruồi không bu vào. Không để chùm bầu đã chọc ngoài trời qua đêm.

Lọc mật: lưới, vải và những điều không nên làm

Mật ong dú mới lấy thường có lẫn vụn sáp, keo, vài con ong. Lọc là để mật sạch, không phải để làm mật "trong veo" như mật công nghiệp.

  • Lưới inox mịn đặt trên phễu hoặc miệng hũ là dụng cụ chính, rửa và phơi khô dễ.
  • Vải lọc thực phẩm mịn hơn, cho mật trong hơn, nhưng phải giặt sạch, luộc và phơi thật khô; vải còn ẩm là nguồn gây lên men.
  • Không lọc nóng. Một số người hâm mật cho dễ chảy qua lưới. Mật ong dú vốn loãng, không cần hâm, và hâm làm mất mùi đặc trưng.
  • Không pha nước để lọc cho nhanh. Thêm nước là tăng độ ẩm, mật lên men gần như chắc chắn.
  • Không vắt mạnh bã sáp. Vắt ép ra phần mật cuối cùng thường lẫn phấn và keo, đục và chua; để riêng phần này dùng ngay, đừng đổ chung với mật đã lọc.

Phần bã sáp, keo còn lại sau khi lọc có thể giữ lại để quét vào thùng mới, hoặc nấu lấy sáp. Đừng vứt ngay cạnh tổ.

Hũ đựng: thuỷ tinh, nắp kín, đầy vừa phải

Hũ thuỷ tinh có nắp vặn kín là lựa chọn phổ biến nhất: không mùi, nhìn được màu mật, rửa và tiệt trùng dễ. Hũ phải được rửa sạch, tráng nước sôi, úp cho khô hẳn hoặc sấy khô trước ngày lấy mật. Nắp có ron cao su thì ron cũng phải khô.

Không đổ mật đầy sát miệng hũ. Mật ong dú có thể lên men nhẹ sinh khí; chừa một khoảng trống nhỏ để nắp không bị đẩy bung. Nhiều người còn mở nắp "xì hơi" sau vài ngày đầu nếu thấy có bọt khí nổi lên, rồi đậy lại và cất ngăn mát.

Chai nhựa, can nhựa đựng tạm được, nhưng nhựa có thể ngấm mùi và khó nhìn bên trong. Hũ kim loại không nên dùng vì mật có vị chua. Với mật làm quà, hũ nhỏ, đủ dùng một vài tuần sau khi mở sẽ giữ chất lượng tốt hơn một hũ lớn mở ra đóng vào nhiều lần. Cách bảo quản chi tiết nằm trong chuyên mục về mật ong dú.

Giữ sạch: rửa, phơi và cất dụng cụ

Sau mỗi lần lấy mật, rửa dụng cụ ngay bằng nước ấm để tan mật và sáp. Keo ong bám dao, que rất dai; dùng chút cồn thực phẩm lau sẽ sạch hơn, sau đó tráng lại nước sạch. Ống tiêm tháo rời pít tông, rửa từng phần.

Phơi khô hoàn toàn rồi cất trong hộp kín, có nắp. Để dụng cụ còn dính mật ngoài hiên là mời kiến, ong cướp và gián tới, có khi kéo cả kiến về phía tổ. Người nuôi kỹ tính thường có một hộp đồ riêng chỉ dùng cho lấy mật, không lẫn với đồ làm vườn hay đồ bếp.

Trước mỗi lần dùng, kiểm lại: ống tiêm có bị nứt không, lưới có thủng không, hũ có bị mẻ miệng không. Những hư hỏng nhỏ này dẫn tới mật rò rỉ, lẫn vụn hoặc hũ không kín, mà phát hiện ra thì đã muộn.

Chỗ làm: lấy mật ngay tại tổ hay mang tầng vào nhà

Có hai cách tổ chức. Cách thứ nhất là hút mật ngay bên cạnh tổ: nhấc tầng mật đặt lên khay, chọc và hút tại chỗ, xong lắp lại. Cách này nhanh, tầng mật rời đàn ít phút, nhưng ong bay quanh liên tục, bụi và lá rơi vào khay, mật dễ dính ong chết. Cách thứ hai là thay tầng mật bằng một tầng trống, đậy tổ lại ngay, rồi mang tầng mật vào một phòng kín hoặc nhà kho có lưới để lấy thong thả.

Người nuôi vài tổ ở Tây Ninh hay chọn cách thứ hai vào mùa khô, khi trời nắng to và mật dễ chảy, ong cướp từ các tổ khác dễ kéo đến. Phòng làm việc chỉ cần một bàn kê khay, cửa có lưới, sàn dễ lau. Đóng cửa lại là gần như không còn ong bám theo, mật cũng ít lẫn bụi.

Dù chọn cách nào, đừng làm trên nền đất hay cạnh đống lá. Chọn mặt phẳng sạch, trải một tấm nilon thực phẩm hoặc khay inox lớn bên dưới để hứng mật rơi. Mật nhỏ xuống đất là kiến tới ngay trong vòng một giờ, và chúng sẽ lần theo vệt mật về tận chân tổ.

Khúc xạ kế và nhiệt kế: có cần cho vài tổ không

Một số người nuôi kỹ dùng khúc xạ kế cầm tay loại dành cho mật ong để đo độ ẩm, từ đó đoán mật giữ được lâu hay dễ lên men. Dụng cụ này hữu ích khi bán mật hoặc muốn so mật giữa các mùa, nhưng không bắt buộc với người lấy vài lọ dùng trong nhà. Nếu dùng, nhớ rằng mật ong dú thường có độ ẩm cao hơn mật ong Apis rất nhiều, nên thang đo của một số khúc xạ kế phổ thông có thể không đủ rộng; đọc kỹ dải đo trước khi mua.

Một nhiệt kế nhỏ đặt trong phòng cất mật hoặc trong tủ mát thì đáng có hơn. Mật ong dú giữ tốt khi để mát và ổn định; biết chỗ cất nóng hay mát, dao động nhiều hay ít giúp anh chị chọn chỗ đúng. Ghi số đo nhiệt độ, ngày lấy, tổ nào vào nhãn tự dán lên hũ là thói quen nhỏ mà về sau rất có ích khi so vị mật các đợt.

Bộ đồ tối thiểu cho lần lấy mật đầu tiên

Nếu mới có một hai tổ và lần đầu lấy mật, chuẩn bị chừng này là đủ:

  • Một dao mỏng inox và một que tre vót nhọn.
  • Hai ống tiêm nhựa cỡ lớn không kim, một cái dự phòng.
  • Một lưới lọc inox mịn vừa miệng hũ hoặc phễu.
  • Vài hũ thuỷ tinh có nắp, đã rửa, tráng nước sôi, phơi khô.
  • Một khay inox hoặc nhựa thực phẩm để đặt tầng mật.
  • Khăn khô sạch, găng tay mỏng nếu muốn, và một tấm lưới hoặc màn để che khi làm.
  • Một tầng thùng trống sạch để thay vào chỗ vừa lấy.

Bộ đồ nhỏ nhưng đủ để lấy mật sạch. Nâng cấp lên bơm hay máy hút khi số tổ nhiều lên và đã quen tay, không cần mua ngay từ đầu.

Xếp tất cả vào một thùng nhựa có nắp, để sẵn từ tối hôm trước. Sáng hôm lấy mật chỉ việc xách ra, không phải chạy đi tìm từng món trong lúc tầng mật đang mở và ong đang bay quanh.

Câu hỏi thường gặp

Có thể dùng tay bóp bầu để lấy mật ong dú không?

Có thể, cách xưa vẫn làm. Nhưng bóp tay làm mật lẫn sáp, keo, phấn, có khi cả nhộng, mật đục và nhanh hỏng hơn. Nếu bóp tay, chỉ bóp những chùm bầu mật đã tách riêng, tay sạch và khô.

Ống tiêm hút mật ong dú có cần gắn kim không?

Không. Kim quá nhỏ, mật đặc không lên được và dễ đâm thủng bầu bên cạnh. Dùng đầu ống trơn hoặc nối thêm một đoạn ống mềm ngắn, đưa vào lỗ đã chọc trên bầu.

Có cần mua máy hút mật ong dú không?

Với vài tổ thì không cần. Ống tiêm cỡ lớn đủ dùng, sạch và dễ rửa. Máy hút hợp khi số tổ nhiều và lấy mật thường xuyên; dùng máy phải cẩn thận không hút lẫn phấn.

Mật ong dú lọc qua vải có bị mất chất không?

Lọc nguội qua vải mịn chỉ loại vụn sáp, keo, xác ong. Điều làm mật mất hương là hâm nóng hoặc pha nước, không phải lọc. Vải phải sạch, khô hẳn trước khi dùng.

Hũ thuỷ tinh có cần tiệt trùng trước khi đựng mật ong dú không?

Nên rửa sạch, tráng nước sôi rồi để khô hẳn. Không cần dụng cụ tiệt trùng đặc biệt, nhưng hũ còn ẩm là nguyên nhân phổ biến làm mật lên men sớm.

Rửa dụng cụ dính keo ong thế nào cho sạch?

Ngâm nước ấm cho tan mật trước, sau đó lau keo bằng chút cồn thực phẩm vì keo ít tan trong nước. Tráng lại nước sạch, phơi khô hẳn rồi cất hộp kín.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68