Gỗ làm thùng ong dú tốt là gỗ đã khô, không có mùi hắc, không ngâm tẩm thuốc chống mối mọt, và đủ dày để che bớt cái nóng buổi trưa. Ván càng dày thì thùng càng ổn nhiệt; người nuôi ở vùng nắng như Tây Ninh thường tránh hẳn ván mỏng, ván ép dán keo. Mặt trong để mộc, mặt ngoài có thể sơn màu sáng loại không mùi để thùng bền mưa nắng.
Nhiều người mới nghĩ ong dú không kén gỗ, vì ngoài tự nhiên chúng ở cả trong tre, cả trong gỗ mục. Đúng là đàn ong chịu được nhiều loại vỏ, nhưng thùng do người làm lại thêm những thứ hốc cây không có: keo dán, sơn, dầu bảo quản, đinh sắt. Chọn sai những thứ đó, đàn có thể bỏ thùng ngay tuần đầu. Bài này đi qua từng chuyện: gỗ gì, dày bao nhiêu, xử lý trong ngoài ra sao.
Ong dú cần gì ở vách thùng
Vách thùng làm hai việc. Việc thứ nhất là che chắn: kín mưa, chặn gió lùa, ngăn kiến và các loài khác. Việc thứ hai, ít người để ý hơn, là giữ cho nhiệt độ và độ ẩm trong tổ không dao động mạnh. Bánh nhộng của ong dú cần môi trường khá ổn định; ngoài trời trưa nắng và đêm mát cách nhau nhiều độ, vách thùng tốt sẽ làm dịu khoảng chênh ấy.
Trong hốc cây tự nhiên, vách gỗ thường dày, lại có lớp mục và mùn bên trong làm đệm, nên đàn sống thoải mái. Thùng đóng bằng ván mỏng thì ngược lại: nắng chiếu nửa giờ là ván nóng rực, đêm xuống lại nguội nhanh. Đàn phải dùng sức để quạt mát, trám thêm keo, và mật dễ loãng, lên men.
Vì vậy khi nói "gỗ tốt cho ong", người nuôi không nói tới loại gỗ quý, mà nói tới ba tiêu chí giản dị: khô, sạch mùi, đủ dày. Gỗ thường mà đạt ba thứ này vẫn hơn gỗ đắt mà còn ướt hay đã tẩm hoá chất.
Các loại gỗ sẵn có và lưu ý
Ở Tây Ninh và các tỉnh lân cận, người nuôi thường dùng gỗ dễ mua ở xưởng địa phương. Bảng dưới là nhận xét chung theo kinh nghiệm phổ biến, không phải xếp hạng; gỗ cụ thể tốt hay không còn tuỳ khô hay ướt, có tẩm hay không.
| Loại gỗ | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tràm, keo (gỗ rừng trồng) | Dễ mua, giá vừa, nhẹ, dễ gia công | Phải chọn ván đã sấy hoặc phơi khô lâu; ván tươi co ngót, nứt mép |
| Xoan, gỗ tạp nhà vườn | Có sẵn khi chặt cây trong vườn | Cần xẻ, phơi khô kỹ; dễ mọt nếu không khô |
| Thông (ván pallet, ván xẻ) | Mềm, dễ bào, nhiều kích cỡ | Một số ván pallet đã xử lý hoá chất hoặc hun, cần hỏi rõ; nhựa thông còn mùi |
| Cao su (gỗ già thanh lý) | Phổ biến ở Tây Ninh, giá mềm | Gỗ cao su thường được tẩm chống mối mọt khi chế biến công nghiệp; chỉ dùng ván chưa tẩm |
| Ván ép, ván MDF | Phẳng, rẻ | Không nên: keo dán có mùi, gặp ẩm phồng rộp, mục nhanh ngoài trời |
Câu hỏi quan trọng nhất khi mua ván là "ván này có tẩm thuốc không". Gỗ tẩm hoá chất chống mối mọt dùng cho nội thất là thứ không nên đưa vào thùng ong, dù nhìn bề mặt rất đẹp.
Độ dày: vì sao ván dày đáng đồng tiền
Không có con số độ dày bắt buộc, nhưng có một nguyên tắc rõ: ở vùng nắng gắt, ván càng dày càng giúp đàn dễ sống. Người nuôi trong vùng thường tránh ván mỏng chỉ một hai phân, ưa ván dày hơn hẳn mức đó cho vách và nắp. Ván dày còn ít cong vênh, đóng đinh vít chắc, mối nối kín lâu.
Nắp thùng là chỗ hứng nắng nhiều nhất nên đáng được làm dày nhất, hoặc có thêm một lớp ván phụ phía trên cách một khe nhỏ để không khí lưu thông. Vách hướng tây, phía nắng chiều, cũng nên được che thêm nếu thùng đặt chỗ trống.
Ván dày cũng nặng hơn, nên với thùng nhiều tầng cần tính tới việc nhấc tầng khi lấy mật. Một tầng mật đầy cộng ván dày có thể khá nặng tay; người lớn tuổi hoặc nuôi trên ban công nên cân nhắc cỡ thùng vừa sức, thay vì chọn ván dày tối đa ở mọi tầng. Nắp và vách hướng nắng dày, vách khuất bóng mỏng hơn một chút là cách cân bằng nhiều người dùng.
Nếu đã lỡ có thùng ván mỏng, không cần bỏ. Có thể ốp thêm một lớp vỏ ngoài bằng ván cũ, quấn bao bố, hoặc đặt cả thùng vào một hộp gỗ lớn hơn chừa khe gió. Mục tiêu là tạo một lớp đệm giữa nắng và lòng tổ. Đàn ong không cần thùng đẹp; chúng cần trong thùng không bị nung.
Xử lý gỗ trước khi đóng thùng
Ván mua về hoặc xẻ từ cây trong vườn nên qua vài bước trước khi thành thùng. Đây là trình tự nhiều người nuôi làm:
- Phơi hoặc để ván khô hẳn. Ván còn ẩm khi đóng sẽ co lại, mối nối hở dần sau vài tuần. Ván xẻ từ cây tươi cần thời gian phơi dài, xếp có kê thanh cho thoáng.
- Ngửi và hỏi nguồn gốc. Ván có mùi hắc, mùi dầu, mùi thuốc thì loại. Ván pallet nên xem kỹ dấu xử lý; không rõ thì không dùng.
- Bào phẳng mặt tiếp xúc. Mép trên và mép dưới mỗi tầng phải phẳng để chồng khít. Mặt trong không cần bào nhẵn, hơi nhám giúp ong bám keo tốt hơn.
- Không sơn, không đánh dầu mặt trong. Để mộc hoàn toàn. Đàn ong sẽ tự phủ một lớp keo mỏng lên vách.
- Đóng bằng vít hoặc đinh không gỉ nếu có. Đinh gỉ để lại vệt nâu, lâu ngày làm mục quanh lỗ. Không dùng keo dán gỗ có mùi ở mối nối bên trong.
- Để thùng ngoài trời vài ngày trước khi cho ong vào. Gỗ bay bớt mùi xưởng, người nuôi kiểm được chỗ hở khi có mưa.
Một mẹo quen thuộc khi thùng sắp đón đàn: quét một ít sáp hoặc keo ong cũ lên vách trong, quanh lỗ cửa. Mùi quen giúp đàn chịu thùng mới nhanh hơn, đặc biệt khi chuyển đàn từ khúc gỗ sang.
Mặt ngoài: sơn hay để mộc
Mặt ngoài thùng chịu mưa nắng nên bền hơn nếu được bảo vệ. Nhiều người sơn mặt ngoài bằng sơn nước gốc nước màu sáng, ít mùi, sơn từ sớm và phơi cho khô hẳn, hết mùi rồi mới cho ong vào. Màu sáng như trắng ngà, xanh nhạt, vàng kem phản bớt nắng, thùng mát hơn sơn màu sẫm.
Có người thích để gỗ mộc vì đẹp tự nhiên, nhất là thùng đặt dưới tán cây, có mái che tốt. Gỗ mộc ngoài trời sẽ xám dần, có thể bị nứt chân chim, nhưng nếu không ngập nước thì vẫn dùng được vài năm. Lớp dầu lau gỗ gốc thực vật đôi khi được dùng, nhưng cũng phải để khô, hết mùi.
Thứ nên tránh: sơn dầu mùi nặng, dầu bảo quản gỗ công nghiệp, nhớt máy cũ quét chống mối. Những thứ này bay mùi lâu và có thể làm đàn bỏ tổ hoặc hại ong. Chống mối cho thùng nên dựa vào chân đế cao, khô ráo, chứ không phải tẩm thuốc vào chính thùng.
Gỗ thơm, gỗ nhựa: vì sao cần thận trọng
Có người nghĩ gỗ thơm sẽ "hợp" với ong, hoặc gỗ nhiều nhựa sẽ giúp ong làm keo nhanh. Thực tế không đơn giản vậy. Một số loại gỗ có tinh dầu mạnh, mùi bay lâu và đậm; các loại gỗ thường dùng để xua côn trùng trong tủ quần áo chính là vì mùi đó làm côn trùng tránh xa. Ong dú cũng là côn trùng, và đàn mới chuyển vào có thể không chịu ở.
Gỗ nhiều nhựa như thông xẻ còn tươi thì chảy nhựa ra mặt ván khi trời nóng. Lớp nhựa này dính, có khi dính cả ong non vào vách. Nhựa thông khô hẳn thì ít sao hơn, nhưng vẫn nên chọn ván ít mắt nhựa và đã để lâu. Ong dú tự đi lấy nhựa cây ngoài vườn để làm keo theo ý chúng; thùng không cần làm thay việc đó.
Nguyên tắc chung là gỗ trung tính, ít mùi. Khi phân vân giữa hai loại ván, ngửi sát mặt gỗ: loại nào gần như không có mùi gì là loại an toàn hơn. Nếu là gỗ nhà vườn tự xẻ, nên biết đó là cây gì; cây lạ, nhựa trắng, mùi hăng thì để dành làm việc khác, đừng làm vách tổ ong.
Phụ kiện đi kèm gỗ: đinh, vít, bản lề, lưới
Gỗ chọn đúng mà phụ kiện sai thì thùng vẫn hỏng sớm. Mấy thứ nhỏ này đáng để ý:
- Đinh và vít. Ưu tiên loại mạ kẽm hoặc inox, không gỉ. Đinh sắt thường gỉ sau một mùa mưa, nứt gỗ quanh lỗ và để lại vệt nâu loang.
- Keo dán. Nếu cần dán mối ghép, chỉ dán ở mặt ngoài và dùng loại gốc nước, để khô hết mùi. Mặt trong không dùng keo.
- Bản lề, khoá nắp. Với thùng đặt ngoài vườn, một chốt cài hoặc dây buộc giúp nắp không bị gió, mèo, chó hất tung. Bản lề sắt gỉ thì kẹt, nên chọn loại không gỉ hoặc làm nắp chồng không cần bản lề.
- Lưới chắn lỗ thông. Nếu thùng có lỗ thoáng khí, dán lưới inox mịn để ruồi không lọt vào. Lưới nhựa bị ong cắn thủng hoặc trám kín rất nhanh.
- Ống cửa tổ. Đoạn ống ngắn gắn ở cửa có thể bằng nhựa, tre hoặc gỗ khoan; ong sẽ tự đắp keo nối dài theo kiểu của đàn.
Những phụ kiện này tốn không bao nhiêu nhưng quyết định thùng dùng được hai năm hay năm sáu năm. Mỗi lần thay hay sửa thùng, kiểm luôn đinh vít và nắp.
Chỗ hay hư của thùng gỗ ở Tây Ninh
Sau một hai mùa mưa, những chỗ thùng gỗ hay xuống cấp trước là: đáy thùng nơi đọng nước, mép nắp hứng mưa, và chân thùng tiếp xúc giá đỡ. Gỗ ẩm lâu ngày mục từ đáy lên, mối từ chân giá bò vào. Người nuôi nên nhìn kỹ những chỗ này mỗi lần đi ngang.
Mùa khô lại có chuyện khác: ván co lại, mối nối hở, mặt nắp nứt dọc thớ. Thùng làm từ ván chưa khô hẳn gặp nắng gắt dễ hở nhất. Chỗ hở nhỏ đàn tự trám; chỗ hở lớn nên bịt từ bên ngoài bằng nẹp gỗ, không nhét giẻ hay băng keo nilông vì đọng ẩm.
Một thùng gỗ dày, khô, đóng khít, có mái che và chân đế tốt có thể dùng được nhiều năm. Khi đã mục thì nên thay sớm, vì vá víu nhiều lần làm thùng thành nơi ẩn náu của kiến, gián và ruồi. Cách thay thùng cũ được viết riêng trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng gỗ cao su để đóng thùng ong dú không?
Được nếu là ván chưa qua tẩm hoá chất. Gỗ cao su chế biến công nghiệp thường đã được tẩm chống mối mọt, loại đó không nên dùng. Ván xẻ từ cây trong vườn, phơi khô kỹ thì dùng ổn.
Ván ép có đóng thùng ong dú được không?
Không nên. Keo trong ván ép có mùi, ngoài trời gặp ẩm thì phồng rộp, tách lớp và mục nhanh. Ván ép chỉ hợp làm tấm che phụ phía trên mái, không làm vách trong tổ.
Có cần sơn mặt trong thùng ong dú không?
Không. Mặt trong để mộc, hơi nhám. Ong dú tự phủ keo lên vách theo cách của chúng. Sơn hay dầu ở mặt trong có thể làm đàn bỏ tổ hoặc hại nhộng.
Thùng ong dú màu gì thì mát?
Màu sáng như trắng ngà, kem, xanh nhạt phản bớt nắng nên mát hơn màu sẫm. Nhưng màu sơn chỉ hỗ trợ; mái che và chỗ đặt dưới bóng cây mới quyết định thùng mát hay nóng.
Gỗ mới có mùi thì bao lâu mới cho ong vào được?
Tuỳ loại gỗ và độ khô, thường để thùng ngoài trời thoáng vài ngày tới vài tuần cho tới khi ngửi gần không còn mùi hắc. Quét chút sáp hoặc keo ong cũ bên trong giúp đàn chịu thùng nhanh hơn.
Gỗ có mọt sẵn có dùng được không?
Nên tránh. Lỗ mọt là chỗ cho kiến, ruồi, gián ẩn náu, và gỗ mọt yếu, nhanh mục. Nếu chỉ có vài lỗ nhỏ ở mặt ngoài thì có thể dùng tạm, nhưng không để mặt mọt quay vào trong.